Кіріспе

Варшава шайқасы (Bitwa Warszawska; Варшавская битва, Varshavskaya bitva), Висладағы керемет (Cud nad Wisłą) деп те аталады, 1920 жылы Польша-Совет соғысы барысында Польшаның шешуші жеңісіне әкелген шайқастар сериясы. Польша толық жеңіліске тап болар жағдайда, Қызыл Армияны кері тартуға мәжбүр етіп, жеңді. Польшаның Киевке жасаған шабуылынан кейін, 1920 жылдың жазында совет әскерлері сәтті қарсы шабуылға көшті, поляк армиясын батысқа қарай дүркіреп шегінуге мәжбүр етті. Поляк әскерлері ыдырауға жақын болды және бақылаушылар советтердің шешуші жеңіске жететінін болжады. Варшава шайқасы 1920 жылдың 12-25 тамызы аралығында Михаил Тухачевский басқаратын Қызыл Армия күштері Польша астанасы Варшаваға және жақын орналасқан Модлин бекінісіне жақындағанда болды. 16 тамызда Тадеуш Розвадовский басқаратын поляк күштері оңтүстіктен қарсы шабуыл жасап, жаудың шабуылын тоқтатты, орыс күштерін ұйымдаспаған түрде шығысқа қарай, Неман өзенінің артына шегінуге мәжбүр етті. Ресейліктердің жоғалғандары шамамен 10 000 қаза тапқан, 500 жоғалып кеткен, 30 000 жараланған және 66 000 тұтқынға алынған, ал поляктардың жоғалғандары шамамен 4 500 қаза тапқан, 10 000 жоғалып кеткен және 22 000 жараланған. Бұл жеңіліс Қызыл Армияны күйретіп жіберді; большевиктердің басшысы Владимир Ленин оны өз күштері үшін "ұлы жеңіліс" деп атады. Келесі айларда поляктардың бірнеше жеңісі Польшаның тәуелсіздігін қамтамасыз етті және сол жылдың соңында Совет Ресейі мен Совет Украинасымен бейбіт келісімге қол қойылды, бұл Польша мемлекетінің шығыс шекарасын 1938 жылға дейін сақтап тұрды. Саясаткер және дипломат Эдгар Винсент осы оқиғаны тарихтағы ең маңызды шайқастардың бірі деп санайды, өйткені поляктардың советтерді жеңуі коммунизмнің Еуропаға одан әрі таралуын тоқтатты. Советтер жеңіске жетіп, кеңесшіл коммунистік Польша құрылғанда, олар Германияның шығыс шекарасына тікелей орналасатын еді, онда сол кезде үлкен революциялық қозғалыс болған.

Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша 1795 жылғы Польшаның бөлінуі салдарынан жоғалтқан жаңадан қалпына келтірілген тәуелсіздігін сақтап қалу және бұрынғы бөліп алған елдер – Ресей, Германия және Австрия-Венгрия аумақтарынан жаңа көпұлттық федерация (Интермариум) шекараларын белгілеу үшін күресті.

Польша тілі

Тамыз айының басына қарай поляктардың шегінуі көбірек ұйымдастырылды, себебі олардың жабдықтау желілері тұрақты түрде қысқарып бара жатты. Бастапқыда Юзеф Пилсудский кеңестік әскерді Буг өзені мен Брест-Литовск қаласында тоқтатуды жоспарлаған, бірақ кеңестік әскердің шабуылы олардың осы шекараны бұзуына әкеліп, жоспарды қолданусыз қылды. Шайқас аяқталғаннан кейін көптеген хабарламалар жоспарды Вейганд немесе Польша Бас штабының бастығы Тадеуш Иордан Розвадовски дайындағанын көрсетті.

Ресей

Михаил Тухачевский Варшаваның солтүстік-батысында, Влоцлавк қаласының маңында Висла өзенінен өтіп, содан кейін сол бағыттан шабуыл жасап, астананы қоршауды жоспарлаған. Оның басқаруындағы төрт армияда 24 дивизия болды, ол 1831 жылы қараша көтерілісі кезінде Иван Паскевичтің жасаған классикалық маневрын қайталауды көздеді – Паскевич Торуньде Висла өзенінен өтіп, Польша көтерілісін басып, Варшаваға дерлік қарсылықсыз жеткен еді. 1973 жылы тарихшы Томас Фиддик атап көрсеткендей, генерал Семен Будённыйдың немесе тіпті Иосиф Сталиннің кеңес жағынан бұйрықтарға бағынбағаны туралы қауесеттер негізсіз болды. Мәскеу саяси себептермен Польша майданының есебінен Қырым майданын күшейтуге шешім қабылдады. Бұл Еуропалық коммунистік революция мақсатын ішкі тұрақтандыру кезеңінде Батыспен «бейбіт өмір сүру» саясатымен алмастырғанын білдірді. Алайда, соңғы кездегі тарихшылар Сталиннің 1920 жылдың тамыз айының басында Варшаваға шабуылдаған Тухачевский әскерлеріне көмек беру үшін әскерін ауыстырудың орнына Львовты басып алуға тырысқанын, осылай бұйрықтарға бағынбағанын мәлімдеді. Мәскеуде Ленин мен Троцкий оны Польша-Совет соғысындағы әрекеттері үшін айыптады. Тухачевский өзі Варшава шайқасындағы жеңілісі үшін Сталинді кінәлады.

Бірінші кезең

Қызыл әскер алға жылжығанда, Гайк Бжишкянның атқыштар корпусы 4-ші армиямен бірге Вкра өзенін кешіп, Влоцлавек қаласына қарай ілгеріледі. 15-ші және 3-ші армиялар Модлин бекінісіне жақындаса, 16-шы армия Варшаваға қарай қозғалды. Ресейдің Варшаваға соңғы шабуылы 12 тамызда басталды. Кеңес әскерінің жеңілісі сол жоспарды қолдаған кеңес басшылары үшін (әсіресе Владимир Ленин үшін) қайта соққы болып саналды. Ұлттық демократтар Сеймі депутаты Станислав Стронский, Пилсудскийдің бұрынғы «украин оқиғасына» деген наразылығын көрсету үшін «Висладағы ғажайып» (поляк тілінде: Cud nad Wisłą) деген фразаны ойлап тапты. Жауап ретінде Польшаның премьер-министрі Винсент Витос: «Қандай жазғыңыз келсе, қандай айтқыңыз келсе, кімді лаврмен безендіргіңіз келсе де, бұл – 1920 жылдардың «Висладағы ғажайыбы»» деді.

Ресей шифрларын бұзу

2005 жылы Польшаның Орталық әскери мұрағатында табылған құжаттарға сәйкес, поляк криптоаналитиктері 1919 жылдың қыркүйегінен бастап ұсталған ресейлік шифрларды қабылдады. Варшава шайқасы ғана емес, басқа да шайқастардағы Польшаның кем дегенде бірнеше жеңісі осыған байланысты. Алғашқы табысқа жеткені үшін лейтенант Ян Ковалевский 1921 жылы Virtuti Militari орденімен марапатталды.

Польша тілінде

М. Тарчинский, Куд над Висла, Варшава, 1990. Йозеф Пилсудский, Pisma zbiorowe, Варшава, 1937, қайта басылған Krajowa Agencja Wydawnicza, 1991, Михаил Тухачевский, Мәскеудегі әскери академиядағы лекциялар, 7-10 ақпан, 1923, Pochód za Wisłę (Висла арқылы жорық) ішінде қайта басылған, Лодзь, 1989.