Кіріспе

Осман-албан соғыстары кезіндегі шайқас Мокра шайқасы 1939 жылы 1 қыркүйекте Польшаның Клобуктан солтүстікке қарай 5 км және Ченстоховадан солтүстік-батысқа қарай 23 км жерде орналасқан Мокра ауылының жанында болды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаға шабуылдың алғашқы шайқастарының бірі болды және осы науқанның бірнеше поляк жеңістерінің бірі және осы қақтығыстың алғашқы неміс жеңілісі болды.

Соғыс қарсаңы

Польшаның жұмылдыру схемасына сәйкес, Лодзь армиясының басты міндеті Силезия мен Кіші Польшада жұмыс істейтін Краков армиясы мен Үлкен Польшаны қорғаған Познань армиясы арасындағы байланысты қамтамасыз ету болды. Сонымен қатар, ол поляк шекарасының артында Пруссия армиясының резервтік құрамын жұмылдыруды қамтамасыз ету үшін жасалды. Сол себепті әскердің басты мақсаты уақытты пайдаланып, жұмылдыруды жүзеге асыру үшін кейінге қалдыру әрекеттерін және қатал қарсылықты ұсыну болды. Волынск атты әскер бригадасы Клобук қаласынан солтүстікке қарай Катовицеге темір жол бойында орналасқан. Екі полк (19-шы Волынский Улан полк және 21-ші Висла Улан полк, сондай-ақ 84-ші жаяу әскер полкінің 4-ші батальоны) Мокра ауылын қоршап тұрған орманның екі шетінде, солтүстік-оңтүстік темір жол желісінің батысында орналасқан. Шығыс жағында полковник Юлиан Филипович бригаданың резервтерін орналастырды: 12-ші Подольянский Улан полкі, 2-ші атлы атқыштар полкі және 21-ші бронетанкті батальон. Польша бригадасының басты міндеті оңтүстікке қарай әрекет ететін 7-ші жаяу әскер дивизиясы мен солтүстікке қарай әрекет ететін 30-шы жаяу әскер дивизиясы арасындағы байланысты сақтау болды. Польшалық командир таңдаған жер қорғаныс үшін өте қолайлы болды: теміржол жер өңдеуі мен орман негізгі қорғаныс сызығын құрады, ал алғы жағы төбелі, көп сандаған арықтар, өзендер және басқа да кедергілер бар.

Шайқас

1 қыркүйекте сағат 0500-де оңтүстік армиялар тобының 10-армиясы Польша шекарасынан өтіп, Польшаға шабуыл жасады. Неміс 31-ші жаяу әскер дивизиясы, сондай-ақ 1-ші және 4-ші танк дивизиялары польшалық Волынка кавалерия бригадасының операциялық секторында шекарадан өтті. Шекара күзеттері мен Ұлттық қорғаныс бөлімшелерінің кішігірім бөлімдерін бұзып шыққаннан кейін, неміс бөлімшелері поляктардың негізгі позициялары алдында орналасқан Кжепице және Старокрепице қалаларын басып алды. Оларды басып алғаннан кейін немістер екі қаланы да қиратып, барлық жергілікті тұрғындарды поляк шекарасына қарай қуып жіберді. Неміс әскерлері үш шабуыл топқа бөлінді. 1-ші танк дивизиясы поляк 7-ші жаяу әскер дивизиясы ұстаған Клобук қаласына қарай тікелей бағытталды, ал 4-ші танк дивизиясы солтүстік және оңтүстік колонналарға бөлінді, әрқайсысы Мокра маңындағы поляк позициясын қоршауға тырысты. Сол уақытта Люфтваффе поляк позицияларын қатты бомбалады. Күннің соңында неміс ұшақтары әрқайсысында 9-26 бомбалаушы ұшақпен 15 шабуыл жасады. Ұшақтар негізінен Юнкерс Ju 87 секіруші бомбалаушы ұшақтары болды. Таңертеңгі сағат 06:30-да 4-ші танк дивизиясының мотоциклмен барлау отрядтары Станислав Радаевичтің қолбасшылығындағы 84-ші жаяу әскер полкінің 12-ші ротасымен байланысқа түсті. Көп ұзамай жаяу әскердің қолдауымен және польшалық азаматтарды тірі қалқан ретінде пайдаланып, AFV-лер келді. Алайда, поляк AT қаруларынан бірнеше рет соққы алғаннан кейін, неміс танктері бағдарларын жоғалтты, бұл азаматтық азаматтарға поляк сызықтарынан өте аз шығындармен өтуіне мүмкіндік берді. Неміс шабуылдары көп ұзамай қайта басталды, бірақ ауыр пулемет атысымен сүрінді. Екі автокөлік кері шегінді, ал мотоциклшілердің көпшілігі тұтқынға алынды. 4-панцер дивизиясы солтүстіктегі поляк 21-улан полкіне шабуыл жасады. Қысқа уақыт артиллерия шабуылдары мен әуе шабуылдарынан кейін неміс танктері Вилковецк ауылын басып алып, Мокра ауылына қарай бет алды. Алайда, полк көптеген аттарды және шамамен бес оқ-дәрі вагонын жоғалтса да, бомбалар негізінен поляк қорғаныс позициясын жіберіп алды және алға қарай келе жатқан танктерді 150 метрден жақсы орналастырылған поляк өндірісінің 37 мм Бофорс танкіге қарсы пулеметтері қарсы алды. Екі танк жойылғаннан кейін неміс танктері 400 метрге шегініп, поляктарды артиллериямен атып тастай бастады, бірақ екі қосымша AFV жоғалтқаннан кейін (бірін жойып, бірін қозғалмайтын), неміс танктері кері шегініп кетті. Неміс жаяу әскері поляк позициялары алдында ашық алаңға қалады. Олар поляк атлы әскерінің шабуылға ұшырауынан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. 19-шы Улан полкінің позицияларына таңғы сағат 08:00-де танктер, автокөлік, мотоциклшілер мен жаяу әскерден тұратын шабуыл тобы шабуыл жасады. Неміс тобы үш колоннаға бөлініп, солтүстіктен 21-ші полкті қоршаулау үшін Ренбиелице Шлачеки ауылының маңында алға жылжуда. Алайда, немістер 19-шы полктің позицияларын білмейтін көрінеді. Батыс жақтан келген топ ауылды оңай басып алды, ал орталық топ орманға жақын жерде поляктардың шабуылына түсіп, қашуға мәжбүр болды. Үшінші топ польшалық позициялармен қатар орманға қарай алға жылжи бастады, олар бірнеше жүз метр қашықтықтағы поляк күштерін мүлдем байқамады. Польшаның автоматтары мен танкіге қарсы пулеметтері от ачканда, топ жауап бере алмай, жойылып кетуі мүмкін еді. Алайда поляктардың солтүстік флангіне қауіп төнді, ал немістер оның позицияларын ашқан. Қауіпті болдырмау үшін полковник Филиппович Анджей Кучек командалық етуіндегі 12-ші Уланс полкіне 19-шы полк позицияларын нығайтуды бұйырды. Жаңадан келген бөлімшелер жаңадан келген, бірақ таңертеңгі алғашқы шайқастарында соғысқа төзімді болды, бұл поляктардың моральға көмектесті.

Польшалық қарсы шабуыл

Майор Станислав Глинскийдің 21-ші бронетанк батальонына, негізінен поляк ТКС танкеттерімен жабдықталған, капитан Джерзи Холлактың ат әскерінің эскадрильясымен бірге ауылға қарсы шабуыл жасауға бұйрық берілді. Польшалық әскерлер өртеніп жатқан ауылдың түтін бұлттарында неміс танкілерінің қатарына тап болып, қақтығысып кетті. Польша танкеттері ауыр Panzer II неміс танкілеріне қарсы тұрмаса да, ат әскері танк атысына өте осал болғанмен, неміс қатарларындағы шатасу олардың командиріне тез жауап беруге кедергі келтірді. Польшалық бөлімшелер немқұрайлы шығындармен неміс колоннасын бұзып, Мокраның солтүстік-батысындағы орманы басып алды. Бұл маневрді кейде неміс танкілеріне қарсы поляк атлы әскерінің шабуылдауы деп атайды, бірақ ешқандай шабуыл жоспарланбаған және орындалмаған. Дегенмен, неміс танктері тағы да бағдарларын жоғалтып, колонна ауылдан кері шегініп, оны поляк қолына қалдырды. Танктер Вилковецкодағы бастапқы позицияларына кері шегінді, сәтсіз шабуылға қолдау көрсететін жаяу әскер қалды. Неміс жауынгерлерінің қазасы көп болды, көптеген әскер тұтқынға алынды. Сонымен қатар, сонымен қатар 1000-да 84-ші жаяу әскер полкінің 4-ші батальонының позицияларына неміс механикаландырылған жаяу әскерінің жасағы шабуыл жасады. Алғашқы қақтығыстардан кейін поляк 11-ші және 12-ші роталары орманға тереңдеп кетті. Полковник Филиппович 2-ші атлы атқыштарға қарсы шабуыл жасауға және 21-ші және 84-ші полк арасындағы позицияларды нығайтуға бұйрық берді. Сонымен қатар 10-топ жауды шабуылдап, бірнеше минут бұрын жоғалтқан позицияларын қайтарып алды. Түске қарай поляк позицияларының орта және оңтүстігіндегі шайқастар аяқталды. Солтүстік флангтағы ормандағы ұрыстар 19-шы полк сәтті кері қайтқаннан кейін аяқталды.

Соңғы күрес

1215-те Мокра ауылына шамамен 100 неміс танкісі оралды. Негізгі шабуыл 21-ші полк 4-ші эскадрильясының желілерін бұзып, танктер АТ-ның артиллерия ұясына шабуыл жасап, екі пушканы жойып, ауылдың орталық бөлігіне кірді. Сол жердегі үйлер өртеніп, 21-полк түтіннің астында темір жолға қарай шегінуге үлгерді. Ауылда қарсылық білдірген аздаған адамдар ғана қалды, бұл немістерге үлкен алаңдаушылық туғызды. 21-ші полктің кері қашуы немістерге 12-ші полк пен 2-ші артиллерия батальонына тікелей шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Соңғы бөлімнің шығындары жоғары болды, өйткені 75 мм далалық тапаншалардың көпшілігі танкіге қарсы от үшін ең жақсы қару емес еді. 2-ші батарея үш қаруын және HMG-ді жоғалтты, ал 5-ші батарея екі қаруын жоғалтты. Алайда, артиллерияның қалған позициялары немістердің өртеп жіберген үйлерінің түтінімен қапталды және сәтті жасырылды. Бір топ танк білместен 1-ші батареяға жақындағанда, поляк оқ-дәрілері неміс танкілеріне тікелей от жіберіп, бірнеше минут ішінде олардың он үшін жойды. Бұл поляктарға өздерінің позициясын ұстап тұруға мүмкіндік берді. Анджей Кучек командалық етуімен 12-ші полк неміс танкілеріне артқы жағынан, бұрын қайта алынған орманнан ауылдың солтүстік-батысына дейін шабуыл жасады. Екі жақта да үлкен зардап шексе де, немістер кері шегінді. Шабуыл аяқталғаннан кейін 2-артиллерия батальоны ауыр шығынға ұшырап, оқ-дәрі жетіспеушілігіне байланысты шайқастан шығарылды. 15:00-де немістер Wilkowiecko-дан ауыр артиллерия атысымен, тактикалық әуе шабуылдарымен және 180-ге жуық танкілермен фронталды шабуылды қайталады. Сонымен қатар поляк флангілеріне шабуылдар жасалды. Фронтальдық шабуыл ауылдың орталығында 12-ші полктің 2-ші эскадрильясына (Станислав Рацковскийдің қолбасшылығында) бағытталған. Польшалық артиллерия олардың көпшілігін жойғанмен, неміс танктері ауылға қайтадан кіре алды. Феликс Прушинскийдің 4-ші эскадрильясы қарсы шабуыл жасады, бірақ екі эскадрилья да темір жолға қарай үнемі қысылып отырды. Полковник Филипповичтің қосымша резервтері болмаған және неміс танктері теміржол өткеліне жақындады, ал поляк атқыштары ауыр зардаппен кері тартылды. Көп ұзамай полктардың бір-бірімен байланысы бұзылады. Түтіннің әсерінен шайқас орман, ауыл және теміржол бойындағы түрлі шайқастарға ұласты. Екінші батальонның бір батальонынан басқа барлық батареялары шайқастан шығарылды. Бұл 12-ші полктің жағдайын өте ауыр етті. 2-ші атлы атқыштар полкі, әлі де тұтас және бригаданың командирімен байланыста болған жалғыз бөлімге кез-келген шығынға шабуыл жасауға және 12-ші полкті және оңтүстіктегі атқыштар мен 84-ші полк арасындағы алшақтықты нығайтуға бұйрық берілді. Бұл поляк қорғанысына көмектесті, бірақ тек осы уақытқа ғана. Полковник Филиппович поляк танкеткелеріне ауылдағы неміс танкілеріне шабуыл жасауға бұйрық берді. Танкеттерде танкіге қарсы оқ-дәрі болмағанмен, шайқастың хаосында олар неміс жорығын уақытша тоқтата алды. Бір танкет жоғалтқаннан кейін поляктар кері шегінді, бірақ бронепоездардың аймаққа оралуына жеткілікті уақыт жинауға қол жеткізді. Солтүстікте, 19-шы полк позицияларында танктер де бұзып, Избиска маңындағы темір жолды кесіп өтуге кірісті. Неміс танкілері шекарадан өтіп кеткенде, екі бронепоезд та келіп, арт жағынан шабуылға түсті. Танкілердегі шығындар шектеулі болғанымен, неміс бөлімшелерінде басталған үрей көптеген танкілерді өздерінің экипаждары тастап кетуге әкелді, олар танкілерді тікелей темір жолдан (жерден екі метр биіктікте) айдай алмады; өтпе жағы AFV-терді өртеп бөгеді. Екі пойыз да кейбір зардаптарға ұшырап, ақырында кері шегінуге мәжбүр болса да, неміс қатарларындағы үрей тоқтаған жоқ. Түтінде кейбір неміс танктері неміс позицияларына оқ атуды бастады, ал басқалары неміс жаяу әскері арқылы бастапқы позицияларына қарай кері шегінді. Оңтүстікке қарай поляк жаяу әскері тағы да орманның терең жеріне шабуылға ұшырады, бірақ оның желілері бұзылмады. 1700 жылы соғыс аяқталды.

Салдары

Неміс 4-ші танк дивизиясы Опатов пен Вилковецкодағы бастапқы позицияларына қайта оралды, ал 12-ші Шутцен полкі ғана Избискадағы темір жол өткеліне жетуге қол жеткізді. Алайда, неміс 1-ші танк дивизиясының Клобукты ала алғанын білгеннен кейін, поляк күштерін түнде оңтүстік-шығысқа қарай, Клобуктан солтүстік-шығыста орналасқан Лободно ауылына, содан кейін қорғаныстың екінші желісіне, шығысқа қарай 12 км-ге дейін кері тартты.

Шығындар

Екі жақта да шығын өте жоғары болды. Немістер шамамен 800 адамды (өлді, тұтқындалды, жараланды немесе жоғалды) және 100 мен 160 AFV арасында (кем дегенде 50 танкі). Польша бригадасы 200 өлген және 300 жарақаттанған, сондай-ақ 300 жылқы мен бірнеше қарудан айырылды. 2-ші атлы артиллерия батальоны өз адамдарының 30% -ын, 21-ші полк 25% -ын жоғалтты; резерв ретінде пайдаланылған 12-ші Улан полкі 5 офицерден және 216 адамнан қаза тауып, жараланды.