Марғиана – ежелгі Түркіменстан аймағы, Мәрв шөлдері мен Оқсус өркениетінің бөлігі. Тарихы, Ахеменидтер мен одан кейінгі империялардағы орны туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қазіргі Түрікменстан аумағындағы тарихи аймақ.
Historical region in modern Turkmenistan
Маргиана (Маргианэ, көне парсы: Маргуш) – Мерв оазисі төңіресінде орналасқан тарихи аймақ. Ахеменидтердің Бактрия сатрапиясы құрамындағы кіші сатрапия және одан кейінгі Селевкид, Парф және Сасанид империяларының провинциясы болған. Ол Ауғанстан тауларынан бастау алып, қазіргі Ауғанстанның Мургхаб ауданы арқылы өтіп, қазіргі Түрікменстанның Мерв оазисіне жеткен Мургхаб өзенінің аңғарында жатыр. Маргиана оңтүстік-батыста Парфиямен, оңтүстікте Ариямен, шығыста Бактриямен және солтүстікте Согдиямен көршілес болған.
Margiana ( Margianḗ, Old Persian: Marguš,) is a historical region centred on the oasis of Merv and was a minor satrapy within the Achaemenid satrapy of Bactria, and a province within its successors, the Seleucid, Parthian and Sasanian empires. It was located in the valley of the Murghab River which has its sources in the mountains of Afghanistan, and passes through Murghab District in modern Afghanistan, and then reaches the oasis of Merv in modern Turkmenistan. Margiana bordered Parthia to the south west, Aria in the south, Bactria in the east and Sogdia in the north.
Ежелгі кезең
Қазіргі тарихшылар Маргиананың Ахеменидтер жаулап алғанға дейінгі нақты тарихы бойынша пікірталас жүргізіп отыр. Ол, Бронза дәуірі цивилизациясының бір бөлігі саналады, Бактрия-Маргиана археологиялық кешені (қысқаша BMAC), сондай-ақ Оқсус цивилизациясы деп те аталады. Кейбір тарихшылардың пікірінше, бұл аймақта патшалық құрылып, оазис төңірегінде қалалық қоғам дамуға бастаған.
Historians currently disagree as to the exact history of Margiana prior to the Achaemenid conquest. It is considered part of a Bronze Age civilisation, the Bactria–Margiana Archaeological Complex (short BMAC), also known as the Oxus civilisation. Some historians have argued that a kingdom was established and an urban society had begun to develop surrounding the oasis.
Ахеменидтер дәуірі
Маргиананы б.з.б. 545 және 539 жылдар аралығында парсы патшасы Ұлы Кир басып алды және Бактрия сатрапиясының бір бөлігі болып қалды. Кир Мерв қаласын да құрды. Б.з.б. 522 жылы қыркүйекте Дарий I-нің Магиялық узурпатор Гауматаны жеңгеннен кейін бүлік империяның барлық жеріне тарады. Маргианадағы Фрада (Фраат) бастаған көтеріліс б.з.б. 521 жылы желтоқсанда Бактрия сатрапы Дадарси тарапынан дереу басылды. Бехистун жазуының арамей нұсқасында көтерілістен кейін 55 423 маргиан өлтірілгені және 6 972 адам тұтқынға алынғаны айтылады. Маргиана Дарий I билігі кезінде Бактрия сатрапиясынан бөлініп, Ария сатрапиясына қосылды. Б.з.б. 331 жылы Ұлы Александр III Дарий III-ті жеңген Гаугамела шайқасынан кейін Дарий III Бактрияға шегінуді бастады, бірақ Бактрия сатрапы Бесс оны құлатты және Ария мен Маргиана арқылы шығысқа қарай шегінуді жалғастырды. Бесс, Александрдың Жібек жолы бойында шабуыл жасайтынын күткен, Александр Гедрозия мен Арахосия арқылы өтіп, б.з.б. 329 жылы Гиндукуш тауларын кесіп Бактрияға шабуыл жасағанда таң қалды. Бесс солтүстікке, Согдияға қашып, онда оған да сатқындық жасалды және оны Спитамен мен Датамес атты сарай қызметкерлері Александрға тапсырды. Б.з.б. 329 жылы шілдеде Александр Согдияның солтүстік шекарасында Александрия Эсхата қаласын құрған кезде Спитамен көтеріліс ұйымдастырып, Согдия астанасы Мараканданы қоршады. Скифтердің Согдияға шабуыл жасауы Александрдың жеке араласуына кедергі келтірді, бірақ ол Скифтерді Яксарт шайқасында жеңгеннен кейін Мараканданы құтқару үшін оңтүстікке беттеді, Спитаменді оңтүстікке жылжытып, б.з.б. 329 жылы қыста Балхқа шабуыл жасады. Б.з.б. 328 жылы көктемде Александр өзінің генералы Кратерді Маргиананы нығайтуға жіберді, ол Мервте гарнизон орнатып, қаланы Александрия Маргиана деп қайта құрды. Александрдың генералы Коэн б.з.б. 328 жылы желтоқсанда Габаи шайқасында Спитаменді жеңді, ал келесі жылы Согдия Бактриямен біріктіріліп, Филипп басқаруымен бір сатрапия құрылды.
Margiana was conquered by the Persian king Cyrus the Great between 545 and 539 BC and remained as part of the satrapy of Bactria. Cyrus also founded the city of Merv. After Darius the Great's victory over the Magian usurper, Gaumata, in September 522 BC, revolts spread throughout the empire. The revolt in Margiana, led by a certain Frâda (Phraates), was suppressed almost immediately, in December 521 BC by Dadarsi, the Satrap of Bactria. In the Aramaic version of the Behistun Inscription, it is claimed that 55,423 Margians were killed and 6,972 taken captive in the aftermath of the revolt. Margiana was separated from the satrapy of Bactria and joined to the satrapy of Aria at some point after the rule of Darius the Great. Following the Battle of Gaugamela in 331 BC, in which Alexander the Great defeated Darius III, Darius III began his retreat to Bactria, but was overthrown by the Satrap of Bactria, Bessus, who continued the retreat eastward through Aria and Margiana. Bessus, who had expected an attack from Alexander along the Silk Road, was surprised when Alexander had advanced through Gedrosia and Arachosia and crossed the Hindu Kush mountains in 329 BC to invade Bactria. Bessus fled north to Sogdia where he too was betrayed and was handed over to Alexander by his courtiers, Spitamenes and Datames. In July 329 BC, as Alexander founded the city of Alexandria Eschate on the northern border of Sogdia, Spitamenes led a revolt and besieged the Sogdian capital of Maracanda. A Scythian incursion into Sogdia prevented Alexander from responding personally, however, once he had defeated the Scythians in the Battle of Jaxartes, he marched south to relieve Maracanda causing Spitamenes to move south and attack Balkh in the winter of 329 BC. In the spring of 328 BC, Alexander sent his general Craterus to fortify Margiana, where he established a garrison in Merv and re founded the city as Alexandria in Margiana. Alexander's general Coenus defeated Spitamenes in the Battle of Gabai in December 328 BC, and subsequently in the following year Sogdia was merged with Bactria to form a single satrapy under the rule of Philip.
Эллиндік кезең
Александр 323 ж.б.д. қайтыс болғаннан кейін империя оның генералдары арасында бөлісті. Кейбір тарихшылар Филипп Бактрияның сатрапы қалғандығын, алайда ол шын мәнінде Согдияның сатрапы болған деген пікір бар. Генералдар арасындағы келіспеушіліктер тағы бір кездесуге әкелді және б.з.д. 321 жылы Трипарадис бөлген кезде Филипптің орнын Стасанор Бактрия және Согдия сатрапы ретінде басты. Диадохи соғыстары кезінде Стасанор бейтарап болды, бірақ б.з.д. 280 жылы Маргиана көшпелі парн тайпаларынан қиратылды, бірнеше қалалар жойылды. Селевк өз генералы Демадасты көшпелілерді ығыстыру үшін жіберді. Селевктің мұрагері Антиох I Сотер тұсында Маргианадағы Александрия оазисі 300 км-ден астам ұзындықтағы қабырғамен қоршалды, ал қала қайта салынды және Маргианадағы Антиохия ретінде жаңадан құрылды, бұл Месопотамиядағы Антиохтың астанасынан алыс Шығысқа дейінгі байланыс және сауда жолдарын қамтамасыз ету мақсатындағы Маргиананың жеке сатраптығының астанасы болды. Маргиананы Бактрия сатрабы Диодот б.з.д. 239/238 ж. парн тайпаларының шапқыншылығынан сәтті қорғады. Бұл шабуыл Селевк II Каллиник Шығыстағы қауіптерге жауап бере алмайтынын көрсетті, сондықтан Диодот, тәуелсіздікке ұмтылысын б.з.д. 245 ж. бастаған ол, Селевки империясының бір бөлігі болып қалу үмітінен бас тарды және өзін король деп жариялады, осылай Грек-Бактрия патшалығы құрылды. Маргиананы парфтар Митридат I басшылығымен б.з.д. 170 ж. жаулап алды. Б.з.д. 175 ж. юэчжи халқының жеңілісі көптеген юэчжилерді батысқа қарай қашуға мәжбүр етті, нәтижесінде сактар ығыстырылды, сактар мен юэчжилердің Согдия және Бактрияға қарай жаппай қозғалысына әкелді. Б.з.д. 140 ж. сактар Маргиана арқылы парфян аумағына басып кірді, Орталық Ирандағы Медияға дейін жетті және б.з.д. 124 ж. дейін парфтарды мазалады, осы кезеңде олар екі парфян патшасын жеңіп, өлтірді. Окс бойында Согдияға қоныстанған юэчжилер б.з.д. 115 ж. дейін Маргиананы бақылады, сол кезде Митридат II парфтар шығысқа бақылауды қайта орнатты, юэчжилерді Бактрияға оңтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Б.з.д. 53 ж. Жоғарғы Месопотамиядағы Каррх шайқасынан кейін парфтар тұтқындаған 10 000 римдік тұтқын Маргианадағы Антиохияға қоныстанды. Юэчжилер Паропамисададағы қалған грек аумақтарын жаулап алып, Кушан империясын құрды.
Upon Alexander's death in 323 BC, the empire was partitioned between his generals at the Partition of Babylon and according to some historians, Philip remained as satrap of Bactria, however, it has also been suggested that he was in fact only satrap of Sogdia. Disagreements between the generals led to another meeting and in the Partition of Triparadisus in 321 BC, Philip was replaced as satrap of Bactria and Sogdia by Stasanor. During the Wars of the Diadochi, Stasanor remained neutral, however after the Babylonian War of 311–309 BC, Margiana came under the control of Seleucus I Nicator. In c. 280 BC, Margiana was devastated by the nomadic Parni tribes and several cities were destroyed. Seleucus responded by sending his general Demodamas to repel the nomads. Under Seleucus' successor, Antiochus I Soter, the oasis of Alexandria in Margiana was surrounded by a wall over 300 km long and the city was re built and re founded as Antiochia in Margiana as the capital of a separate satrapy of Margiana in an effort to secure communications and trade routes from Antiochus' capital in Mesopotamia to the far east. Margiana was successfully defended by Diodotus, the satrap of Bactria, against an invasion by the Parni in c. 239/238 BC. The invasion demonstrated that Seleucus II Callinicus was unable to respond to threats in the East and therefore Diodotus, who had begun pushing for his independence in c. 245 BC, abandoned hopes of remaining part of the Seleucid Empire and declared himself king, thus establishing what is now known as the Greco Bactrian Kingdom. Margiana was conquered by the Parthians under Mithridates I of Parthia in c. 170 BC. The defeat of the Yuezhi people in 175 BC caused many Yuezhi to flee westwards, displacing the Saka as a result, leading to a mass movement of Saka and Yuezhi towards Sogdia and Bactria. Around 140 BC the Saka invaded Parthian territory through Margiana, venturing as far as Media in central Iran and continuing to harass the Parthians until 124 BC, in the course of which they defeated and killed two successive Parthian kings. The Yuezhi, who had settled in Sogdia along the Oxus, controlled Margiana until 115 BC when Mithridates II of Parthia re established control over the east, forcing the Yuezhi to move south into Bactria. In 53 BC, 10,000 Roman prisoners captured by the Parthians after the Battle of Carrhae in Upper Mesopotamia were settled in Antiochia in Margiana. The Yuezhi went on to conquer the remaining Greek territories in Paropamisadae and establish the Kushan Empire.
Эллиннен кейінгі кезең
Кушандықтар біздің заманымыздың I ғасырында Маргианаға оралды және Санабарес сатрабына өзін патша деп жариялауға көмектесті, ол шамамен 50 жылдан 65 жылға дейін биледі. Біздің заманымыздың III ғасырының басында Маргиана Парфян империясының вассалы ретінде қайта орнатылды, бірақ «де-факто тәуелсіз мемлекет» ретінде өмір сүруін жалғастырды. 224 жылы Ормозган шайқасында Ардашир I соңғы парфян патшасы Артабан V-ті жеңгеннен кейін, Маргиананы Ардашир есімді патша басқарды, ол Ардашир I-ге бағынып, вассалдықты қабылдады. Вассалдық патшалыққа 260 жылға дейін өз монеталарын шығаруға рұқсат берілді, содан кейін ол Шапур I-ге ресми түрде қосылды. Шапур I Маргиананы өзінің ұлы Нарсехке, Хинд, Сагистан және Туран провинциясының бөлігі ретінде билеуге берді. V ғасырда Сасанид патшасы Бахрам V билік құрған кезде Маргиана мен солтүстік аймақтар Гефталиттер (Ақ гундар деп те аталады) тарапынан басып алынып, тоналды. Бахрам бастапқыда бейбітшілік туралы ұсыныс жібергеннен кейін, Гефталиттерге күтпеген шабуыл жасап, оларды лагерьде өлтірді, содан кейін өз аумақтарына қашуға тырысқанда оларды қуды. Бахрам өзі Гефталиттерді Маргианадағы Окс өзеніне дейін қуды, және өзен арғы жағына өз генералдарының бірін жіберді, ол оларды ауыр жарақаттады. Осыған қарамастан, Гефталиттер шамамен 480 жылы қайта оралып, 565 жылға дейін Маргиананы басып алды. 642 жылы Нихаванд шайқасында Рашид халифаты Сасанидтерден жеңілгеннен кейін, Дарий III сияқты, Сасанидтердің соңғы патшасы Яздегерд III шығысқа қарай қашып, 651 жылы Маргианаға келді. Фаррухзад содан кейін Табаристанға кетіп, кейіннен өзі патша болды. Мұсылман әскері жақындаған кезде Махое Гефталиттер билеушісі Незак Тарканмен Яздегердті құлату үшін сөз байластырды, бірақ ол бұл сөзді біліп, оңтүстік Маргианадағы Марвир Раудхқа қашып кетті. Махое Исламды Маргианада бекітуге кіріскен және күш-жігер күткен Рашид генералы Әхнаф ибн Қайсқа салық төлеуге келісті. Әхнаф Мерв-и-Рудты басып алып, Яздегердті қалған қолдаушыларымен бірге Балхқа қашуға мәжбүр етті. Халифа Омар ибн әл-Хаттаб Әхнафқа Мервте қалуға және Яздегердті қумай тұруға бұйрық берді. Алайда, Яздегерд Гефталиттермен одақтасқандығын және Мервке жақындап келе жатқандығын білгеннен кейін, Әхнаф күштерін жинап, Окс өзені шайқасында Яздегердті жеңді. Жеңілгеннен кейін Сасанид патшасы диқандыққа тығылып, Маргиан диқаншысы оны өлтірді, осылайша Сасанид империясы құлады.
The Kushans returned to Margiana in the 1st century AD and helped the satrap Sanabares declare himself king who ruled from ca. 50 AD to 65 AD. At the onset of the 3rd century AD, Margiana had been restored as a vassal of the Parthian Empire, but continued to exist as a "virtually independent state". After Ardashir I's victory over the last Parthian king, Artabanus V, at the Battle of Hormozdgān in 224 AD, Margiana, ruled by a certain king Ardashir, submitted to Ardashir I and accepted vassalage. The vassal kingdom was permitted to continue minting its own coinage until it was formally annexed by Shapur I in c. 260 AD who granted control of Margiana to his son, Narseh, as part of the province of Hind, Sagistan and Turan. In the fifth century, during the reign of the Sasanian king Bahram V, Margiana and the northern territories were invaded and plundered by the Hephthalites, also known as the White Huns. Bahram, after initially sending an offer of peace, led a surprise attack on the Hepthalites and massacred them whilst they camped and then pursued them as they attempted to flee back to their own territory. Bahram himself pursued the Hepthalites to the river Oxus in Margiana and sent one of his generals beyond the river who crippled them greatly. Despite this, the Hepthalites returned in around 480 AD and occupied Margiana until 565 AD. In 642 AD, after the Sasanian disaster at the hands of the Rashidun Caliphate at the Battle of Nihawand, much like Darius III, the last Sasanian king, Yazdegerd III, fled eastward and arrived in Margiana in 651 AD. Farrukhzad then left for Tabaristan, where he would later become king himself. As the Muslim army approached, Mahoe plotted with the Hepthalite ruler Nezak Tarkan to overthrow Yazdegerd who later discovered the plot and retreated to Marwir Rawdh in southern Margiana. Mahoe agreed to pay tribute to the Rashidun general Ahnaf ibn Qais who began to consolidate Islam in Margiana and awaited reinforcements. Ahnaf captured Merw i Rud, forcing Yazdegerd to flee to Balkh with his remaining supporters. Ahnaf was ordered by the Caliph Umar ibn al Khattab to remain at Merv and not pursue Yazdegerd. However, upon learning that Yazdegerd had formed an alliance with Hepthalites beyond Margiana and was approaching Merv, Ahnaf rallied his forces and defeated Yazdegerd at the Battle of Oxus River. After his defeat, the Sasanian king attempted to hide in a mill where he was killed by a Margian miller, bringing the Sasanian Empire to an end.
Дін
Маргиананың Жібек жолы бойындағы орналасуы Ислам жаулап алуына дейінгі кезеңде әртүрлі діни құрамының қалыптасуына ықпал етті. Маргиана халқының көп бөлігі зороастризмді ұстанғанмен, будда, христиан, манихей және еврей қауымдастықтары да болды және гүлденді. Маргианада буддалық монастырлар болғандығы мәлім, ал Мерв қаласы буддалық білімнің маңызды орталығы саналды. Манихей қауымы б.з. 3-ші ғасырының ортасынан белгілі болды. Б.з. 3-ші ғасырында кем дегенде бір христиан монастыры негісталды, ал Мерв қаласындағы епархия туралы алғашқы мәлімет 334 жылы кездеседі. Кейіннен 554 жылы ол метрополиялық провинцияға айналды. Мервтің алғашқы епискобы Бар-Шабаның есімі, "депортацияланған ұл" деген мағынаны білдіреді, бұл Маргианадағы христиан қауымының римдік территориядан депортацияланған болуы мүмкін екенін көрсетеді. 554 жылы Маргиананың оңтүстігінде Мерв-и-Руд епархиясы да құрылды.
Margiana's position along the Silk Road led to the development of a diverse religious demography in the period prior to the Islamic Conquest. Although most of the population in Margiana practised Zoroastrianism, Buddhist, Christian, Manichaean and Jewish communities also existed and thrived in Margiana. Buddhist monasteries are known to have existed in Margiana, and the city of Merv acted as a major centre of Buddhist learning. A Manichaean community is known to have existed from the mid 3rd century AD. In the 3rd century AD, at least one Christian monastery was founded and a reference to a diocese based in Merv is first mentioned in 334. and it later became a metropolitan province in 554. The uncommon name of the first recorded bishop of Merv, Bar Shaba, which means "son of the deportation", would suggest that the Christian community in Margiana may have been deported from Roman territory. A diocese of Merw i Rud in southern Margiana also existed in 554.