Кіріспе
Аяқ киім мен шалбардың төменгі бөлігін жабатын киім
Гетры – аяқ киім мен шалбардың төменгі жағын жабатын киім, негізінен жеке қорғаныш құралы ретінде қолданылады, әсіресе жылан шағуынан сақтану үшін; көріс үшін арналған ұқсас киімдер – спаттар деп аталады. Алғашқыда гетры былғарыдан немесе қанаптан жасалған. Бүгінде жаяу жүруге арналғандары пластиктелген синтетикалық матадан, мысалы, нейлон немесе полиэстерден жиі жасалады. Атқа мінуге арналған гетры әлі де былғарыдан жасалады. Олар шалбар мен аяқ киім арасындағы кеңістікті жабу үшін жасалады, тізеге дейін көтеріледі және әдетте бекітуге арналған баулары болады. Гетры жылан шағудың көп бөлігін болдырмаса да, толық қорғауды қамтамасыз етпейді. Нарықта аяқ гетры үшін қолданылатын материалдар – қанап, нейлон, Кордура, Кевлар және былғары. Нейлон полиэстерге, қанапқа немесе Кордураға қарағанда жылан шағудан жақсы қорғайды.
Әскери шығу тегі мен терминологиясы
1700 жылдан бастап Еуропа армияларының көпшілігі ұзын зығыр гайтерлерді немесе шашыратқыштарды қабылдады, олар жүн шұлықтардың үстінен киілетін аяқ қорғау құралы болды, бұл әскери және азаматтық киімнің ерекшелігі еді. 1770 жылдары әскери гайтерлер көбінесе далада ыңғайлы болу үшін орташа биіктікке дейін қысқартылды ("жартылай гайтерлер"). Әскери терминологияда гайтер аяқ пен етік байлауын қамтиды; ал леггинг тек аяқты ғана қамтиды. Әуе күштерінің терминологиясында гайтерге леггингтер де кіреді. Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде АҚШ армиясында леггингтер болды, олар гайтерлер еді. Тізеден жоғары шашыратқыштар мақтадан немесе канвастан жасалған, кейіннен әртүрлі ұзындықтағы көптеген гайтерлер де осы материалдардан жасалды. Әскери қолданыста былғары гайтерлер сирек кездесетін, бірақ кейде биязы ұзындығы мақтадан жасалған гайтерге былғары тізелік бөлік қосылған. Ал леггингтер көбінесе былғарыдан, сондай-ақ канвастан жасалған.
Жаяу жүру
Гейтерлер – адамның тізеден төменгі аяқтары мен тобықтарын қорғайтын киім түрі. Гейтерлерді тығыз бұталардың арасынан немесе қарда жүргенде, жаяу серуендегенде, тауға шығуда, жүгіргенде (әсіресе бағдарлау және рогейнинг сияқты спорт түрлерінде) киеді, қарға бату аяқкиімдерімен де, онсыз да болады. Ауыр гейтерлер көбінесе тікенектері қарсы аяққа тиюінен сақтану үшін кремонды қолданғанда киіледі. Гейтерлер жаяу жүруге арналған аяқкиімнің үстінен және аяқтың айналасына тағылып, бұталар мен тікендерден қорғайды, сондай-ақ лай, қар сияқты заттардың аяқкиімге енуін болдырмайды. Гейтерлерді жылан шағудан қорғану үшін де киюге болады. Гейтерлер, әскери форманың көптеген бөліктерінің бірі болған путиттердің қызметін атқарады. Jambieres деп аталатын гейтерлер (француз тіліндегі "jambe" – аяқ сөзінен шыққан, сол себепті "леггинстер" деп те аталады) Zouave жаяу әскер полкінің формасының бір бөлігі болған.
Ат үстінде
19 ғасырда атпен жүруге арналған шалбарлар, әдетте, оларды күнделікті қолданыстағы басқа шалбарлардан ерекшелеп, "ат шалбары" деп аталатын. Бүгінде, жарты шалбарлар - атпен айналысатын адамдар киетін шалбардың бір түрі. Көптеген түрлері тізеден төменгі аяққа кигізіледі. Олардың мақсаты - атқа отырған адамның аяғын қамшының және басқа да жабдықтардың тигізетін тозудан қорғау. Заманауи үлгілерде көбінесе аяқтың сырт жағында молтық немесе таспалы бекіткіштер болады.
Англикан шіркеуінде
Гейтерлер ХХ ғасырдың ортасына дейін Англия шіркеуінің епископтары мен архидиакондарының күнделікті рухани киімінің бір бөлігі болды. Кейбір кафедралық декандар да оларды киетін. Олар қара мақтадан, жүннен немесе жібектен жасалып, бүйірінен түймеленетін, тізеден сәл төменге дейін жететін және қара шалбармен жалғасатын. Гейтерлер діни қызметкерлердің алжапырағымен бірге тағылатын, ол тізеден жоғары жететін қысқа сосақ түрі болатын. Бұл киімнің бастапқы мақсаты тұрмыстық жағдайлармен байланысты болды, себебі архидиакондар мен епископтар епархияның немесе архидиакондықтың түрлі аймақтарына жылқымен сапар шегетін. Соңғы жылдары бұл киімнің символдық маңызы артты.