Қытайдың тарихи жаде тасы: Хэшиби

Кіріспе

Хэшиби, көбінесе «Хэ мырзаның жадесі» деп аударылады, қытай тарихында маңызды рөл атқарған қасиетті рәсімдік би (жаде сақинасы) болды. Б.з.д. 8 ғасырдың ортасында алғаш рет пайда болған ол, ырымдық биге өңделіп, императорлық қазына ретінде танылды. Хэшиби Соғысқан мемлекеттер арасындағы талас нысанына айналды, б.з.д. 4 ғасырда Чу мемлекетінен ұрланып, Чжао мемлекетіне өткен, ал 283 жылы Цинь мемлекетіне уақытша саудаланып берілді. 221 жылы Цинь әулеті құрылғанда, Хэшиби Аспанның мандатын білдіретін Мемлекеттік мұралық мөрге айналдырылды және 10 ғасырдағы Бес әулет дәуірінде жоғалғанға дейін, кезекті қытай әулеттеріне беріліп отырды. Тастың ертедегі тарихилығы күмәнді, бірақ оның өте көне екені анық. Ол туралы ең алғашқы жазба б.з.д. 3 ғасырға жатады. Оның табылу туралы әңгіме, әдетте, шындыққа жатпайды. Оның Мемлекеттік мұралық мөрге айналдырылған-айналдырылмағаны да даулы мәселе. Егер мөрге айналдырылған болса, ол Мин әулетінің кезінде жоғалғаны сөзсіз. Ол алғашқы кездерден бері құнды нәрсенің метафорасы ретінде қолданылып келеді.

Терминология

Хешиби (赫石璧, "Ол жаде сақинасы") немесе Хешижиби (классикалық қытай грамматикалық иелік жұрнағы zhī (之) қолданылғанда) – Би (璧, "жаде сақинасы") немесе салтанатты жаде сақинасы болған. Би артефактілері Лянчжу мәдениетіне (б.з.д. 3400–2250) дейін жетеді. Би Чжоу дәуірінде көктегі биліктің белгісі болды және көбінесе келісімнің немесе кепілдіктің символы ретінде салтанатты шараларда қолданылды. Бұл сөз жадеға қатысты жалпылама айту үшін де қолданылуы мүмкін. Хесиби жадені алғаш ашқан адам – Бьянь Хэ есімімен аталады. Бьянь Хэ (卞和) – қытай есімі, Бьянь (卞) – тегі (мысалы, Бьянь Лань), ал Хэ (和) – есімі. Дегенмен, Хэ сонымен қатар сирек кездесетін тегі де (мысалы, Хэ Цяо) және ерте мәтіндер Бьянь Хэні Бьяньши (卞氏, "Бьянь руынан") және Хеши (和氏, "Хэ руынан") деп атайды, мұндағы shì (氏, "қытай руы; отбасы") сөзі қолданылады. Кейбір баламалы есімдер: Хеши (龢氏, көне нұсқасы Хэ), Хеши (咼氏, бірегей нұсқасы Guō (咼), тек осы есімде Хэ деп айтылады) және Цзин Хэ (荊和, "Цзинчжоудан Хэ"). Көптеген ғалымдар Хешиді "Хэ мырзасы" деп аударады, shi жұрнағымен бірге, ал кейбіреулері "Хэ шебері" деп түсіндіреді, ал аздаған ғалымдар shì сөзін сөздік мағынасында алып, Хешиді "Хэ руы" немесе "Хэ отбасы" деп аударады.

Аңыздар

Қытайдың Хесиби туралы әңгімесі екі мың жылдан бері қайта айтылып, дамып келеді.

Ханфэйзи

Ең көне мәлімет – Хеши (和氏, "Мырза Хеши") – классикалық Ханфэйзи кітабындағы, шамамен б.з.д. 280–233 жылдары өмір сүрген Хан Фэйге жатқызылатын тарау. Ханфэйзи нұсқасында Мырза Хе өз нефритін Чу мемлекетінің алғашқы үш "патшасына" ұсынған: Чу патшасы Ли (楚厲王), кейін виконт Фенмао (б.з.д. 757–741) деп аталған, оның інісі Чу патшасы Ву (楚武王, б.з.д. 740–690), алғаш рет өзін "патша" деп атаған, және оның ұлы Чу патшасы Вэнь (楚文王, б.з.д. 689–677). Ханфэйзидегі бірнеше түсіндірмелерде бұл үш Чу билеушісінің (б.з.д. 8 ғасыр) Бьян Хеге үш Чжоу әулетінің билеушілері болуы керек делінеді: Чжоу патшасы Ву (周武王, б.з.д. 1050–1043), оның әкесі Чжоу патшасы Вэнь (周文王, б.з.д. 1100–1050) және Чжоу патшасы Чэн (周成王, б.з.д. 1042–1021). Бірде Пьен Хо есімді Чу халқының адамы Чу тауларында өңделмеген тас тапты. Ол оны үйіне алып келіп, У патшасына сыйға берді. Патша У зергерге оның пікірін сұрады. Зергер: «Бұл қарапайым тас», – деді. Патша Хоны жалғаншы деп санап, оның сол аяғын кестірді. У патшасы қайтыс болғаннан кейін, Вэнь патша таққа отырды, Хо оны қайтадан Вэнь патшасына сыйлады. Вэнь патша да зергерге оның пікірін сұрады. Зергер тағы да: «Бұл қарапайым тас», – деді. Патша Хоны жалғаншы деп санап, оның оң аяғын кестірді. Вэнь патша қайтыс болғаннан кейін, Чэн патша таққа отырғанда, Хо өңделмеген нефритін құшақтап, Чинг тауларының етегінде жылады. Үш күн, үш түн бойы көз жасы тозып, қан ағып кетті. Патша бұл жаңалықты естіп, оған адамдарды жіберіп, себебін сұрады: «Көк аспан астында аяғы кесілген адамдар көп. Неліктен сен осылай ащы жылап тұрсың?» Хо: «Мен аяғым үшін емес, жылап тұрмын, – деді, – бағалы тасты қарапайым тас деп атағаны үшін және адал адамды жалғаншы деп айыптағаны үшін. Міне, менің қайғымның себебі осы». Сонда патша зергерге нефритті өңдеп, қазынаны шығаруды бұйырды. Осылай ол «Пьен Хоның нефриті» [和氏之璧] деп аталды. Кейінгі Ханфэйзи мәтіні замандас билеушілерді сынап, жазадан сақтануды үміттенетін дана адам билеушіге «даналық пен мемлекеттік басқарудың өңделмеген асыл тастарын» сыйламауы керек екенін ұсынады. Джозеф П. Яп Ханфэйзи тарихын үш Чу патшасы Ли, Ву және Вэнь арқылы аударады. Шамамен б.з.д. 8 ғасыр шамасында Чу патшалығынан Бьян Хе есімді зергер тас бөлшегін тапты; ол тәжірибесінен оның баға жетпес нефрит екенін білген. Ол осы тасты Чу патшасы Лиге (б.з.д. 757–741) сыйлады. Патша зергердің оны алдауға тырысқанын ойлап, жаза ретінде оның сол аяғын кестірді. Келесі патша, Чу патшасы Ву (б.з.д. 740–691) таққа отырғанда, Бьян Хе тасты жаңа патшаға қайтадан ұсынды; бұл жолы патша оның оң аяғын кестірді, өйткені ол зергердің оны алдауға тырысқанына сенді. Бьян Хе тас бөлшегін құшақтап, үш күн, үш түн бойы Цзиньшань тауының етегінде жылады. Кейін, Чу патшасы Вэнь (б.з.д. 690–675) таққа отырғанда, патша зергердің оның сеніміне қаншалықты берілгенін сұрау үшін адамдарды жіберді. Ол: «Бұл бағасы жоғары асыл тас, ал бұрынғы екі патша оны пайдасыз тас деп санаған. Мен аяғым үшін емес, адал адамды жаман және зұлым деп қате түсінгендері үшін қайғырамын», – деді. Сонда патша жас көмірткеден жасалған мүсінді кесіп ашуға шеберге тапсырма берді. Аңыз бойынша, ол таза ақ және мінсіз болған. Чу патшасы оны Хесиби, Хо Мырзаның нефриті деп атады.

The earliest extant account is the Heshi (和氏, "Mr. He") chapter of the classic Hanfeizi, attributed to Han Fei (c. 280–233 BC). The Hanfeizi version involves Mr. He presenting his jade to the first three "kings" of Chu state: "King Li of Chu" (楚厲王) posthumously refers to Viscount Fenmao (r. 757–741 BCE), his brother King Wu of Chu (楚武王, r. 740–690 BCE) who was the first to style himself "king", and his son King Wen of Chu (楚文王, r. 689–677 BCE). Several Hanfeizi commentaries say these three 8th century BCE Chu rulers of Bian He should be three Zhou dynasty rulers: King Wu of Zhou (周武王, r. c. 1050–1043 BCE), his father King Wen of Zhou (周文王, r. 1100–1050), and King Cheng of Zhou (周成王, r. 1042–1021 BCE). Once a man of Ch'u, named Pien Ho, came by an uncut jade in the Ch'u Hills. He brought it home and submitted it as a present to King Wu. Thereupon King Wu had a jeweller give an opinion of it. "It is an ordinary stone," said the jeweller. The King, regarding Ho as a liar, had his left foot cut off. Upon King Wu's death, King Wên ascended the throne, when Ho again submitted it as a present to King Wên. King Wên also had a jeweller give an opinion of it. Again he said, "It is an ordinary stone." The King, also regarding Ho as a liar, had his right foot cut off. When King Wên died and King Ch'êng ascended the throne, Ho, carrying the uncut jade in his arms, cried at the foot of the Ching Hills. After three days and three nights his tears were all exhausted and blood flowed out. At this news the King sent men out to ask him the reason, saying, "Throughout All under Heaven men whose feet were cut off are many. Why should you be crying so bitterly?" "I am lamenting not the loss of my feet," said Ho in reply, "but for the calling a precious gem an ordinary stone and for their dubbing an honest man a liar. This is the reason why I am lamenting." Meanwhile, the King had a jeweller polish up the jade and got the treasure out at last. So it was designated "the Jade of Pien Ho" [和氏之璧]. The subsequent Hanfeizi context criticizes contemporary rulers and recommends that a wise person who hopes to avoid punishment should not present a ruler any "uncut jewels of wisdom and statecraft". Joseph P. Yap translates the Hanfeizi story with the three Chu kings Li, Wu, and Wen. At around 8th century BCE, Bian He a jeweller from the kingdom of Chu discovered a piece of stone; he knew from experience that it was a piece of priceless jade. He presented the piece of stone to King Li of Chu, (757–741 BCE). The king thought the jeweller was trying to deceive him and had his left foot chopped off as a punishment. When the next king, King Wu of Chu (r. 740–691 BCE) ascended to the throne, Bian He again presented the piece of stone to the new king; this time, the king had his right foot chopped off as he also maintained that the jeweller was trying to deceive him. Bian He embracing his piece of stone cried for three days and three nights at the foothills of Jingshan Mountain. Much later, when King Wen of Chu (r. 690–675 BCE) ascended the throne the king sent someone to ask the jeweller why he was so adamant about his belief. He answered, 'This is a piece of priceless jade, and the two former kings regarded it as a useless piece of stone. I am not saddened by the loss of my feet, but I am distressed by the fact that a patriot is misconstrued as being wicked and evil." [The king] then asked a jade expert to cut open the stone, and it transpired that it was indeed a piece of priceless jade. Legend has it that it was pure white and flawless. The king of Chu named it Heshibi, Master He's jade.

Тарих

Жангуо це және Шицзиден бастап, көптеген қытай тарихтары Хэшибиді талқылаған, бірақ оның ертедегі тарихи нақтылығы әлі де күмәнді.

Жаңғоу

Б.з.д. 3 ғасырындағы "Жангуо це" (Соғыс жүргізген мемлекеттердің стратегиясы) жинағы, б.з.д. 490-221 жылдар аралығындағы саяси және әскери оқиғалардың жиынтығы, Хэшибидің Чу мемлекетінің ұлттық қазынасы болғанын, премьер-министрден ұрланып, соңында Чжао мемлекетіне өткенін баяндайды. Чу патшасы Вэй (б.з.д. 339–329 жж.) б.з.д. 333 жылы Юэ мемлекетін жеңгені үшін премьер-министр Чжао Янға (昭陽) құнды жаде сыйлаған. Бір күні Чжао Ян қонақтарына жадені көрсетіп тұрғанда, дау-жанжал шығып, оның арасында жаде білезік жоғалып кеткен. Дипломатия мектебінің саяси стратегиясы шебері Чжан И (б.з.д. 328–309 жж.) ұры деп айыпталды және Чжао Ян оны босатуға дейін азаптап сұраққа алды. Осы оқиғадан кейін жаденің қайда екені белгісіз болды, бірақ ол Чжао мемлекетінде қайта пайда болды.

Шиджи

Хан әулетінің тарихшысы Сима Цянның б.з.д. 94 жыл шамасындағы "Шижи" (Ұлы тарихшының жазбалары) еңбәгі Хр мырзаның жаде сақинасының тарихы мен түп-төркінін екі өмірбаянда баяндайды.

Линь Сянгру

Шиджидің "Лян По мен Линь Сяньрудың өмірбаяндары" бөлімінде әйгілі оқиға жазылған. 283 жылы Цинь патшасы Чжаосян (б.з.д. 306–251 жж.) Хуэйвен патшасынан (б.з.д. 298–266 жж.) Хо кланының нефритін – бұл қазіргі заманғы терминнің алғашқы тіркелген қолданылуы Хесиби 和氏璧, классикалық "zhi" 之 жоқ – алуды жоспарлады және жауды үшін Цинь территориясының үлкен бөлігін айырбастауды ұсынды. Алайда, Сяңру Чжаосянның Цинь жерін беруге ниеттенбегенін білгенде, патшаны алдап, нефритін Чжаоға қайтарып берді. "Хуэйвен патшаның кезінде Чжао [趙] Чжуның Хо кланының нефритін [楚和氏璧] иеленді. Цинь патшасы Чжао [昭] бұл туралы естіді және Чжао патшасына хат жеткізу үшін хабаршы жіберді, ол нефрит үшін [願以十五城請易璧] айырбастау үшін он бес қабырғалы қала ұсынуды қалайды". Чжао патшасы сенімсіздікпен қарады және кеңесшілеріне: "Егер біз оны Циньге берсек, біз Цинь қалаларын алуымыз екіталай, көбінесе алдануымыз мүмкін. Егер оны бермесек, онда Цинь әскерлерінің келуінен қорқуымыз керек" деді. Патша Линь Сяньрудың пікірін сұрады, ол: "Цинь мықты, ал Чжао әлсіз, сіз оның өтінішін орындауыңыз керек" деді. Патша: "Егер ол менің нефритімді алып, бірақ бізге қалаларды бермесе, онда не болады?" - деп сұрады. Лин: "Егер Цинь қалаларымен бірге нефритті іздесе, ал Чжао келіспесе, кінә Чжаода. Егер Чжао Циньге нефритті берсе, ал Цинь Чжаоға қалаларды бермесе, кінә Циньдің өзінде. Осы екі жағдайды қарастыра отырып, Циньге кінәлауды жөн көрейік". Сяңру Циньге тапсырманы орындауға келісті және патшаға: "Егер қалалар Чжаоға берілсе, нефрит Циньде қалады; егер қалалар берілмесе, қызметшіңізге нефритті тұтас түрде Чжаоға қайтуға рұқсат етіңіз" деді. Линь Сянгру Цинь астанасына келгенде, патша Жаосианға екі қолымен нефритін сыйластырып ұсынды. Патша қуаныштан "қалыңдығын өзінің сарай қызметкерлері мен әміршілеріне таратып берді". Сянгру Цинь патшасының келісімді орындамағанын түсінгенде, ол алға шығып: "Нефриттің бір кемшілігі бар. Оны Сізге көрсетуге рұқсат етіңіз" деді. Патша оған нефритін берді, ал Сянгру артына шегініп, тірегіне арқа сүйеді. Ол "шашын шапанына шапқылап" жадысты жоямын деп қорқытты. "Менің ойымша, Сіздің Ұлылық Сізді Жао патшасына қалаларды беруге ниетті емес. Осылайша мен нефритін қайтарып алдым. Егер мені ұстап қалсаңыз, Ұлы патша, менің басым да, нефрит те осы бағанаға соғылып, талқандалады!" Цинь патшасы нефриттің қиратылуынан қорқып, кешірім сұрап: "Осыдан бастап он бес қала Жаоға беріледі" деді. Сяңру Чжаоның Цинь қалаларын ешқашан иеленбейді деген тұжырымға келіп, патшаға: "Хо кланының нефриті [和氏璧] бүкіл әлем құрметпен тапсырған қазына" деді. Содан кейін ол Жао патшасы нефритті жібермес бұрын бес күн ораза ұстап, тазарғанын айтты. Ол Цинь патшасын өзі де бес күн ораза ұстауы керек деп сендірді, содан кейін "Сенің қызметшің нефритті ұсынуға батылы жетеді" деді. Патша келісті, ал ол ораза тұтқан кезде, Сянгру өзінің қызметшісімен қарапайым адам ретінде маскировка жасап, нефритін жасырып, оны Чжаоға қауіпсіз түрде әкетуді ұйымдастырды. Цинь патшасы ораза ұстап, тазару рәсімін аяқтаған соң, өзінің сарайында рәсім өткізді. Линь Сяньру келген кезде, ол нефритін жасырын түрде Чжаоға жібергенін және патшаның ата-бабаларын қорлағанын мойындады: "Циньнің жиырмадан астам иелерінің ішінде герцог Му Му (б.з.д. 659–621 жж.) бірі де өз келісімдері мен серттеріне адал болған емес. Менің қызметшім Сіздің алдауыңызға қорқып, Жаоға сатқындық жасауынан қауіптенді". Сянгру ашуланған патшаға патшаны алдағаны үшін Цинь өлтіру жазасын дайындықпен қабылдайтынын айтты және pēng (烹, "қайнату арқылы өлім") жазасын сұрады. Кейбір сарай қызметкерлері Сянгруды дереу қайнатып алғысы келсе де, Цинь патшасы: "Егер біз Сянгруды қазір өлтірсек, біз әлі де нефритін ала алмаймыз, бұл Цинь мен Чжао арасындағы жақсы қарым-қатынасты бұзады. Одан да онымен сыпайы қарым-қатынас жасап, Жаоға қайтарып жіберген жөн болар еді". Сянгру қайтып келгеннен кейін, Чжао патшасы Циньге жасаған ісінің шебер дипломатиясын мақтады және оны аға ұлы шебер етіп тағайындады. (81-тарау)

The Shiji "Biographies of Lian Po and Lin Xiangru" section records a famous story. In 283 BCE, King Zhaoxiang of Qin (r. 306–251 BCE) schemed to obtain Mr. He's jade annulus – this is the first recorded usage of modern term Heshibi 和氏璧 without classical zhi 之—from King Huiwen of Zhao (r. 298–266 BCE) – and deceitfully offered to trade away a large portion of Qin territory for the jade. However, when Xiangru discovered that Zhaoxiang never intended to give away Qin land, he tricked the king and managed to return the jade annulus back to Zhao. "During the time of King Huiwen, Zhao [趙] acquired Chu's Jade of the Ho Clan [楚和氏璧]. King Zhao [昭] of Qin heard of this and sent a messenger to deliver a letter to the King of Zhao, saying that he wished to offer fifteen walled cities in exchange for the jade annulus [願以十五城請易璧]." The King of Zhao was distrustful and told his advisors "If we give it to Qin, we most likely will not obtain Qin’s cities, but will only be cheated. If we do not give it, then we must fear the arrival of Qin’s soldiers." The king sought the opinion of Lin Xiangru, who said, "Qin is mighty and Zhao is weak, you must grant his request." The king replied, "If he takes my jade, but gives us no cities, what then?" Lin said, "If Qin seeks the jade with its cities and Zhao does not accede, the fault lies with Zhao. If Zhao gives Qin the jade and Qin does not give Zhao the cities, the fault lies with Qin. In weighing these two measures, it would be better to accede, and lay the fault on Qin." Xiangru agreed to undertake the mission to Qin, and promised the king, "If the cities are granted to Zhao, the jade will remain in Qin; if the cities are not granted, allow your servant to return to Zhao with the jade intact." When Lin Xiangru arrived in the Qin capital, he respectfully presented the jade to King Zhaoxiang with both hands. The king was delighted and "passed it around to his Beauties and courtiers, who all shouted 'Long live the King!'" When Xiangru realized that the King of Qin had no intention of honoring the agreement, he came forward and said, "The jade has a flaw. Allow me to show it to Your Majesty." The king handed him the jade, and Xiangru retreated and stood with his back to a pillar. With his "hair bristling against his hat in rage," he threatened to destroy the jade. "It seems to me that Your Majesty has no intention of giving the King of Zhao the cities owed him. Thus I have reclaimed the jade. If you must press me, Great King, my head and the jade will both shatter against this pillar!" Since the King of Qin feared the jade would be demolished, he apologized and said, "The fifteen cities from here on will be given to Zhao." Concluding that Zhao would never acquire the Qin cities, Xiangru then told the king, "The jade of the Ho Clan [和氏璧] is a treasure that the entire world has transmitted with reverence." He then falsely said that before the King of Zhao sent off the jade, he fasted and purified himself for five days, and convinced the King of Qin that he too needed to fast for five days, after which, "your servant would dare to offer up the jade." The king agreed, and while he was fasting, Xiangru arranged for his retainer to disguise himself as a commoner, conceal the jade, and safely smuggle it back to Zhao. After the King of Qin had finished fasting and purification, he held a ritual ceremony in his court. When Lin Xiangru arrived, he confessed having secretly sent the jade back to Zhao and then insulted the king's ancestors: "Out of the twenty odd lords of Qin since Duke Mu 穆 (r. 659–621 B. C.), not one has honored his agreements and oaths. Your servant truly feared he would be cheated by Your Majesty and thus betray Zhao." Xiangru told the enraged king that he would willingly accept the Qin death penalty for deceiving a king, and requested the pēng (烹, "death by boiling") punishment. Although some of the courtiers wanted to boil Xiangru immediately, the King of Qin said, "If We kill Xiangru now, We still cannot acquire the jade, and it would ruin the good relations between Qin and Zhao. It would be better to treat him with great civility instead, then send him back to Zhao." After Xiangru had returned, the King of Zhao praised the skillful diplomacy of his mission to Qin, and appointed him Senior Grand Master. (Chapter 81) </blockquote>

Қытай императорлық мөрі

228 ж.б.э. Цинь патшалығы Жао патшалығын басып алып, Жао патшасы Дайдың Хэшибиін тартып алды. 221 ж.б.э. Цинь патшалығы алты Соғысқан Мемлекетті де басып алды, ал Цинь Ши Хуанди Цинь әулетін құрды. Император Хэшибиден жасалған императорлық мөріне «Аспаннан мандат алғаннан кейін, (император) ұзақ және гүлденген өмір сүрсін» деген жазуды қашап салуға бұйрық берді (受命於天, 既壽永昌). Цинь канцлері Ли Си осы жазуды мөр жазуымен жазып, Сунь Шоу (孫壽) оны жадеге қашады. Бұл Цинь әулетінің жаде мөрі Аспан мандатын білдіретін символ болды. Цинь әулетінің соңғы билеушісі Цзиин 206 ж.б.э. оны Хан императоры Гаодзуға тапсырғаннан бастап, ол кейінгі әулет императорларына беріліп, Қытай әлемін басқару құқығын көрсететін болды. Мұралық мөр Тан және Мин әулеттері арасында жоғалып кеткен. Басқа бір аңыз бойынша, ол Цинь Ши Хуандидің бірінші императорының жерленген орнындағы крипта сақталған, ал мың жылдан астам уақыт бойы беріліп келген жаде мөрі Ланьтяньдан алынған тағы бір жаде болған. The China Daily басылымы Хэшиби мен Мұралық мөр шатастырылғанын және Хэшибиді аңыз деп санайтынын жазды.

Хешиби - бір қазына

239 ж.б.д. жазылған Люши Чунцю (Мастер Людің көктемгі және күзгі жылнамалары) – Цинь әулетінің канцлері Лю Бувэйдің қолдауымен құрастырылған энциклопедиялық мәтін. «Мэндун» (孟冬, «Қыстың бірінші айының күнтізбесі») Мырза Хэ (氏) туралы ерте нұсқадағы әріппен жазылған. Егер балаға жүз алтын және бір доп бидай көрсетілсе, бала міндетті түрде бидайды таңдайды. Егер біреу білмейтін адамға Хэ әулетінің нефритінен жасалған дискіні [氏之璧] және жүз алтын көрсетсе, білмейтін адам міндетті түрде алтынды таңдайды. Егер біреу лайықты адамға Хэ әулетінің нефритінен жасалған жүзікті (сақинаны) және Дао мен оның күші туралы ең толық білімді көрсетсе, лайықты адам міндетті түрде білімді таңдайды. Білімнің деңгейі неғұрлым жоғары болса, таңдау да соғұрлым салмақты болады. Білімнің деңгейі неғұрлым төмен болса, таңдау да соғұрлым қарапайым болады. (10-тарау) «Асыққан қарсылық» деген кітабында: «Бянь Хэ нефритін құшақтап, қан жылайды [和抱璞而泣血兮] / Оны қалыпқа келтіретін шеберді қайдан табуға болады?» делінген. «Лайықтыларға аза тұту» кітабында Жин Хэ, адал қызметкерлердің тізімінде, жамандыққа ұшырағандардың қатарында есімдері аталады: «Жиннің Шен Шэні бақытсыз аяқтады / Немесе Хэ мырза қан жылады [荊和氏之泣血] / Немесе Вудың Шэнь Сюінің көздері ойылып алынды». Б.з.д. 139 жылғы Хуананьзиде (жоғарыда айтылған) екі жерде Бянь мырзаның (氏) нефритінен жасалған жүзігі және Хэ мырзаның (和氏) қан жылағаны туралы айтылады. «Егер нәрселердің дұрыс ретін түсінсең, тыныш боласың. Енді, Бянь мырзаның нефритінен жасалған жүзігін [卞氏之璧] беруге келгенде, оны әлі алмаған кезде, Бянь мырза алда болды. Оны сыйлауды өтінгенде және ашуына қарамастан бермегенде, ол артта қалды». (14.56-тарау) «Осылайша, егер сенің көзқарасың маңызды нәрселермен сәйкес келсе, шындықты бағалайсың және қазіргі мен өткенге бірдей мән бересің. Егер сенің кеңеске құлақ асуға шамаң жетпесе, онда өткеннен келген нәрсені бағалайсың, себебі ол алыс. Сондықтан да Хэ (和氏) мырза Цзин тауының етегінде қанға батып жылады». (19.7-тарау)

The c. 239 BCE Lüshi Chunqiu (Master Lü's Spring and Autumn Annals) is an encyclopedic text compiled under the patronage of the Qin dynasty Chancellor Lü Buwei. The Mengdong (孟冬, "Almanac for the First Month of Winter") writes Mr. He (龢氏) with an early variant character. <blockquote>Now, if one were to show a child a hundred pieces of gold and a ball of glutinous millet, the child would surely take the millet. If one were to show an ignorant person the jade disc of the He family [龢氏之璧] and a hundred pieces of gold, the ignorant man would surely take the gold. If one were to show a worthy man a jade [annulus] of the He family and the most perfect teachings concerning the Dao and its Power, the worthy man would surely take the teachings. The more refined one's knowledge, the more refined one's choices. The cruder one's knowledge, the cruder one's choices. (Chapter 10) "Reckless Remonstrance" says, "Bian He clasps his block of jade and weeps tears of blood [和抱璞而泣血兮] / Where can he find a craftsman good enough to shape it?" "Lament for the Worthy" includes Jing He in a list of loyal retainers who were mistreated, "Or Shen Sheng of Jin who met a hapless end / Or Jing He who wept tears of blood [荊和氏之泣血] / Or Shen Xu of Wu who had his eyes gouged out." Two contexts in the c. 139 BCE Huananzi (quoted above) refer to Mr. Bian's (卞氏) jade annulus and to Mr. He (和氏) crying bloody tears. "If you understand the proper sequence of things, you will be calm. Now when it came to giving away Mr. Bian's jade annulus [卞氏之璧], when he had not yet obtained it, [Mr. Bian] was ahead. When he pleaded to present it and would not give up despite his indignation, he was behind." (Chapter 14.56) "Thus when your [views] tally with what is essential, you will value what is true and [give] equal [consideration to] the present and the ancient. If you do not have the means to heed persuasions, then you will value what has come down from the past, [simply] because it is remote. This is why [Bian] He [和氏] cried so hard that he bled at the foot of Mount Jing." (Chapter 19.7).

Хешиби басқа қазыналармен бірге

Суй маркизінің інжу-маржаны көбінесе Хесибимен бірге қолданылады. Мысалы, Шицзиде «Суй мен Хе қазыналары» [隨和之寶] Цинь Шихуандинің импорттаған құндылықтарының арасында тізімделген. Біздің заманымыздан бұрынғы 4-2 ғасырлардағы Моцзы ([Моцзының] Сөздері) оларды аңызға айналған Тоғыз үш аяқты қазанмен бірге еске алады, атап айтқанда, Ұлы Ю мифтік патшасы Ұлы су тасқынынан кейін құйған деп есептелетін қытайлық рәсімдік қола дин «үш аяқты қазан» жиынтығы. Шәкірті У Мацзының (巫馬子) «Замандастарды жалғыз қалдырып, ертедегі патшаларды мақтау – шіріген сүйектерді мақтау» деген сын-пікіріне жауап ретінде Моцзы (б.з.д. 470–391) мемлекеттің и («әділеттілік; әділдік») қалай маңызды екенін түсіндіреді. Хоның нефриті, Суй герцогінің інжу-маржаны және тоғыз дин – феодалдардың бағалы қазыналары. Олар елді байыта ала ма, халықты көбейте ала ма, үкіметке тәртіп орната ала ма және мемлекетті қауіпсіздікке жеткізе ала ма? Әрине, жоқ. Бағалы қазыналар тиімділігі үшін бағаланады. Енді Хоның нефриті, Суй герцогінің інжу-маржаны және тоғыз дин адамдарға пайда келтірмейтін болса, олар әлемдегі ең бағалы қазыналар емес. Ал егер әділеттілік мемлекетті басқаруда қолданылса, халық көбейеді, үкімет тұрақты болады және мемлекет қауіпсіз болады. Бағалы қазыналар тиімділігі үшін бағаланады. Әділеттілік адамдарға пайда келтіреді. Демек, әділеттілік – осы дүниедегі ең бағалы қазына. (11-тарау)

3 ғасырдың Ханфэйцзы Цзе Лаосы (解老, «Лаоцзының түсіндірмелері») тарауы Ли (禮, «әдеп; рәсім; жақсы форма; әдептілік») мен Вэнь (文, «әшекей; безендіру; өңдеу; мәдениеттілік») арасын ажырату үшін Хедің нефритін және Суйдің інжу-маржанын пайдаланады. Әдептілік – сезімдерді білдіру тәсілі. Әсемдік – қасиеттерді безендіру. Шын мәнінде, жоғары адам ішкі сезімдерді қабылдайды, бірақ сыртқы көріністі қалдырады, ішкі қасиеттерді ұнатады, бірақ сыртқы сәнді жек көреді. Ішкі сезімдерді сыртқы көрініс бойынша бағалайтын адам сезімдердің нашар екенін біледі. Ішкі қасиеттерді сыртқы әсемдік бойынша бағалайтын адам ішкі қасиеттердің шірігенін біледі. Мұны қалай дәлелдей аламын? Пьен Хоның нефриті бес түрлі түспен әшекейленбеген. Суй маркизінің інжу-маржаны сары алтынмен әшекейленбеген. Олардың қасиеттері соншалықты жақсы, еш нәрсе оларды әшекейлеуге лайық емес. Шындығында, әшекейленгеннен кейін ғана жұмыс істейтін нәрселердің сапасы нашар болуы керек. Сондықтан әке мен бала арасындағы әдептілік қарапайым және жарқын емес. Сондықтан былай деуге болады: «Әдептілік – бұл тек сыртқы көрініс».

Біздің заманымыздан бұрынғы 3-1 ғасырлардағы Чуцзы антологиясы Суй маркизінің інжу-маржаны мен Бьянь Хэнің нефритін Суй Хэ (隨和) деп, Тайэ қылышымен бірге еске алады. «Жұмдықты сөндіру» өлеңінде: «Шарттар мен тастар асыл тастар ретінде бағаланады / Суй және Хэ бас тартты [捐棄隨和] / Қорғасын пышағы өткірлігі үшін мақталады / Тайэ бұлтты деп тасталады» делінген. 139 жылы жазылған Хуананьцзының (Хуанань философтары) философиялық жинағында Хэшиби бес рет кездеседі, үш рет Суй маркизінің інжу-маржанымен және бір рет Сяоху тайпасының нефритімен. «Көлеңкелі жерлерді зерттеу» тарауында бұл аңыздық асыл тастар Тиандаоға (天道, Көк жолына) жеткен адам үшін бейнелі түрде қолданылады: «Бұл Суй маркизінің інжуі [隨侯之珠] / немесе мырза Хэнің нефриті [和氏之璧] / Оған қол жеткізгендер бай болды / оны жоғалтқандар кедей болды» (6.3-тарау). «Елшілікті тау» тарауында мырза Хэнің және Суй маркизінің қазыналары екі рет еске алынады. Біріншісі қытайлық нефритінің философиялық мәнін түсіндіреді. Жайыт кесіндісі ылғалданған кезде жарқырайды. (Соққанда) оның дыбысы баяу және үйлесімді болады. Оның қырлары қаншалықты кең! Ішкі және сыртқы көрінісі жоқ, ол өзінің кемшіліктерін жасырмайды. Жақыннан қарағанда жылтыр көрінеді, ал алыстан қарағанда жарқырайды. Ол көздің көкшесін айна сияқты көрсетеді. Ол күзгі шаштың ұшын кішкене ғана ұшырып алады. Ол қараңғыда нұр шашып, қараңғыда нұр береді. Осылайша, мырза Хэнің нефриті [和氏之璧] және Суй маркизінің інжу-маржаны [隨侯之珠] тау мен бұлақтың мәнінен пайда болды. Жоғары адам оларды кигенде, олардың тазалығына мойынсұнады және өзінің тыныштығын қамтамасыз етеді. Патшалар мен әміршілер оларды бағаласа, әлемді түзетеді. (16.19-тарау) Соңғысы шынайы түсінікті байлықпен салыстырады: «Он мың сарбазды алу бір сөзді естіп, онымен салыстыруға болмайды / Суй маркизінің інжу-маржасын [隨侯之珠] алу оқиғалардың қайдан пайда болатынын түсінумен салыстыруға болмайды / Мырза Гуаның нефритін [咼氏之璧] алу оқиғалардың қайда бағытталатынын түсінумен салыстыруға болмайды» (16.105-тарау).

The c. 3rd–1st century BCE Chuci anthology collectively refers to Marquis Sui's pearl and Bian He's jade annulus as Sui He (隨和), and with the Tai'e sword. The "Quenching the Light" poem says, "Shards and stones are prized as jewels / Sui and He rejected [捐棄隨和] / The leaden knife is praised for sharpness / Tai E discarded as blunt." King Liu An's c. 139 BCE Huainanzi (Philosophers of Huainan) philosophical compendium has five occurrences of the Heshibi, three with the Marquis of Sui's pearl, and one with the Xiahou clan's jade. The "Surveying Obscurities" chapter figuratively uses these legendary gems as a simile for someone who has attained the Tiandao (天道, Way of Heaven), "It is like the pearl of Marquis Sui [隨侯之珠] / or the jade annulus of Mr. He [和氏之璧] / Those who achieved it became rich / those who lost it became poor." (Chapter 6.3). "A Mountain of Persuasions" chapter mentions the treasures of Mr. He and Marquis Sui twice. The former explains the philosophical essence of Chinese jade. When a piece of jade is moistened, it looks bright. [When struck], its sound is slow and harmonious. How expansive are its aspects! With no interior or exterior, it does not conceal its flaws or imperfections. Close up, it looks glossy; from a distance, it shines brightly. It reflects like a mirror revealing the pupil of your eye. Subtly it picks up the tip of an autumn hair. It brightly illuminates the dark and obscure. Thus the jade [annulus] of Mr. He [和氏之璧] and the pearl of the marquis of Sui [隨侯之珠] emerged from the essence of a mountain and a spring. When the Superior Man wears them, he complies with their purity and secures his repose. When lords and kings treasure them, they rectify the world. (Chapter 16.19)
The latter compares true understanding with wealth, "Acquiring an army of ten thousand men does not compare to hearing one word that is apposite / acquiring the pearl of the marquis of Sui [隨侯之珠] does not compare to understanding from whence events arise / Acquiring the jade annulus of Mr. Gua [咼氏之璧] does not compare to understanding where events will lead." (Chapter 16.105)

Хуананьцзы Хэшибиді Сяоху тайпасының жартылай дөңгелек нефритімен бірге еске алады. «[Рәсімдік белгілер сияқты] мырза Хэнің нефриті [咼氏之璧] және Сяоху тайпасының жартылай дөңгелек нефриті [夏后之璜] болғанда, егер [сарай қызметкерлері] әдеппен иіліп, онымен алға жылжыса, олар үйлесім мен достық тудырады. Бірақ түнде ұрылар болғандықтан, олар ашу тудырады. Осылайша дұрыс және бұрыс уақыттың айырмашылығы осында». (16.90-тарау)

Басқа регалиялар

Қытай классикасының көптеген шығармалары Бьян Хедің нефритін басқа аңыздық асыл тастармен, жаделермен және қылыштармен байланыстырып көрсетеді, олар ежелгі қытай мемлекеттерінің салтанатты регалиясын құрайтын. Ең көп таралған мысал – Суй графының інжуі, ол өмірін сақтап қалған алғыс айтқан жыланның сыйы ретінде берілген, қараңғыда жарқыраған аңыздық асыл тас. Хэшибимен бірге жиі айтылатын басқа да жарқыраған асыл тастар – Егуанжиби (夜光之璧, "түнгі жарқыраған нефриті") және Мингюэжжижу (明月之珠, "жарық/жарқыраған ай інжуі"). Бұл ежелгі қытай атаулары Дакиннің (Рим империясының) алғашқы жазбаларында шетелдік асыл тастарға қолданылғандығы жеткілікті дәрежеде мәлім. 5-ғасырға жатқан "Дакин патшалығы" бөліміндегі "Кейінгі Хань кітабы", негізінен 125 жыл шамасында Хань императорына Бан Ённың ұсынған есебіне сүйенген, Римнің құнды сауда тауарларын тізімдейді, соның ішінде "жарық шығаратын жаде [夜光璧]" және "жарық ай інжуі [明月珠]". Хэшиби Хуайнаньцзыде Сяоху тайпасының жартылай дөңгелек нефритімен бірге еске алынады: Сяохуши жи хуанг (夏后氏之璜), ол Лу мемлекетінің герцогтық регалиясына кірген деп есептелетін әшекей. Xiàhòu (夏后) – көктем және күз кезеңінен (б.з.д. 771–476) шыққан қытайлық күрделі тегі, ал huáng (璜, "жартылай дөңгелек нефриті") ежелгі заманда діни мақсаттар үшін немесе белдік әшекейі ретінде қолданылған. Тайэ немесе Тайа (太阿) – көктем және күз кезеңінен шыққан, Қытайдың он аңыздық қылышының бірі саналатын әйгілі темір қылыштың аты. Аңызға айналған қылыш шебері Оу Ези Юэ патшасы Гуцзянь үшін Тайэ (泰阿), Лунъюань (龍渊) және Гунбу (工布) деп аталатын үш қылыш жасады.