Кіріспе

3-ші Карпат мылтық дивизиясы (3 Dywizja Strzelców Karpackich, кейде 3-ші Карпат жаяу әскер дивизиясы деп аударылады), сонымен қатар поляк туының үстіне орналасқан Ливан кедрінің ерекше белгісіне байланысты «Рождество ағашы» дивизиясы деп белгілі болды. Бұл дивизия Екінші дүниежүзілік соғыста Италия майданында шайқасқан Польша қарулы күштерінің Батыс майданындағы бөлімшесі еді. 1942 жылы Польшаның тәуелсіз Карпат бригадасы және генерал-лейтенант В.Андерстің Кеңес Одағынан эвакуацияланған Польшаның 2-ші корпусының күштерінен құрылды. Дивизия 1941-1945 жылдар аралығында Солтүстік Африка және Италия кампанияларына британдық 8-ші армия құрамында қатысты. Дивизия 1943-1944 жылдардағы Италия кампаниясының ең қиын шайқастарында күш көрсетті және Монте-Кассино шайқасы, Анкона және Болонья үшін шабуыл сияқты көптеген операцияларда өзін ерекше көзге түсірді.

Соғыстан кейінгі кезең

1945 жылдың мамыр айында жаулық тоқтағаннан кейін, поляк қарулы күштерінің ерлер мен әйелдері Еуропаның түкпір-түкпіріне таралып орналасты. 3-Карпат дивизиясы Солтүстік Италияда соғысты аяқтады және олардың болашағы Мәскеуде, Лондонда және Вашингтонда талқыланған кезде келесі бірнеше ай бойы сол жерде күтіп қалды. Дивизия офицерлері мен сарбаздары табиғи түрде Польшаға қайтуды үміттенеді, алайда 1945 жылдың шілдесінде британ үкіметі 1939 жылдан бері Лондонда орналасқан Польшаның эмигранттық үкіметін ресми танудан бас тартқанда, алаңдататын белгі пайда болды. Бұл алдағы оқиғалардың хабаршысы болды және көп ұзамай британ үкіметі Ресейдің қолдауымен Польшада жаңадан құрылған үкіметті мойындады, соның салдарынан поляк халқының тағдыры шешілді. Жағдайды одан да қиындату үшін, Сталиннің қысымымен поляк күштеріне 1946 жылдың 8 маусымында Лондонда өткен Жеңіс шеруіне қатысуға рұқсат берілмеді – бұл поляк күштерінің ерлері, әйелдері мен отбасылары ешқашан ұмытпайтын қорлық болды. Ялта конференциясында Черчилльдің Ресейге поляк жерлерінің үлкен бөлігін беруге келісімі білдірілген еді, бірақ британ үкіметі сондай-ақ Ұлыбританиядағы мыңдаған поляктардың және Батыс Германия мен Италиядағы толық құралданған дивизиялардың тағдырын шешуге мәжбүр болды. Барлығы 220 000-нан астам поляк британдық қолбасшылықта қалды. Оларды күштеп елге қайтару жағдайында Сталин мен оның НКВД-сы көптеген адамдарды атып тастайтыны және тағы да көбін Польшадағы коммунистік үкіметке қарсылықтың жаңа толқынын болдырмау үшін Сібірге жіберуі анық болды. 3-Карпат дивизиясының мүшелері үшінші дүниежүзілік соғыс басталып, олардың Польшаға оралып, ресейлік басқыншылармен күресуге мүмкіндік туады деп үміттенді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы поляк эмигранттарының сайты мен соңғы зерттеулерге сәйкес, 1946 жылы 3-Карпат дивизиясының тізімінде 27 135 адам болған, олардың 3 386-сы соғыстан кейін Польшаға оралған, ал қалғандары туған жерлерінен тыс жаңа өмір бастауды шешкен.

Польшаның қоныс аудару корпусы (ҚХР)

Польшаның тәуелсіздігін жоғалтқандығы анық болғаннан кейін, поляк қарулы күштерінің әскери қызметшілері коммунистік Польшаға қайтуға немесе өз бөлімдерінде қалуға бел буды. Польшалық қайта қоныстану корпусының құрылуы 1946 жылдың мамырында Сыртқы істер министрі Эрнест Бевин тарапынан жарияланды және бұл, отбасына қайтудан ауыр шешім қабылдаған поляктарға Ұлыбританияға көшіп, жаңа өмір бастауға мүмкіндік беретін стратегия болды. 110 000 адам жаңа корпусқа қосылды, олардың көп бөлігі – поляк екінші корпусының мүшелері. Қарулары алынып, Италиядан Ұлыбританияға ондаған әскер тасымалдау кемелері арқылы жаппай көшіру басталды. 3-ші Карпат дивизиясының қалған офицерлері, әскери қызметшілері мен әйелдері Ұлыбританияда ашылған 160 қайта қоныстану лагеріне таратылды. Корпустың басшысы – 1943 жылы 3-ші Карпат дивизиясының бұрынғы командирі болған поляк генералы Станислав Копанский еді.

Польшаның қоныс аудару туралы заңы және бөлімнің қоныс аударуы

Жаңа лейбористік үкімет 1947 жылғы поляктарды қайта орналастыру туралы заңды қабылдады, ол барлық поляк әскерлерінің қызмет етуші мүшелерінің британдық азаматтығына ие болу құқығын заңмен бекітті. Поляктарды қайта орналастыру лагерлері 160 шағын поляк елдеріне айналды. Поляк мектептері ересектер мен балаларға ағылшын тілін үйрету үшін ашылды, спорттық жарыстар ұйымдастырылды, поляк мәдени өмірі тойланды, бақшалар отырғызылды және нысандар жөнделді. Алдын ала жасақтар 1946 жылдың күзінде келді, ал 1947 жылдың басында дивизияның негізгі бөлімдері өз лагерлеріне тасымалдау үшін Тетфорд, Норфолк штатындағы Брэндон станциясына жетті. 3-ші Карпат дивизиясы Норфолк штатындағы Риддлсворт сияқты көптеген лагерьлерге таратылды, ол 3-ші ауыр пулемет батальонының (3-ші Карп. CKM) орны болды, Беркширдегі Ходжмур лагері (Kw. Gl 3-ші DSK), Грейт Миссенден, Букингемширдегі Вудлендс Парк лагері, ол 3-ші Карпат дивизиясының сапер батальонының жаңа орны болды, сондай-ақ Тетфордтағы Лондон Роуд лагері, ол дивизияның тағы бір инженерлік батальонына үй болды. Лагерьлерге келген кезде, олар жақсы күтілген және жай-күйі жоқ нысандардың қосылған жиынтығы болды, себебі соғыс кезінде британдық және американдық әскерлер, тіпті неміс соғыс тұтқындары да оларды пайдаланған. Соңғы жылдары көптеген мұрағаттық зерттеулер жүргізілді және Зосия Бигус поляктарды қайта орналастыру лагерлерінің толық тізімі туралы кітап жариялады.

Бөлімге арналған ескерткіштер

Италияда және Монте-Кассиноға жақын жерде, поляк бейіштесінен солтүстік-шығысқа қарай 1300 метрде 3-ші Карпат дивизиясының ескерткіші орналасқан. 593-ші төбеде орналасқан бұл биік обелиск травертиннен жасалған және Италия кампаниясында қаза тапқан 3-ші ДСК-ның 1115 адамына арналған. Ол жақында толығымен қайта жаңартылды. Ұлыбританияда жергіліктік топтар немесе бұрын сол жерде орналасқан поляк әскерлерінің отбасылары қазір Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін келген адамдарды, олардың өз Отанына және оларға жаңа үй берген елге жасаған құрбандықтары мен адалдығын еске алу үшін ескерткіштер орнатты. Мұндай мысалдарды Бьюкингемширдегі Ходжмур және Норфолк графтығындағы Брэндон мен Риддлсворт лагерьлерінде кездестіруге болады. Бұл поляк халқының бірінші буыны үшін жаңа елде және жаңа тілде соғыстан кейінгі өмірге бейімделу қиындықтары зор болды, бірақ көптеген поляк отбасылары немесе поляк тегі бар отбасылар өздерінің тарихын осы оқиғаларға және 1946 және 1947 жылдардағы осы дивизияға дейін жатқыза алады.