Дмитрий Мережковский: Өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Орыс романисі, оның інісі – орыс биологы.

Дмитрий Сергеевич Мережковский (; 14 тамыз 1866 [ескі стиль бойынша 2 тамыз 1866] – 9 желтоқсан 1941) – орыс романисі, ақыны, діни ойшыл және әдеби сыншы. Ресей поэзиясының күміс дәуірінің көрнекті тұлғасы, символизм қозғалысының негізін қалаушылардың бірі ретінде танылған Мережковский әйелі, ақын Зинаида Гиппиуспен бірге екі рет саяси қуғынға ұшырады. Екінші жерсіндіру кезеңінде (1918–1941 жж.) ол табысты романдар жариялауын жалғастырды және Кеңес Одағын сынаған сыншы ретінде танылды. Өзін апокалиптикалық христиандыққа ерекше көзқарасы бар діни пайғамбар деп санаған, сонымен қатар ынталы идеализмді әдеби жаңашылдықпен үйлестірген философиялық тарихи романдардың авторы ретінде белгілі Мережковский әдебиет бойынша Нобель сыйлығына тоғыз рет ұсынылды, 1933 жылы жүлдеге ең жақын келді. Бірақ нацистермен жақын байланыста болғандықтан, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көбінесе ұмытылып қалды.

Өмірбаян

Дмитрий Сергеевич Мережковский 1866 жылдың 14 тамызында Санкт-Петербургте, отбасыдағы алтыншы ұл ретінде дүниеге келді. Оның әкесі, Сергей Иванович Мережковский, Александр II-нің сарай кеңсесіне жеке кеңесші болып кірмес бұрын, бірнеше ресейлік жергілікті губернаторлардың кабинетінде (Орынбордағы И. Д. Тализиннің кабинеті де соның ішінде) жоғары лауазымды қызметкер болып жұмыс істеді. Оның анасы, Варвара Васильевна Мережковская (қыздығы Чеснокова), Санкт-Петербургтегі жоғары шенді қауіпсіздік қызметкерінің қызы болды. Өнер мен әдебиетке құштар болған ол, Дмитрий Мережковский кейіннен өзінің сәл жалғызбасты балалық шағының (бірнеше бауырлары мен қарындастары болғанына қарамастан) нұрлы жолы деп есіне алды. Мережковский өмірі бойына үш адаммен ғана жақын болды, ал биограф Юрий Зобниннің сөзіне сүйенсек, "сирек кездесетін сұлулық пен періштедей мінез-құлық" иесі болған анасы – олардың арасындағы бірінші және ең маңыздысы еді.

Алғашқы жылдар

Дмитрий Мережковский өзінің жас кезін Санкт-Петербургтегі Елагин аралында, отбасының жазғы дачасы болған сарай сияқты коттеджде өткізді. Қалада отбасы Жазғы бақтарға қарайтын, Прачечный көпіріне жақын ескі үйді иеленді. Мережковскийлердің Қырымда, Учань-Су шарлауына қарайтын үлкен мүлігі болды. "Қазіргі уақытта қираған керемет Ореанда сарайы мен үшін мәңгілік есте қалады. Көк теңіздің қарсысындағы ақ мраморлы тіреулер – мен үшін ежелгі Грекияның мәңгілік символы", – деп жазды ол жылдар өткен соң. Сергей Мережковский, мүмкіндігіне қарамастан, қарапайым өмір салған, үй шаруасын 'қарқынды және үнемді' ұстаған. Ол мұны балалары үшін 'әдептік тәрбие' деп санады, зәулімдік пен бейшаралыққа құмарлықты ең қауіпті екі күнә деп есептеді. Әке-шешесі көп саяхаттаған, ал ескі неміс үй шаруашылығын жүргізуші Амалия Христиановна балалармен көп уақыт өткізіп, оларды орыс ертегілерімен және Киелі кітаптардағы оқиғалармен көңіл көтеріп отырды. Оның қасиеттілердің өмірін айтуы Дмитрийдің жасөспірім шағында дінге деген ынтасын дамытуға көмектесті. 1876 жылы Дмитрий Мережковский Санкт-Петербургтегі үшінші классикалық гимназияның элиталық мектебіне түсті. Ол онда өткізген жылдарын кейін бір сөзбен – "қасіретті" деп сипаттады, тек бір мұғалімді лайықты адам ретінде еске алды – "латын тілінен сабақ беретін Кесслер; жақсы ниетті болғанына күмәні жоқ, бірақ кем дегенде мейірімді көзқарасы болды". Он үш жасында Дмитрий Пушкинның "Бахчисарай мүсінтасы" стилінде өлеңдер жаза бастады. Ол Мольердің туындыларына қызығып, гимназияда Мольер клубын құрды. Клубтың күн тәртібінде саяси мәселелер болмады, бірақ бұл құпия полицияның қызығушылығын тудырды. Оның барлық мүшелері Полицзейский көпіріне жақын үшінші бөлімнің штаб-пәтеріне шақырылып, сұраққа жауап берді. Сергей Мережковскийтің күш-жігері ғана ұлын мектептен шығарудан сақтады деп есептеледі. Жас Мережковскийдің тағы бір көрнекті тұлғамен кездесуі, оның байланыстары жақсы әкесінің ұйымдастыруымен болған Федор Достоевский еді. Бала өз шығармасын оқып бастағанда, атақты романист оны ынтасыз тыңдап, содан кейін былай деді: "Кедей, өте кедей. Жақсы жазу үшін адам азап шегуі керек. Азап шек!" – "Жоқ, мен оның азап шегуін немесе жақсы жазуын қаламаймын!", – деп қатты таңырқаған әкесі айғайлады. Бала Достоевскийдің үйінен ұлы адамның пікіріне қатты ренжіген күйде кетіп қалды. 1882 жылдың күзінде Мережковский Семен Надсонның алғашқы публицистикалық оқылыстарының біріне қатысып, оған қатты әсер етіп, оған хат жазды. Көп ұзамай Надсон Мережковскийдің ең жақын досы болды – шын мәнінде, анасынан басқа жалғыз досы. Кейін зерттеушілер бұл екі жігіттің арасында қандай да бір құпия болғанын болжады, ол "өлімге қарсы күрес, өлімнен қорқу және осы қорқынышқа қарсы ем ретінде сенімге ұмтылыс" сияқты нәрселермен байланысты болды. Надсон 1887 жылы, Варвара Васильевна екі жылдан кейін қайтыс болды; осы дүниеде бар нәрсені жоғалтқанын сезінген Мережковский терең депрессияға түсті. 1883 жылдың қаңтар айында "Отечественные Zapiski" журналы Мережковскийдің тағы екі өлеңін жариялады. Оның ең танымал ерте туындыларының бірі – "Сақья Муни" сол кездегі поэзия жинақтарына еніп, авторын белгілі болды. 1896 жылы Мережковский "Брокгауз және Эфрон энциклопедиялық сөздігінде" "жақсы танымал ақын" деп бағаланды. Жылдар өткен соң, романист ретінде атаққа ие болған ол өзінің өлеңдеріне ұялып, 1900 жылдардың соңында өзінің алғашқы толық жинағын құрастырғанда, поэзия бөлімін бірнеше өлеңге дейін қысқартты.

Dmitry Merezhkovsky spent his early years on the Yelagin Island in Saint Petersburg, in a palace like cottage which served as a summer dacha for the family. In the city the family occupied an old house facing the Summer Gardens, near Prachechny Bridge. The Merezhkovskys also owned a large estate in Crimea, by a road leading to the Uchan Su waterfall. "Fabulous Oreanda palace, now in ruins, will stay with me forever. White marble pylons against the blue sea for me it's a timeless symbol of Ancient Greece," he wrote years later. Sergey Merezhkovsky, although a man of means, led an ascetic life, keeping his household 'lean and thrifty'. He saw this also as 'moral prophylactics' for his children, regarding luxury seeking and reckless spending as the two deadliest sins. The parents traveled a lot, and an old German housekeeper Amalia Khristianovna spent much time with the children, amusing them with Russian fairytales and Biblical stories. It was her recounting of saints' lives that helped Dmitry to develop fervent religious feelings in his early teens. In 1876 Dmitry Merezhkovsky joined an elite grammar school, the St. Petersburg Third Classic Gymnasium. Years spent there he described later by one word, "murderous", remembering just one teacher as a decent person – "Kessler the Latinist; well meaning he surely never was, but at least had a kindly look." At thirteen Dmitry started writing poetry, rather in the vein of Pushkin's "Bakhchisarai Fountain" as he later remembered. He became fascinated with the works of Molière to such an extent as to form a Molière Circle in the Gymnasium. The group had nothing political on its agenda, but still made the secret police interested. All of its members were summoned one by one to the Third Department's headquarters by the Politzeisky Bridge to be questioned. It is believed that only Sergey Merezhkovsky's efforts prevented his son from being expelled from the school. Somewhat different was young Merezhkovsky's encounter with another luminary, Fyodor Dostoyevsky, staged by his well connected father again. As the boy started reciting his work, nervous to the point of stuttering, the famous novelist listened rather impatiently, then said: "Poor, very poor. To write well, one has to suffer. Suffer!" – "Oh no, I'd rather he won't – either suffer, or write well! ", the appalled father exclaimed. The boy left Dostoyevsky's house much frustrated by the great man's verdict. In Autumn 1882 Merezhkovsky attended one of the first of Semyon Nadson's public readings and, deeply impressed, wrote him a letter. Soon Nadson became Merezhkovsky's closest friend – in fact, the only one, apart from his mother. Later researchers suggested there was some mystery shared by the two young men, something to do with "fatal illness, fear of death and longing for faith as an antidote to such fear." Nadson died in 1887, Varvara Vasilyevna two years later; feeling that he's lost everything he'd ever had in this world, Merezhkovsky submerged into deep depression. In January 1883 Otechestvennye Zapiski published two more of Merezhkovsky's poems. "Sakya Muni", the best known of his earlier works, entered popular poetry recital compilations of the time and made the author almost famous. By 1896 Merezhkovsky was rated as "a well known poet" by the Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary. Years later, having gained fame as a novelist, he felt embarrassed by his poetry and, while compiling his first Complete series in the late 1900s, cut the poetry section down to several pieces.

Университет жылдары

1884–1889 жылдары Мережковский Санкт-Петербург университетінде тарих және филологияны оқыды, онда Монтень тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Ол бірнеше шет тілін үйреніп, француз әдебиетіне, позитивизм философиясына, Джон Стюарт Милл мен Чарльз Дарвиннің теорияларына үлкен қызығушылық танытты. Дегенмен, оның студенттік жылдары қуанышсыз болды. "Университет гимназиядан артық ештеңе бермеді. Менде дұрыс отбасы да, дұрыс білім де болған емес", – деп жазды ол 1913 жылғы өмірбаяндық еңбегінде. 1884 жылы Мережковский (Надсонмен бірге) Алексей Плещеевтің ұсынысымен Санкт-Петербург әдеби қоғамына қосылды. Плещеев жас ақынды Санкт-Петербург консерваториясының директоры Карл Давыдовтың отбасымен таныстырды. Оның әйелі Анна Аркадьевна 1890 жылдары Мережковскийдің баспагеріне айналды, ал олардың қызы Юлия – оның алғашқы (күшті, тіпті уақытша) романдық сезіміне ие болды. Давыдовтың шеңберінде Мережковский сол кездегі белгілі әдеби тұлғалармен – Иван Гончаров, Аполлон Майков, Яков Полонскийпен қатар, Николай Михайловский мен Глеб Успенскийпен де араласты, кейіннен оларды өзінің алғашқы нағыз ұстаздары деп есептеді. Соңғысының жетекшілігімен Мережковский, әлі университет студенті кезінде, Ресей провинцияларына кең саяхат жасады, онда көптеген адамдармен, әсіресе діни секта басшыларымен кездесті. Ол Успенский тұратын Чудово ауылында біраз уақыт болды, екеуі де "өмірдің діни мәні", "қарапайым адамның ғарыштық көрінісі" және "жердің күші" сияқты мәселелерді талқылап, көптеген ұйқысыз түндерді өткізді. Сол кезде ол елорданы тастап, алыс ауылға қоныстанып, мұғалім болуды ойластырды. 1888 жылдың басында Мережковский университетті бітіріп, Одессадан бастап Оңтүстік Ресейге турне жасады. Боржомиде ол 19 жасар ақын Зинаида Гиппиусты кездестірді. Екеуі ғашық болып, 1889 жылдың 18 қаңтарында Тифлисте үйленді, осылайша Ресей әдебиеті тарихындағы ең өнімді және ықпалды жұбайлардың бірін құрды. Жақын арада күйеуі мен әйелі Санкт-Петербургтегі жаңа үйлеріне көшті, бұл Мережковскийдің анасының үйлену тойына жасаған сыйы болды.

In 1884–1889 Merezhkovsky studied history and philology at the University of Saint Petersburg where his PhD was on Montaigne. He learned several foreign languages and developed strong interest in the French literature, the philosophy of positivism, theories of John Stuart Mill and Charles Darwin. Still, his student years were joyless. "University gave me no more than a Gymnasium did. I've never had proper – either family, or education," he wrote in his 1913 autobiography. In 1884 Merezhkovsky (along with Nadson) joined the Saint Petersburg's Literary Society, on Aleksey Pleshcheyev's recommendation. The latter introduced the young poet to the family of Karl Davydov, head of the Saint Petersburg Conservatory. His wife Anna Arkadyevna became Merezhkovsky's publisher in the 1890s, their daughter Julia – his first (strong, even if fleeting) romantic interest. In Davydov's circle Merezhkovsky mixed with well established literary figures of the time – Ivan Goncharov, Apollon Maykov, Yakov Polonsky, but also Nikolay Mikhaylovsky and Gleb Uspensky, two prominent narodniks whom he regarded later as his first real teachers. It was under the guidance of the latter that Merezhkovsky, while still a university student, embarked upon an extensive journey through the Russian provinces where he met many people, notably religious cult leaders. He stayed for some time in Chudovo village where Uspensky lived, and both men spent many sleepless nights discussing things like "life's religious meaning," "a common man's cosmic vision" and "the power of the land." At the time he was seriously considering leaving the capital to settle down in some far out country place and become a teacher. In the early 1888 Merezhkovsky graduated from the University and embarked upon a tour through southern Russia, starting in Odessa. In Borjomi he met 19 year old poet Zinaida Gippius. The two fell in love and on January 18, 1889, married in Tiflis, making arguably the most prolific and influential couple in the history of Russian literature. Soon husband and wife moved into their new Saint Petersburg house, Merezkovsky's mother's wedding present.

1880-жылдардың соңы мен 1890-жылдардың басында

Мережковскийдің ірі әдеби тұсауы "Шиырлар" (1883–1888) басылымымен келді. Ол авторды ең жақсы сыншылардың назарына түсірді, бірақ тіпті сол жылы жарық көрген "Протопоп Аввакум" поэзиялық эпосымен бірге жас отбасының қаржылық қиындықтарын шеше алмады. Гиппиус өзін жемісті жазушы ретінде қайта танытты, роман мен повестьтерді соншалықты оңай жазды, кейіннен олардың аттарын есіне алу қиын болды. Сергей Мережковскийдің сирек-сирек берген көмегі де әйел мен күйеуіне аз бюджеттерін сақтауға көмектесті. Осы кезде поэзияға қызығушылығын жоғалтқан Дмитрий Мережковский грек драмасына жақын болды және "Вестник Европы" журналында Эсхил, Софокл және Эврипидтің аудармаларын жариялады. Бұл аудармалар, соның ішінде оның "Дафнис және Хлоя" (1896) жұмысы, кейіннен "орыс классикалық аударма мектебінің мақтанышы" деп танылды. 1880-ші жылдардың соңында Мережковский Антон Чехов туралы "Жаңа талант ескі сұраққа тап болды" атты мақаласымен әдеби сыншы ретінде дебют жасады және оны "Северный Вестник" баспасында жариялады. Оның тақырыбындағы прозада "рационалды емес, балама шындықтың тұқымдарын" байқағаннан кейін Мережковский Михайловскиймен достығын үзді және Плещеевке жазған хатында мақаланың басты кемшілігі ретінде "жайсыз қарапайымдылықтың жоқтығын" атап өткен Чеховты күлдірді. Мережковский осылай жалғастырды және осылайша (кейіннен қарағанда) орыс әдебиетінде бұрын-соңды болмаған сындық тезис түрінде философиялық эссе жанрын ойлап тапты. Мережковскийдің Пушкин, Достоевский, Гончаров, Майков, Короленко, Плиний, Кальдерон туралы жазған өмірбаяндық шығармалары заманауи әдеби ортаны дүр сілкіндірді. Кейіннен "Мәңгілік серіктер" деп аталатын жинақта жинақталған бұл мақалалар заманауи классика деп танылды, олардың авторы әдебиет тарихшысы Аркадий Долинин "XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы орыс әдебиет сыншыларының ең нәзік және терең" деп мақтады. "Мәңгілік серіктер" 1910-шы жылдардың басында әдеби өнердің бір бөлігіне айналды, сондықтан бұл том грамматикалық мектепті үздік бітірушілерге арналған құрметті сыйлық ретінде ресми түрде таңдалды. 1890 жылы мамыр айында жаңадан құрылған "Северный Вестник" журналының жаңа басшысы Любовь Гуревич бұрынғы народниктердің қауіпсіз баспанасын сыншылар "декаденттік" деп атаған эксперименталды әдебиет сахнасының мүшелері үшін қызықты клубқа айналдырды. Мережковскийдің жаңа драмасы "Сильвио" сол жерде жарық көрді, Эдгар Аллан Поның "Қара қарас" аудармасы да соған ілесіп келді. Басқа журналдар да жас авторға қызығушылық танытты: "Русская мысль" оның "Вѣра" поэмасын жариялады (кейіннен "Символдар" жинағына кірді), оны орыс символизмінің алғашқы шедеврлерінің бірі деп атап, оның түрлі-түсті мистикасы халықтық өмірдің "көріністеріне" сау қарсы дәрі болды. Брюсов "оған қатты ғашық болды", ал Петр Перцов жылдардан кейін: "Менің жас санама Мережковскийдің "Вѣрасы" осы ескірген және көне Пушкиннен әлдеқайда жоғары болды" деді. "Русская мысль" "Отбасылық идиллия" (Семейная идиллия, 1890) поэмасын шығарды, бір жылдан кейін "Северный Вестник" журналында тағы бір символикалық өлең "Өлім" (Смерть) жарық көрді. 1891 жылы Мережковский мен Гиппиус Еуропаға алғашқы сапарын жасады, көбінесе Италия мен Францияда болды; Еуропа сапарынан шабыт алған "Ғасыр соңы" (Конец Века) поэмасы екі жылдан кейін шықты. Үйлеріне оралғанда ерлі-зайыптылар Вишний Волочиок қаласындағы Гуппиус дачасында біраз уақыт тұрды; Мережковский өзінің алғашқы романы "Құдайлардың өлімі. Юлиан Жолдан Тайған" романын осы жерден бастады. Бір жылдан кейін ол аяқталды, бірақ бұл уақытта "Северный Вестник" журналындағы жағдай өзгерді: Аким Волынскийдің үнемі редакторлық әдістеріне ашуланған Мережковский журналмен байланысын, кем дегенде, біраз уақытқа тоқтатты. 1891 жылдың соңында ол Софоклдің "Антигона" шығармасының аудармасын "Вестник Европы" журналында, Гётенің "Фауст" шығармасының бір бөлігін ("Русское Обозрение" журналында) және Эврипидтің "Гипполит" ("Вестник Европы" журналында) шығармаларын жариялады. Соңғысы 1893 жылы, жұптың Еуропаға екінші сапарынан кейін, Дмитрий Философовпен алғашқы кездесуі болғаннан кейін шықты. Мережковскийдің Грекиядан алған әсерлері мен жаңа идеялардың пайда болуы оның екінші романына негіз болды. 1892 жылдың қазанында Мережковскийдің "Қазіргі орыс әдебиетінің құлдырауының себептері және ондағы жаңа үрдістер" атты лекциясын алғаш рет көпшілік алдында оқыды, содан кейін ол баспа түрінде шықты. "Декаденттік" деген белгіні бір жағына тастап, автор барлық үш "модерн өнерінің ағыны" – "Мистикалық мән, Символдық тіл және Импрессионизм" – Лев Толстой немесе Достоевскийдің еңбектерінде табылатынын айтты, орыс модернизмі, демек, орыс әдебиетінің классикалық дәстүрінің жалғасы болды. "Символдармен" бірге лекция орыс символизмінің алғашқы манифесі ретінде кеңінен қабылданды. 1893–1894 жылдары Мережковский көптеген кітаптарды жариялады ("Дауыл басылды" пьесасы және Софоклдің "Эдип патшасы" аудармасы соның ішінде), бірақ бұл барлық еңбектің нәтижесінде алынған ақша аз болды. Енді екінші романын жазып жүрген ол өзіне ұсынылған кез келген жұмысты қабылдауға мәжбүр болды. 1893 жылдың соңында Мережковскийлер қайтадан Санкт-Петербургқа қоныстанды. Мұнда олар Шекспирлік үйірмеге, Полонскийдің жұмаларына және Әдеби қор жиналыстарына қатысты. Содан кейін жұбайлар Философов пен Аким Волынскийдің тұрақты тұрушыларына айналған өз үй салонды ашты. Кенеттен Мережковскийдің дебюттік романының "Северный Вестник" журналында жарық көретіні белгілі болды. Ол бұл Гиппиус пен Аким Волынскийдің құпия махаббатының нәтижесі екенін білмеді, ол осы журналдың басшыларының бірі болды.

Merezhkovsky's major literary debut came with the publication of Poems (1883–1888). It brought the author into the focus of the most favourable critical attention, but – even coupled with Protopop Avvacum, a poetry epic released the same year, could not solve the young family's financial problems. Helpfully, Gippius reinvented herself as a prolific fiction writer, producing novels and novelettes with such ease that she later struggled to remember their names. Sergey Merezhkovsky's occasional hand outs also helped the husband and wife to keep their meagre budget afloat. Having by this time lost interest in poetry, Dmitry Merezhkovsky developed a strong affinity to Greek drama and published translations of Aeschylus, Sophocles and Euripides in Vestnik Evropy. These translations from Ancient Greek, including his later work on Daphnis and Chloe (prose version, 1896), though largely overlooked by contemporary critics, later came to be regarded as "the pride of the Russian school of classical translation," according to biographer Yuri Zobnin. In the late 1880s Merezhkovsky debuted as a literary critic with an essay on Anton Chekhov entitled "A Newly born Talent Facing the Same Old Question" and published by Severny Vestnik. Having spotted in his subject's prose "the seeds of irrational, alternative truth," Merezhkovsky inadvertently put an end to his friendship with Mikhaylovsky and amused Chekhov who, in his letter to Pleshcheev, mentioned the "disturbing lack of simplicity" as the article's major fault. Merezhkovsky continued in the same vein and thus invented (in retrospect) the whole new genre of a philosophical essay as a form of critical thesis, something unheard of in Russian literature before. Merezhkovsky's biographical pieces on Pushkin, Dostoyevsky, Goncharov, Maykov, Korolenko, Pliny, Calderon scandalized the contemporary literary establishment. Later, compiled in a volume called The Eternal Companions, these essays were pronounced modern classics, their author praised as "the subtlest and the deepest of late XIX – early XX Russian literary critics" by literary historian Arkady Dolinin. The Eternal Companions became so revered a piece of literary art in the early 1910s that the volume was officially chosen as an honorary gift for excelling grammar school graduates. In May 1890 Liubov Gurevich, the new head of the revamped Severny Vestnik, turned a former narodnik's safe haven into the exciting club for members of the rising experimental literature scene, labeled "decadent" by detractors. Merezhkovsky's new drama Sylvio was published there, the translation of Edgar Allan Poe's The Raven followed suit. Other journals became interested in the young author too: Russkaya Mysl published his poem Vera (later included in his The Symbols compilation), hailed as one of the Russian Symbolism's early masterpieces, its colourful mysticism providing a healthy antidote to narodniks's "reflections" of the social life. Bryusov "absolutely fell in love with it," and Pyotr Pertsov years later admitted: "For my young mind Merezhkovsky's Vera sounded so much superior to this dull and old fashioned Pushkin". Russkaya Mysl released The Family Idyll (Semeynaya idillia, 1890), a year later another symbolic poem Death (Smert) appeared in Severny Vestnik. In 1891 Merezhkovsky and Gippius made their first journey to Europe, staying mostly in Italy and France; the poem End of the Century (Konetz Veka) inspired by the European trip, came out two years later. On their return home the couple stayed for a while in Guppius' dacha at Vyshny Volochyok; it was here that Merezhkovsky started working on his first novel, The Death of the Gods. Julian the Apostate. A year later it was finished, but by this time the situation with Severny Vestnik had changed: outraged by Akim Volynsky's intrusive editorial methods, Merezhkovsky severed ties with the magazine, at least for a while. In the late 1891 he published his translation of Sophocles' Antigone in Vestnik Evropy, part of Goethe's Faustus (in Russkoye Obozrenye) and Euripides' Hyppolite (in Vestnik Evropy again). The latter came out in 1893, after the couple's second trip to Europe where their first encounter with Dmitry Filosofov occurred. Merezhkovsky's vivid impressions of Greece and the subsequent spurt of the new ideas provided the foundation for his second novel. In October 1892 Merezhkovsky's lecture "The Causes of the Decline of the Contemporary Russian Literature and the New Trends in it" was first read in public, then came out in print. Brushing aside the 'decadent' tag, the author argued that all three "streaks of Modern art" — "Mystic essence, Symbolic language and Impressionism" — could be traced down to the works of Lev Tolstoy or Dostoyevsky, Russian Modernism, therefore, being a continuation of the Russian literature's classic tradition. Coupled with Symbols, the lecture was widely accepted as Russian symbolism's early manifest. In 1893–1894 Merezhkovsky published numerous books (the play The Storm is Over and the translation of Sophocles' Oedipus the King among them), but the money all this hard work brought were scant. Now writing his second novel, he had to accept whatever work was offered to him. In the late 1893 Merezhkovskys settled in Saint Petersburg again. Here they frequented the Shakespearean Circle, the Polonsky's Fridays and the Literary Fund gatherings. Then the pair started their own home salon with Filosofov and Akim Volynsky becoming habitués. All of a sudden Merezhkovsky found that his debut novel was to be published in Severny Vestnik after all. What he didn't realise was that this came as a result of a Gippius' tumultuous secret love affair with Akim Volynsky, one of this magazine's chiefs.

1895-1903 жылдар

1895 жылы жарық көрген «Құдайлардың өлімі» (Северный Вестник, №1–6) «Христос және Антихрист» трилогиясын ашты және кейіннен алғашқы орыс символистік романы ретінде танылды. Скептиктер басым болды (көпшілігі автордың Ницшешілдікке ұмтылғанын сынады), бірақ жақтастары қуанышқа бөленді. Брюсов таң қалды: «Мәңгілікке арналған роман». Бес жылдан кейін Францияда Зинаида Васильева аударған «Жулиан – жолдан тайған» жарияланды. Мережковскілер «Северный Вестник» журналымен ынтымақтастығын бір жыл бұрын, 1898 жылы журнал Минский мен Сологубпен бірге жабылғанда тоқтатты, соның салдарынан ірі әдеби журналдардың есігі жабылды және 1900 жылы өзінің атымен қарсыласы жазған «Леонардо да Винчи» монографиясын жариялады. Плагиатқа қатысты дау екі жылға жуық созылды. 1897 жылы денсаулығы нашарлап, назарына ілікпеген Мережковский елден біржола кетуді ойлады, бірақ ақшаның жоқтығы оны үйде ұстап қалды. Шамамен үш жыл бойы екінші романы «Құдайлардың қайта тірілуі. Леонардо да Винчи» (ағылшын және француз тілдерінде «Леонардо да Винчи романы») жарияланбады. Ақыры ол 1900 жылдың күзінде «Мир Божий» журналында «Ренессанс» деген атпен жарық көрді. Кейіннен осы екі кітаптың «әсерлі күші Мережковскийдің сол кездегі ағымдарды ұстануынан туындады: әлеуметтік өмір мен рухани құндылықтар арасындағы қарама-қайшылықтар, ежелгі грек-рим мәдениетіне жаңа қызығушылық және жалпы батыс еуропалық мәдениетімен сәйкестік». 1904 жылы Толстой оларды Ясная Полянадағы имениесіне шақырды, екі тараптың да қуанышына орай, сапар достыққа толы болды. Бірақ сырттан қарағанда олардың арасында махаббат болған жоқ: қарт кісі күнделігінде «өзін осы екеуін жақсы көруге мәжбүрлей алмағанын» мойындады, ал Мережковскийдің «Толстойдың нигилизмі» деп қарастырған сын-пікірлері жалғасты. 1903 жылдың сәуір айында 22-ші мәжілістен кейін топтың кездесулері (сол кезде «Құдайды іздеушілер» деп аталған) орыс православие шіркеуінің Киелі Синодының прокуроры Константин Победоностевтің жарлығымен тоқтатылды, себебі Мережковскийдің Құдайды іздеушілердің радикалды идеяларының танымал бола бастаған сектанттық елді мекендерге жиі баруы еді. Олар мирискусниктерді тартуға тырысып, өздерінің үй шіркеуін құрды. Солардың ішінде Философов ғана идеяны қабылдады және «Үш бауырластық» деп аталатын үштікке үшінші мүше болды, ол Киелі Үштік форматына негізделген және 12 ғасырдың белгісіз идеясымен байланысты. Мережковский оны Әке (Ескі Келісім), содан кейін Ұл (Жаңа Келісім) шіркеулерінен кейін келетін Киелі Рух шіркеуіне айналдырды. «Келесі Хам» (Грядущий Хам, 1905) еңбегінде Мережковский өзінің саяси ұстанымын түсіндірді, әдеттегідей, барлық нәрсені үштікке бөлді. Автор «Хам» (орыс тілінде «Хам» – «арам», «борын») деген сөзді және Киелі кітаптағы кейіпкердің есімін пайдаланып, «Хамствоның» (Нұхтың ұлының жаңа бейнесі – жағымсыз, Құдайды қорлайтын орыс қарақшысы) үш «бетін» сипаттады: өткен (орыс православие шіркеуінің екіжүзділігі), қазіргі (мемлекеттік бюрократия мен монархия) және болашақ – «қоғамның төменгі қабатынан көтерілген үлкен борынды». Бірнеше жылдан кейін көптеген адамдар осы кітапты болжамды деп санады. Оның «Революция және дін» атты мақаласының бірінде Мережковский былай деп жазды: «Қазір қоғамның төменгі қабатынан басталатын бұл революциялық дауылдың қандай күшті күшке айналатынын болжау мүмкін емес. Шіркеу де, монархия да құлап, Ресейдің өзі де құлайды, егер оның мәңгілік жаны болмаса, онда оның денесі, мемлекет құлайды». Сол кездегі саяси аңыздар он жылдан кейін шындыққа айналды. Кейбіреулер Мережковскийдің ұстанымы бес жыл бұрынғы идеяларына қайшы келеді деп салады. Өйткені «Векхи» авторлары оның ақыл-ой мен діни элиталарды біріктірудегі сәтсіз жобасын қайта жандандыруға тырысты. Бірақ Мережковский үшін уақыт өзгерді және осы (кейбіреулердің пікірінше, қабылдауға болмайтын қорлық) «Векхиге» қарсы тирададан кейін оның әлеуметтік мәртебесі де өзгерді. Бұрынғы жақтастары мен консерваторлар оны жек көрді, ал шіркеу оны жек көреді: Саратов епископы Долганов 1910 жылы «Сансыз Ресей» кітабы жарық көргеннен кейін оның қауымнан шығарылуын талап етті. 1910-шы жылдардың басында Мережковский орыс мәдени спектрінің сол жағына көшті, оның ең жақын серіктестерінің арасында Илья Фондаминский және, ерекше айта келіңіз, Борис Савинков болды. Соңғысы Мережковскийден өзінің террористік идеологиясын діндік және философиялық тұрғыдан негіздеуге тырысты, бірақ оның тағы бір, жерге байланысты мақсаты болды – өзінің алғашқы романын жариялау. Ол осыны Мережковскийдің көмегімен істеді – 1910 жылғы орыс әдеби маусымындағы ең ерекше дебютті жасады. 1911 жылы Мережковский террористтермен байланысы бар деген айып тағылды. Сот процесі күтіліп тұрғанда (онда «Павел Бірінші» пьесасы да қарастырылды), жазушы Еуропаға кетіп, 1912 жылы шекараны кесіп өтті, бірақ «Александр Бірінші» романының бірнеше тарауы тәркіленді. Оны тұтқындаудан құтырып, қыркүйек айында баспагер Пирожковпен бірге ақталды.

The Death of the Gods which came out in 1895 (Severny Vestnik, Nos.1–6) opened the Christ & Antichrist trilogy and in retrospect is regarded as the first Russian symbolist novel. Sceptics prevailed (most of them denouncing the author's alleged Nietzscheanity), but the allies were ecstatic. "A novel made for eternity," Bryusov marveled. Five years later Julian the Apostate was published in France, translated by Zinaida Vasilyeva. say it was the Merezhkovskys who withdraw their cooperation with the "Severny Vestnik" a year before the magazine shut down in 1898, along with Minsky and Sologub), made sure the major literary journals would shut the door on him and published (in 1900) under his own name a monograph Leonardo da Vinci, written and compiled by his adversary. The scandal concerning plagiarism lasted for almost two years. Feeling sick and ignored, Merezhkovsky in 1897 was seriously considering leaving his country for good, being kept at home only by the lack of money. For almost three years the second novel, Resurrection of Gods. Leonardo da Vinci (The Romance of Leonardo da Vinci – in English and French) remained unpublished. It finally appeared in Autumn 1900 in Mir Bozhy under the title "The Renaissance". In retrospect these two books' " persuasive power came from Merezhkovsky's success in catching currents then around him: strong contrasts between social life and spiritual values, fresh interest in the drama of pagan ancient Athens, and identification with general western European culture." Tolstoy invited the couple to his Yasnaya Polyana estate in 1904 and, to both parties' delight, the visit proved to be friendly. Behind the facade, there was little love lost between them; the old man confessed in his diary that, he just couldn't "force himself to love those two," and Merezhkovsky's critique of what he saw as "Tolstoy's nihilism" continued. After the 22nd session, in April 1903, the Meetings of the group (by this time known as Bogoiskateli, or God seekers) were cancelled by the procurator of the Holy Synod of the Russian Orthodox Church Konstantin Pobedonostsev's decree, the main reason being Merezhkovsky's frequent visits to places of mass sectarian settlements where God seekers' radical ideas of Church 'renovation' were becoming popular. The couple formed their own domestic "church", trying to involve miriskusniks. Of the latter, only Filosofov took the idea seriously and became the third member of the so called Troyebratstvo (The Brotherhood of Three) built loosely upon the Holy Trinity format and having to do with the obscure 12th century idea of the Third Testament. Merezhkovsky developed it into the Church of the Holy Ghost, destined to succeed older churches – first of the Father (Old Testament), then of the Son (New Testament). In The Forthcoming Ham (Gryadushchu Ham, 1905) Merezhkovsky explained his political stance, seeing, as usual, all things refracted into Trinities. Using the pun ("Ham" in Russian, along with a Biblical character's name, meaning 'lout', 'boor') the author described the three "faces of Ham'stvo" (son of Noah's new incarnation as kind of nasty, God jeering scoundrel Russian): the past (Russian Orthodox Church's hypocrisy), the present (the state bureaucracy and monarchy) and the future – massive "boorish upstart rising up from society's bottom." Several years on the book was regarded as prophetic by many. In one of the articles he contributed to it, Revolution and Religion, Merezhkovsky wrote: "Now it's almost impossible to foresee what a deadly force this revolutionary tornado starting upwards from the society's bottom will turn out to be. The church will be crashed down and the monarchy too, but with them — what if Russia itself is to perish — if not the timeless soul of it, then its body, the state?" Again, what at the time was looked upon as dull political grotesque a decade later turned into grim reality.</blockquote>

Some argued Merezhkovsky's stance was inconsistent with his own ideas of some five years ago. After all, the Vekhi authors were trying to revitalize his own failed project of bringing the intellectual and the religious elites into collaboration. But the times have changed for Merezhkovsky and – following this (some argued, unacceptably scornful) anti Vekhi tirade, his social status, too. Shunned by both former allies and the conservatives, he was hated by the Church: Saratov Bishop Dolganov even demanded his excommunication after the book Sick Russia was published in 1910. In the early 1910s Merezhkovsky moved to the left side of the Russian cultural spectrum, finding among his closest associates the esers Ilya Fondaminsky and, notably, Boris Savinkov. The latter was trying to receive from Merezhkovsky some religious and philosophical justification for his own terrorist ideology, but also had another, more down to Earth axe to grind, that of getting his first novel published. This he did, with Merezhkovsky's assistance – to strike the most unusual debut of the 1910 Russian literary season. In 1911 Merezhkovsky was officially accused of having links with terrorists. Pending trial (which included the case of Pavel Pervy play) the writer stayed in Europe, then crossed the border in 1912 only to have several chapters of Alexander the First novel confiscated. He avoided being arrested and in September, along with Pirozhkov, the publisher, was acquitted.

1914 - 1916 жылдар

В 1914 году казалось, что у Мережковского впервые появится относительно спокойный год. С выпуском двух изданий «Полного собрания сочинений» издательствами Wolfe’s и Sytin’s, академик Нестор Котляревский выдвинул автора на Нобелевскую премию по литературе. В театрах Петрограда в военное время были поставлены две новые пьесы Мережковского – «Радость будет» и «Романтики». Последняя имела успех, но для основных критиков ее драматург оставался «спорным автором». «В целом, русская литература так же враждебна ко мне, как и всегда. Я мог бы праздновать 25-летие этой враждебности», – написал автор в своей краткой автобиографии для биографического словаря Семена Венгерова. Мережковский рассматривал Октябрьскую социалистическую революцию 1917 года как катастрофу. Он увидел в ней пришествие Хама, о котором писал десятилетие спустя, трагическую победу, как он выразился, Народ-Зверя, политического и социального воплощения вселенского Зла, ставящего под угрозу всю человеческую цивилизацию. Мережковский и Гиппиус пытались использовать любое влияние, которое сохранили на большевистских культурных деятелей, чтобы добиться освобождения своих друзей, арестованных министров Временного правительства. Ирония судьбы, но одним из первых действий Советского правительства стало снятие запрета на антимонархическую пьесу Мережковского «Павел Первый», которая была поставлена в нескольких театрах Красной России. После того, как начали просачиваться новости о поражениях, нанесенных белыми армиями Юденича, Колчака и Деникина в ходе Гражданской войны в России 1917–1922 годов, Мережковские увидели в бегстве из России свой единственный шанс на выживание. Они покинули Петроград 14 декабря 1919 года вместе с Философовым и Злобиным (молодым секретарем Гиппиус), получив от Анатолия Луначарского подписанное разрешение «на выезд из Петрограда с целью прочтения ряда лекций по Древнему Египту для красноармейцев». В Варшаве Мережковский занимался практической работой для некоторых русских эмигрантских организаций, Гиппиус редактировала литературный раздел в газете «Свобода». В Париже Мережковский основал Религиозный союз (позже Союз непримиримых), читал лекции, сотрудничал с газетами Павла Милюкова «Последние новости» и Петра Струве «Освобождение», разоблачая то, что он считал большевистской ложью и осуждая «Царство Антихриста». Однако становилось все более очевидным, что Мережковский, опираясь лишь на круг друзей, находился в изоляции, непонятый одними, ненавистный другим. Его призывы к международному вмешательству в Россию возмутили левых; отказ от восстановления русской монархии вызвал неприязнь правых. Мережковский настаивал на разрыве всех контактов Международного ПЕН-клуба с коммунистической Россией и отмене французской помощи жертвам массового голода в Поволжье, справедливо полагая, что нуждающиеся никогда не увидят ни денег, ни продуктов. Он критиковал коммюнике русского эмигрантского Учредительного собрания, которое, по его мнению, было слишком примирительным по тону. В 1922 году вышло собрание статей и эссе четырех авторов (Мережковского, Гиппиус, Философова, с которым были восстановлены контакты, и Злобина) под названием «Царство Антихриста», основная идея книги заключалась в том, что «русские пожары», глобалистские по своей природе и намерениям, обещают европейским народам «либо братство в рабстве, либо конец в общей могиле». Зимой 1925 года Мережковский и Гиппиус создали небольшой литературно-философский кружок, который через два года был официально запущен как группа «Зеленая лампа». Благодаря собственному журналу «Новый корабль» группа привлекла всю русскую интеллектуальную элиту в эмиграции и оставалась важным культурным центром в течение следующих десяти лет. «Мы – критика России как таковой, ее обесплоченная Мысль и Совесть, свободные судить ее настоящее и предвидеть ее будущее», – писал Мережковский о миссии «Зеленой лампы».

For a while in 1914 it looked as though Merezhkovsky would have his first ever relatively calm year. With the two Complete Works Of editions released by the Wolfe's and Sytin's publishing houses, academic Nestor Kotlyarevsky nominated the author for the Nobel Prize for literature. Two new plays by Merezhkovsky, Joy Will Come (Radost Budet) and The Romantics were staged in war time Petrograd theaters. The latter proved a successful hit, but for the mainstream critics its playwright remained a "controversial author". "All in all, Russian literature is as hostile to me as it has always been. I could as well be celebrating the 25th anniversary of this hostility", the author wrote in his short autobiography for Semyon Vengerov's biographical dictionary. Merezhkovsky viewed the October Socialist Revolution of 1917 as a catastrophe. He saw it as the Coming of Ham he wrote about a decade later, the tragic victory for, as he choose to put it, Narod Zver (The Beast nation), the political and social incarnation of universal Evil, putting the whole of human civilization in danger. Merezhkovsky and Gippius tried to use whatever influence they retained upon the Bolshevist cultural leaders to ensure the release of their friends, the arrested Provisional government ministers. Ironically, one of the first things the Soviet government did was lift the ban from Merezhkovsky's anti monarchist Pavel Pervy play, and it was staged in several of Red Russia's theaters. After news started to filter through of the defeats suffered by the White forces of Yudenich, Kolchak and Denikin in the course of the Russian Civil War of 1917 1922, the Merezhkovskys saw their only chance of survival in fleeing Russia. They left Petrograd on December 14, 1919, along with Filosofov and Zlobin (Gippius' young secretary), having obtained from Anatoly Lunacharsky signed permission "to leave Petrograd for the purpose of reading some lectures on Ancient Egypt to Red Army fighters".</blockquote>

In Warsaw Merezhkovsky did practical work for some Russian immigrant organizations, Gippius edited the literary section in Svoboda newspaper. In Paris Merezhkovsky founded the Religious Union (later Soyuz Neprimirimykh, the Union of the Unpacified), was holding lectures, contributed to Pavel Milyukov's Poslednye Novosty and Pyotr Struve's Osvobozhdenye newspapers, exposing what he saw as the Bolshevist lies and denouncing the "Kingdom of Antichrist." It was becoming more and more obvious, though, that Merezhkovsky, backed only by the circle of friends, was in isolation, misunderstood by some, abhorred by others. His calling for the international intervention into Russia angered the left; rejecting the restoration of the Russian monarchy antagonized the right. Merezhkovsky insisted upon severing all the International PEN's contacts with Communist Russia and cancelling French help for the victims of mass hunger in Russian Volga Region arguing, not unreasonably, that those in need will not ever see any of the money or food sent. He criticised the exiled Russian Constituent Assembly's communique which was, in his opinion, too conciliatory in tone. In 1922 the collection of articles and essays of the four authors (Merezhkovsky, Gippius, Filosofov contacts with whom have been restored, and Zlobin) came out under the title The Kingdom of Antichrist, the general idea of the book being that the 'Russian fires', globalist in their nature and intent, promise "either brotherhood in slavery or the end in a common grave" for the European nations. In winter 1925 a small literary and philosophy circle was formed by Merezhkovsky and Gippius; two years later it was officially launched as the Green Lamp group. With the Novy Korabl (The New Ship) magazine of its own, the group attracted the whole of the Russian intellectual elite in exile and remained the important cultural center for the next ten years. "We are the Criticism of Russia as such, the latter's disembodied Thought and Conscience, free to judge its present and foresee its future," wrote Merezhkovsky of the Green Lamp mission.

Мережковскийдің әдеби қызметі: 19251941

1920-ші жылдардың ортасында Батыс мәдени элитасының саяси манифесттеріне деген реакциясынан көңілі қалған Мережковский діни және философиялық эсселерге қайта оралды, бірақ жаңа форматта – монументалды, еркін стильдегі эксперименталды трактат түрінде. Оның жаңа кітаптарының кейбіреуі өмірбаяндық, ал кейбіреуі ежелгі тарихқа арналған кең көлемді, аморфты зерттеулер болды. Осы екеуі туралы айтсақ, «Құдайлардың тууы. Тутанхамон Критте» (1925) және «Мессия» (1928), Мережковский өзінің кредосын былай түсіндірді: «Көптеген адамдар мені тарихи романист деп санайды, бұл дұрыс емес. Мен өткенді болашақты іздеу үшін ғана пайдаланамын. Қазіргі заман мен үшін бір түрлі жерсіздік. Менің нағыз үйім – өткен/болашақ, мен сонда жатамын». 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдардың басында Мережковский жазған үш маңызды кітабының негізінде адамның құтқарылуға жетуіне қатысты байланысты үш томдық шығарма қалыптасты. «Үш құпия: Египет және Вавилон» (Прага, 1925) «Батыс құпиясы: Атлантида – Еуропа» (Берлин, 1930) еңбегімен жалғасты, онда үшінші өсиет идеясы апокалиптикалық, Ницшелік сипатқа ие болды. Үшінші кітабы, «Белгісіз Иса» (1932, Белград), кейіннен осы үш томдықтың ең күштісі деп есептелді. Кенеттен, көптеген шығармалар жазған Мережковский қайтадан Нобель сыйлығы комитетінің назарына ілікті. 1930 жылдан бастап Лунд университетінің славян тілдері профессоры Сигурд Агрелл Мережковскийді жүйелі түрде сыйлыққа ұсынды, бірақ әдетте (және екеуі үшін де қынжырлы болғандай) Иван Бунинмен бірге. 1932 жылдың қараша айында Гиппиус Вера Бунинаға жолдаған хатында Мережковскийдің «коммунизмге қарсы ұстанымы» салдарынан жеңіске жету мүмкіндігі жоқ екенін айтты, бірақ шындығында Бунин (оның қарсыласынан кем емес коммунизмді жек көретін) одан оңай түсінілетін және жалпы алғанда танымал кітаптар жазды. Мережковский тіпті олардың біреуі жеңіске жеткен жағдайда, ақшаны бөлісу үшін келісім жасауды ұсынды, бірақ Бунин мұны әзіл деп қабылдап, тікелей бас тартты. Ол 1933 жылы сыйлықты жеңіп алды. Агрелл Мережковскийді өзінің өліміне дейін (барлығы сегіз рет ұсынды) 1937 жылға дейін ұсынуын жалғастырды, бірақ жыл сайын оның мүмкіндігі азая берді. Оның соңғы жылдары жарық көрген кітаптары (мысалы, діни өмірбаяндық жинақ «Қасиеттілердің бейнесі: Исадан қазіргі күнге дейін» және өлгеннен кейін жарық көрген «Реформаторлар» трилогиясы) жаңалық болған жоқ. Қиын жағдайлар мен күшейе берген проблемаларға қарамастан, Мережковский өмірлік күніне дейін тыңғылықпен жұмыс істеді, испан құпиялары трилогиясын аяқтауға талпынды; үш томдықтың соңғысы, аяқталмаған «Кішкентай Тереза» оның өлім төсегінде болды; ол әдепкіде қалам ұстап қайтыс болды.

In the mid 1920s, disappointed by the Western cultural elite's reaction to his political manifestos, Merezhkovsky returned to religious and philosophical essays, but in the new format, that of a monumental free form experimental styled treatise. Some of his new books were biographies, some just extensive, amorphous researches in ancient history. Speaking of the first two of them, The Birth of Gods. Tutankhamen in Crete (1925) and Messiah (1928), Merezhkovsky thus explained his credo: "Many people think I am a historical novelist, which is wrong. What I use the Past for is only searching for the Future. The Present is a kind of exile to me. My true home is the Past/Future, which is where I belong." Of the three fundamental books Merezhkovsky created in the late 1920s early 1930s another trilogy took shape, loosely linked by the concept of man's possible way to salvation. The Mystery of the Three: Egypt and Babylon (Prague, 1925) was followed by the Mystery of the West: Atlantis Europe (Berlin, 1930), where the cherished Third Testament idea took an apocalyptic, Nietzschean turn. The third, Unfamiliar Jesus (1932, Belgrade), is seen in retrospect as the strongest of the three. All of a sudden Merezhkovsky, a prolific writer again, drifted into the focus of the Nobel Prize committee attention. From 1930 onwards Sigurd Agrell, professor of Slavic languages in Lund University, started to methodically nominate Merezhkovsky for the Prize, although, invariably (and rather frustratingly for both), in tandem with Ivan Bunin. In November 1932 Gippius in a letter to Vera Bunina expressed her opinion that Merezhkovsky had no chance of winning "because of his anti Communist stance," but the truth was, Bunin (no lesser a Communism loather than his rival) wrote books that were more accessible and, generally, popular. Merezkovsky even suggested they should make a pact and divide the money should one of them ever win, but Bunin took seriously what was meant apparently as a joke and responded with outright refusal. He won the Prize in 1933. Agrell continued nominating Merezhkovsky up until his own death in 1937 (making eight such nominations, in all), but each year the latter's chances were getting slimmer. The books he produced in his latter years (like the compilation of religious biographies Faces of Saints: from Jesus to Nowadays and The Reformers trilogy, published posthumously) were not ground breaking. Hard times and deepening troubles notwithstanding, Merezhkovsky continued to work hard until his dying day, trying desperately to complete his Spanish Mysteries trilogy; the last of the three pieces, the unfinished Little Theresa, was with him at his deathbed; he died literally with a pen in his hand.

Мережковский мен еуропалық диктаторлар

Ресейлік ұлтшыл болмағанымен, Мережковский орыс орталықты жазушы және ойшыл болды, өз елінің бірегей және көп жағынан тарихи және әлемдік мәдениетте шешуші орны туралы идеяны қадірледі. "Ресейдің қиын жағдайы – Ресейдің емес, әлемнің мәселесі" деген тұжырымды қайталаудан ешқашан шаршамай, ол коммунизмге қарсы күресті ұйымдастырып, табысты аяқтауға қабілетті "күшті көшбасшыны" іздеді. Бір кезде Мережковский өзінің батырын Бенито Муссолиниде тапқан деп ойлады, ол оның Данте туралы кітабына демеушілік жасағаннан кейін орыс жазушысымен саясат, әдебиет және өнер туралы бірнеше ұзақ әңгімелесті. Таң қалған Мережковский жаңа досын Дантенің өзінің жаңаша келген түрі деп қарастыра бастады. Муссолиниге жолдаған хатында ол былай деп жазды: "Данте туралы ең жақсы, ең шынайы және ең жанды құжат – сіздің тұлғаңыз. Дантені түсіну үшін оны өмір бойы сезіну керек, бірақ сіздің қасыңызда ғана оны мүмкін етуге болады. Оның және сіздің екі жаныңыз бірігіп, бір жанға айналады, шексіздік екеуіңізді біріктіреді. Муссолиниді ойша көрсеңіз, ол – Данте. Дантені іс-қимылмен көзге шалыңыз, ол – Муссолини." Мережковский фашизмді ешқашан коммунизмге балама ретінде қарастырмады. 1930 жылы ол екі "жарылғыш заттың: фашизм мен коммунизмнің" арасында қалған Еуропаның құлауына үкім шығарғанын жазып, бір күні бұл екі жамандық бір-бірін жояды деген үмітін білдірді. 1940 жылдың 27 маусымында неміс вермахты Биаррицті басып алды. 14 тамызда осы қонақ үйде жазушының 75 жылдығы тойланды, оны француз жазушыларының тобы ұйымдастырды, оған Павел Милюков, Иван Бунин және Марк Алданов сияқты белгілі ресейліктер шақырылды. Мережковский сол жерде айтқан сөздері кейінірек кейбір мемуаршылар тарапынан оның "неміс радиосынан жасаған әйгілі сөйлеуі" ретінде ұсынылды. Дегенмен, тіпті Зобнин де Мережковскийді нацистік көзқарастарға жақын деп санауға себептер бар екенін мойындайды. 1941 жылдың күзінде Мережковский өзінің неміс жақтастарының ортасында болды – көбінесе студенттер, бірақ әскер офицерлері де болды. Олардың неміс достары жұбайларға Биаррицтен Парижге оралуға көмектесті, онда олар ақшасыз және баспанасыз қалды. "Мережковский Нюрнберг оттарына жаңа туған көбелектің құлшынысымен ұшып келді. Осы кезде біздің көпшілігіміз оларға баруды тоқтаттық", – деп жазды Яновский, Василий Семенович, Жасыл шам тобының мүшесі. Бұл түсініспеушілікті одан әрі күшейтетін факт – Мережковскийдің Гитлер мен Жанна д'Аркты бір ауыз сөзбен айтқан бір сөйлеуі бар екендігі жақсы белгілі. Бұл оқиға 1940 жылдың тамызында Биаррицте өткен оның 75 жылдық мерекесінде және басқа жағдайда болды. Шындысы, оның сөзі Ресейге жақындығы және немісшілдікке қарсылығы үшін қиындық тудырды. Теффидің айтуынша, қатысушылардың бірі, – Ғалым Д. Чураковтың айтуынша, Мережковский "метафизиканың өлімі" туралы жариялап, қазіргі заманғы әлемнің мағыналық үлгілерін ашу үшін символдар тілі ғана жеткілікті құрал бола алады деген идеяны алға тартқан, бұл оның Аугуст Конттың ізімен жүруі еді, айырмашылығы, соңғысы осы идеяларды ғылыми салаларда қолданды, ал бұрынғысы оларды әдебиет пен сынға қолдануды ұсынды. Бұл жаңа Үштік тұжырымы барлық шақырушы Киелі Рух жыныссыз рух емес, әйел тұлға екенін білдірді. Оның сөздері бойынша: "Менің денеме деген сезімімді сезіну, мен жеке басының түпкі тамырымын. Өзге адамның денесінде өзімді сезіну, мен жыныстық қатынастың түпкі тамырымын. Мен барлық адам денелеріндегі өзімді білемін, мен бірліктің түбіне келдім". Мұндай революцияның салдарынан діннің өзі біртіндеп өзгеріп, оның кең қанаты астында адамның сезімге тәуелділігі ғана емес, сонымен қатар "тақияның бостандығы" да пайда болады. "Біз бүлікші болғанша ғана адамбыз", – деп тұжырымдады Мережковский, бұл кейбір адамдардың прото-экзистенциалистік идея деп қарастырған пікірін білдіреді. Б. Розентал Мережковскийдің саяси және діни философиясын талдап, оның ұстанымын былайша түйіндеді: "Заң зорлық-зомбылыққа тең келеді. Автократия мен кісі өлтіру – бұл [қылмыстық] билікті көрсетудің екі шектен тыс түрі ғана". Қазіргі замандағы бір өмірбаяншы сөздері бойынша, "оның орны тарихта маркиз де Сад, Ницше және Генри Миллер сияқты классиктермен қатар болады. Антон Чехов Ресей ғылым академиясы Мережковскийді 1902 жылы өзінің құрметті академигі етіп тағайындауы керек деп талап етті. Кейінгі зерттеушілер Мережковскийдің догмаларға күмән келтіруге және дәстүрге қарсы шығуға дайын екендігін атап өтті. Бұл жағдайда (О. Дафиердің сөзіне сәйкес) оның "ресейлік дәстүрлі шіркеудің сенімділігін жоғалту салдарынан туған терең дағдарысты жеңудің жолдарын іздеуі" маңызды болды. Оның ғылыми тұрғыдан қатаң, академиялық тәсілімен материалды жинау және қайта өңдеу процесіне қарамастан, қазіргі заманғы академия, көбінесе, Мережковскийді өзінің ағымдағы идеологиялық және философиялық құштарлықтарына сәйкес тарихты қайта жазуға ұмтылған дарынды алдаушы деп қысым жасады. Оның діндарлығына қарамастан, Мережковский Ресей православие шіркеуінің шенеуніктеріне де, сол кездегі діни зиялылар элитасына да, мысалы, Сергей Булгаков, Павел Флоренский және Лев Шестов сияқты адамдарға да ұнамады, олар оның идеялары мен жобаларын қатысты түрде сынады. Жазушының эмиграцияда жарияланған еңбектері, 1934 жылғы советтік әдеби энциклопедиясына сәйкес, "ақ эмигранттардың идеологиялық деградациясы мен мәдени жеңілуінің айқын мысалы" болды. Максим Горькийдің пікірі: "Дмитрий Мережковский, христиандық үлгідегі Құдайға табынушы, кішкентай адам, оның әдеби қызметі дүрбілікке ұқсас: әр әріп анық және оқылатын, бірақ жаны жоқ және жалықтыратын", советтік әдеби чиновнигінің Мережковскийге қатысты көзқарасының лейтмотиві болды. Совет кезеңінде жазушы (Александр Меннің сөзімен) "агрессивті ұмытылған", оның еңбектері 1990-жылдардың басына дейін ресми түрде тыйым салынды, сол кезде қайта басылымдар ағыны Мережковскийдің өмірі мен мұрасын сынауға жол ашты.

Although never a Russian nationalist, Merezhkovsky was a Russo centric author and thinker, cherishing the idea of his country's unique and in many ways decisive place in the world culture in history. Never tiring of reiterating the "Russian plight is the problem of the world, not Russia" postulate, he was ever on the look out for some "strong leader" who would be able to organize and successfully see through the anti Communist crusade. For a while Merezhkovsky thought he had found his hero in Benito Mussolini who, having sponsored his book on Dante, had several lengthy talks with the Russian writer on politics, literature and art. Impressed, Merezhkovsky started to see his new friend almost as an incarnation of Dante. In a letter addressed to Mussolini, he wrote:<blockquote>The best, the truest and the liveliest document on Dante is — your personality. To understand Dante one has to live through him, but only you being around makes that possible. Two souls, his and yours, are merged into one, Infinity itself bringing you two together. Visualize Mussolini in contemplation, and it's Dante. Imagine Dante in action, and it's Mussolini. Merezhkovsky had never seen Fascism as an alternative to Communism. As early as 1930 he wrote of a doomed Europe stuck between the two "stores of explosives: Fascism and Communism", expressing hope that some day these two evils will somehow destroy one another. On June 27, 1940 the German Wehrmacht occupied Biarritz. Here in a hotel on August 14 the writer's 75th anniversary celebration was held, organized by a group of French writers, with some notable Russians like Pavel Milyukov, Ivan Bunin and Mark Aldanov invited. It was there that Merezhkovsky made comments which (according to biographer Yuri Zobnin) were later presented by some memoirists as his "infamous German radio speech". Still, even Zobnin admits that there were reasons to regard Merezhkovsky as a Nazi sympathizer. In the autumn of 1941 Merezhkovsky found himself in the center of his German admirers – students, mostly, but army officers too. It was their German friends who helped the couple move back to Paris from Biarritz where they found themselves penniless and on the verge of homelessness. "Merezhkovsky flew up to the Nurnberg fires with the agitation of a newly born butterfly By this time most of us stopped visiting them," wrote Яновский, Василий Семёнович, a Green Lamp group member. Adding to the confusion is the well documented fact that Merezhkovsky had already made one speech mentioning Hitler and Joan of Arc in one breath. It happened in August 1940 at his 75th birthday celebration in Biarritz, and in a different context. In fact, his speech caused trouble because it was deemed too pro Russian and anti German. According to Teffi, one of the people present, —
According to scholar D. Churakov, Merezhkovsky, pronouncing "the death of metaphysics" and putting forward the idea that only language of symbols could be an adequate instrument for discovering the modern world's pattern of meanings, was unwillingly following Auguste Comte, the difference being that the latter was employing these ideas in scientific fields, while the former proposed to use them in literature and criticism. This New Trinity concept implied that the all inviting Holy Ghost was not a sexless spirit, but a female entity. In his own words, "Being aware of myself in my body, I'm at the root of personality. Being aware of myself in the other one's body, I'm at the root of sex. Being aware of myself in all human bodies, I am at the root of unity". The consequence of such revolution would bring about gradual change in the nature of religion itself, the latter taking under its spacious wing not only man's sensual liberation but also the latter's "freedom of rebellion." "We are human only as long as we're rebels," Merezhkovsky insisted, expressing what some saw as a proto existentialist idea. B. Rozental, analyzing Merezhkovsky's political and religious philosophy, thus summed up the writer's position: "The Law amounts to violence The difference between legitimate power that holds violence 'in reserve' and violence itself is but a matter of degree: sinful are both. Autocracy and murder are nothing more than the two extreme forms of exhibiting [criminal] power." In the words of a modern biographer, "he will find his place in history alongside Marquis de Sade, Nietzsche and Henry Miller, those classics who only through being condemned and ostracized by the many could be approached and appreciated by the few." Anton Chekov insisted that the Russian Academy of Sciences should appoint Merezhkovsky its honorary academic, in as early as 1902. Later researchers noted Merezhkovsky's willingness to question dogmas and thwart tradition with disregard to public opinion, never shying controversy and even scandal. Crucial in this context (according to O. Dafier) was his "quest for ways of overcoming deep crisis which came as a result of the Russian traditionalist Church losing its credibility." For all his scientifically strict, academic approach to the process of collecting and re processing material, contemporary academia, with little exception, ridiculed Merezhkovsky, dismissing him as a gifted charlatan, bent on rewriting history in accordance with his own current ideological and philosophical whims. For all his religiosity, Merezhkovsky was never popular with either Russian Orthodox Church officials or the religious intellectual elite of the time, people like Sergey Bulgakov, Pavel Florensky and Lev Shestov fiercely denouncing his ideas and projects. The writer's work published in emigration was, according to the 1934 Soviet Literary encyclopedia "the telling example of the ideological degradation and cultural degeneration of the White emigres." Maxim Gorky's verdict: "Dmitry Merezhkovsky, a well known God admirer of a Christian mode, is a small man whose literary activity is akin to that of a type writer: each type is clear and well read, but it's soul less and boring," served as a leitmotif of the Soviet literary officialdom's view on Merezhkovsky for decades. In the Soviet times the writer was (in the words of Alexander Men) "aggressively forgotten," his works unofficially banned up until the early 1990s, when the floodgate of re issues opened the way for serious critical analysis of Merezhkovsky's life and legacy.