Кіріспе

Берлин обсерваториясы (Berliner Sternwarte) - Германиядағы Берлинде және оның айналасында 18 ғасырдан бастап бірнеше обсерваториялар мен байланысты ұйымдар бар неміс астрономиялық мекемесі. Оның бастамасы 1700 жылы Готфрид Лейбниц "Бранденбург ғылым қоғамын" (Sozietät der Wissenschaften) бастаған кезде пайда болды, ол кейіннен (1744) Пруссия ғылым академиясы (Preußische Akademie der Wissenschaften) болды. Қоғамда обсерватория жоқ еді, алайда Берлиндегі жеке обсерваториядан бақылау жасаған Готфрид Кирх деген астроном болды. 1711 жылы алғашқы шағын обсерватория орнатылды, ол өзін-өзі күнтізбелік есептеулер арқылы қаржыландырады. 1825 жылы Иоганн Франц Энке Пруссия королі Фредерик Вильгельм III-нің басшылығына тағайындалды. Александр фон Гумбольдттің қолдауымен Энке корольге нағыз обсерваторияны қаржыландыруға келісуді ұсынды, бірақ бір шарт бойынша обсерватория аптасына екі түнде көпшілікке қолжетімді болды. Ғимаратты белгілі сәулетші Карл Фридрих Шинкель жобалаған және 1835 жылы жұмыс істей бастады. Қазір ол 548 деген МАО обсерваториялық кодымен белгіленеді. Алғашқы обсерватория қаланың шетінде тұрса да, уақыт өте келе қала кеңейіп, екі ғасырдан кейін обсерватория басқа елді мекендердің ортасында болды, бұл байқауларды жасауды өте қиын етті және обсерваторияны ауыстыру туралы ұсыныс жасалды. Обсерватория 1913 жылы Потсдам Бабелсбергке (IAU обсерваториясының коды 536) көшірілді. 1992 жылдан бастап оны Лейбниц астрофизика институты басқарады (AIP), бірақ ол 20 ғасырдан бері неміс астрономиялық байқаулары үшін қолданылмаған. Берлинде Вильгельм Фёрстер обсерваториясы (IAU коды 544), Архенхольд Стернварте, Берлин Трептоу (Архенхольд обсерваториясы; IAU коды 604), Урания Стернварте (Урания обсерваториясы, IAU коды 537) және Бруно Х. Бюргель обсерваториясы бар.

Тарих

1699 жылдың қыркүйегінде рейхстаг 1582 жылы папа Григорий XIII енгізген Григориан күнтізбесін қабылдамай, протестанттық неміс мемлекеттеріне "жаңартылған күнтізбені" енгізу туралы шешім қабылдады. Келесі жылы "жаңартылған күнтізбе" енгізілді, нәтижесінде 1700 жылдың 18 ақпанынан кейін 1 наурыз болды. 1700 жылы 10 мамырда Берлиндегі обсерваторияға принц-выборщик Фредерик III патент берді. Сегіз күннен кейін Готфрид Кирх обсерваторияның директоры болып тағайындалды. 11 шілдеде (оның 43-ші туған күні) Курфюрст Берлинде академия мен обсерваторияны ресми түрде құрған құжатқа қол қойды. Сондықтан Берлин Лондон, Париж және Римдегі сияқты академияны алды Пруссия ғылым академиясы (алғашқыда неміс атауы: ′′Kurfürstlich Brandenburgische Societät der Wissenschaften′′), Готфрид Вильгельм Лейбництің жоспарларына негізделген. Лейбниц Академияның бірінші президенті болды. Күнтізбе патенті бойынша төленетін алымдар ұзақ уақыт бойы институттың жалғыз қаржылық негізі болды. Бастапқыда қоғамның өз обсерваториясы болмаған, Кирх өз байқауларын әртүрлі жеке обсерваторияларда, соның ішінде 1705 жылдан бастап, Кьолльн қаласындағы Уоллстрассадағы Геймрат Бернхард Фридрих фон Кросигктің жеке обсерваториясында жүргізді. Кирхке әйелі Мария Маргарет пен ұлы Кристофрид көмектесті. Мария Маргарет 1702 жылы кометаны ашқан. Бұл арада Курфюрст 1701 жылы Пруссияның королі атағына көтерілді. 1710 жылы 1 қаңтарда елорда Доротенштадт, Фридрихштадт, Фридрихвердер, Кьолльн және Берлин (ең көнелері) бұрынғы тәуелсіз қалаларын біріктіру арқылы кеңейтілді.

Ескі Берлин обсерваториясы

Алғашқы Берлиндегі обсерватория Доротенштадт кварталында орналасқан. Марсталь Унтер ден Линден 1687 жылдан 1688 жылға дейін архитектор Иоганн Арнольд Нерингтің жобаларына сәйкес, бастапқыда 200 жылқыға арналған, ал 1695 жылдан 1697 жылға дейін екінші қабат 1696 жылы құрылған Малер академиясы, Бильдхауер және Архитектура өнері үшін қосылды. 1696 жылдан 1700 жылға дейін Мартин Грунберг жаңа Societät der Wissenschaften үшін кешенді солтүстікке қарай кеңейтіп, периметрін Letzten Straße (кейінгі: Dorotheenstraße) дейін екі есе арттырды. 1700 жылдан 1711 жылға дейін Грунбергтің үш деңгейлі мұнарасы - обсерватория қондырғының солтүстік қанатына қосылды. Биіктігі 27 метрлік ғимарат 18 ғасырдағы алғашқы мұнаралық обсерваториялардың бірі болды. Обсерватория 1706 жылы ішінара пайдалануға берілді және 1709 жылы шамамен аяқталды. 1711 жылы 15 қаңтарда "Корольдік Пруссия ғылым қоғамы" мұнарада алғашқы кездесуін өткізді, ал төрт күннен кейін алғашқы ресми жиналысын өткізді, онда обсерватория ресми түрде тапсырылды. Бұл қоғамның маңызды бағытына айналды. Уақыт өте келе кітапхана мен табиғат тарихының жинағы да сол шатырдың астында орналасты. Готфрид Кирх 1710 жылы, академия мен обсерваторияның ресми ашылуына бір жыл қалғанда қайтыс болды. Оның көмекшісі Иоганн Генрих Хоффманн оның орнына обсерваторияның басшысы болып тағайындалды. 1716 жылы Кристофрид Кирх қайтыс болғаннан кейін оның орнын Готфрид Кирхтың ұлы Кристофрид Кирх иеленді. Оған күнтізбедегі жұмысына анасы Мария Маргарет Кирх пен әпкесі көмектесті, дәл өзі мен анасы бір кезде әкесіне көмектескендей. Оның анасы 1720 жылы қайтыс болды. 1720 жылдан 1736 жылға дейін оған практикалық қызметте Ж. Г. Шуц көмек көрсетті. Кристофрид Кирх қайтыс болғаннан кейін 1740 жылы директор лауазымына ие болды. Көп жылдар бойы күнтізбе үшін есептеулерді негізінен Кристин Кирх жүргізді; ол сондай-ақ есеп жүргізу үшін жауапты болды. "Ескі обсерватория" жылдарында астрономия мәселелері Берлинде Леонхард Эйлер, Жозеф Луи Лагранж және Иоганн Генрих Ламберт сияқты адамдармен талқыланды және күресті. 1765 жылы Джованни Сальвемини (яғни Иоганн Кастиллон) Бірінші астроном лауазымын алды. 1768 жылы обсерваторияға Джон Бёрд жасаған қабырғалық квадрант, олардың алғашқы маңызды бақылау құралы берілді. Бұл құрылғыны қазір Бабелсберг обсерваториясында көруге болады. Иоганн III Бернулли 1764 жылдан 1787 жылға дейін Ескі обсерваторияның директоры болып қызмет етті және оның орнын Иоганн Элерт Боде алды. Ламберт 1773 жылы альманахты шығару үшін Бодты Берлинге алып келді; Ламберт қайтыс болғаннан кейін Бод жалғыз редактор болды. 1774 жылы "Берлиндегі астрономиялық жылнаманың" (астрономиялық жылнаманың 1776 жылғы басылымы) алғашқы басылымы жарық көрді, бұл 1959 жылға дейін астрономиядағы ең ұзақ мерзімді басылымдар сериясын бастады. Осы құралдың арқасында Берлин обсерваториясы Еуропадағы ең маңызды ақпарат көзіне айналды. Бастапқыда Бодеге күнтізбеге көмектесу үшін құрметті Кристин Кирхты алды. 1774 жылы ол оның бір әпкесі немересіне үйленді; оған да Кирхтар отбасы дәстүріне сәйкес астрономиялық жұмыс сеніп тапсырылды. Кристин Кирх 1782 жылы қайтыс болды. Обсерваторияның директоры ретінде Боде Пруссияның Фридрих Вильгельм III-нің көмегімен сол кезге дейін үшінші сыныпқа сай жабдықталған мекемені екінші бақылау деңгейімен кеңейте алды. Бод 1798 жылы 2 қарашада осы мақсатта өтініш жазғанда, мұнараның ішіндегі бақылау кеңістігі үшінші қабатпен шектелген болатын. Оның үстіндегі екі қабатты бір кеңістікке біріктірді. Осыдан бастап бақылау іс-әрекеттерін кеңейтуге болады, өйткені 4465 талерлік есептелген шығындар мен жоспар 1800 жылдың 7 сәуірінде мақұлданды және 1801 жылдың маусым айына дейін қажетті қайта құру аяқталды. Құрылыс жұмыстарын Oberhofbaurat және Schlossbaumeister Bock бақылады. 1797 жылы Иоганн Георг Солднер Берлинде Бодедің әріптесі ретінде келді және 1801 жылы ("Astronomisches Jahrbuch für 1804") Солднердің жұмысы жарық салмағы туралы пайда болды. 1805 жылы Джаббо Олтманнс Берлинде болып, Бодеге астрономиялық байқаулары мен "Жархбух" еңбегінде көмектесті, онда оның алғашқы мақалалары да пайда болды. Олтманнс сонымен қатар Александр фон Гумбольдттың көмекшісі болды және оның Орталық және Оңтүстік Америка арқылы жаңа ғана аяқталған зерттеу экспедициясынан позициялық деректерді өңдеді; осы жұмыс барысында Гумбольдтқа 1806 жылы Наполеонның Берлиндегі оккупациясынан кейін дипломатиялық миссия бойынша Парижге баруды бұйырды, ал Олтманн 1808 жылы оған еріп кетті. 1811 жылға дейін астро...

Жаңа Берлин обсерваториясы

Жаңа Берлин обсерваториясының құрылысы Шинкельдің жобасына сәйкес 1830 жылы 10 қарашадағы кабинет бұйрығынан басталды. Қазіргі Берлин Кройцберг ауданында шамамен бір гектар жер учаскесі 15000 талер бағасымен сатып алынды. Негізгі тас 1832 жылы 22 қазанда салынды және обсерватория 1835 жылы дайын болды. Charlottenstraße-нің оңтүстік шетін кейіннен сол кездегі директордың құрметіне Enckeplatz деп атады және обсерватория Enckeplatz 3 A мекенжайын алды (қазір: Enckestraße 11). Екі қабатты ғимарат "жаңа заман мен көне заманның байланысы ретінде қарапайым эллиндік стильде" салынған. Ғимараттың қиылысты пішінді жоспары бар, оның ең ұзын қолы шығысқа қарай созылған. Кресттің екі қолының ұштасқан жеріне диаметрі 7,5 метр болатын айналатын темір күмбез орнатылған. Бұл Пруссиядағы жарық шар тәрізді, ойық ашылу және айналу механизмі бар алғашқы обсерваториялық күмбезі болды. Шын мәнінде обсерваторияның іргетастары тербелістерді жібермеу үшін басқа ғимараттардан бөлек тұрды. Күмбездің астында кітапхана болды. Жоғары қабатта бақылау орындары мен ғылыми жұмыс орындары орналасқан. Ұзын шығыс қанатында директордың тұрғын бөлмесі орналасқан және ғибадатхананың алдыңғы жағы безендірілген, ол негізгі қасбеті ретінде Аполлонның жарық құдайымен бірге, гибльдерде рельефте квадригамен. Ғимараттың шығысында кастеланның тұратын бөлмесі бар кішкентай үй тұрды. 1835 жылы 24 сәуірде Энке жаңа обсерваторияға өзінің жаңа тағайындалған көмекшісі Иоганн Готфрид Галлемен бірге көшуге мүмкіндік алды. 1835 жылдың соңында ғана ғимарат толықтай аяқталғанымен, 19 мамырда алғашқы байқаулар жүргізілді. Галле ғимаратты пайдалануға дайын болғанға дейін Encke-ге көмекші болуға өтініш берген болатын. 1835 жылдың мамыр-тамыз айларында Кенигсберг астрономы Фридрих Вильгельм Бессел обсерваторияның аумағындағы "кішкентай магниттік үйде" (Магнит үйі) маятникпен бақылау жүргізді (бұл беттегі Фрейданктің суретіне қараңыз) жаңа прус өлшемін жасау үшін. 1837 жылы Энке Фраунгофер рефракторымен Сатурн сақиналарындағы олқылықты ашқан, кейіннен оның есімімен Фраунгофер рефракторымен аталған, ал 1838 жылы Галле Сатурнның тағы бір қараңғы сақинасын - С сақинасын, сондай-ақ 1839 жылдан 1840 жылға дейін үш жаңа кометаны ашқан. 1846 жылы 23 қыркүйекте Галле мен астрономия студенті Генрих Луи д'Арест 1845 жылдан бастап обсерваторияның көмекшісі болды. Олар француз Урбайн Ле Верье жіберген позициялық есептеулер негізінде Нептун планетасын тапты. Алғашқы сәтсіздіктерден кейін олар Ле-Верье деректерін Пруссия ғылым академиясы редакциялаған "Berliner Akademische Sternkarte" жаңадан жарияланған парағымен бөлісті. Ле Верьедің хаты оның жақын танысы Галлеге Энккедің 55 жасқа толған күні келіп жеткен еді, ол берілген аспандық позицияларды іздеуге рұқсат берді. Басқа обсерваторияларда француз астрономының сұранысы Уран орбитасы бойынша теория мен бақылаулар арасындағы ауытқулар негізінде басқа үлкен планетаны анықтаудың жеткілікті үмітті мүмкіндігі жоқ деп қаралды. Бұл Париж обсерваториясын қамтиды, оның директоры кейін Ле Верьер болды. Нептунды табудың арқасында Берлин обсерваториясы бүкіл әлемге танымал болды. Бұдан басқа олар кометалар мен астероидтердің орбиталарын есептеуде көп жұмыс жасады. Галле 1851 жылы Бреслаудағы обсерваторияның директоры болып тағайындалды. 1852 жылы Карл Кристиан Брунс Энкке екінші көмекші болып қосылды, ал 1854 жылы бірінші көмекші болды. 1855 жылы Вильгельм Фёрстер екінші көмекші болып тағайындалды. 1857 жылдан бастап Джованни Шиапарелли екі жыл бойы оқу орнында оқыды. 1860 жылы Брунс Лейпцигке ауысқанда, Фёрстер оның бірінші көмекшісі болды. Сол жылы Фёрстер өзінің әріптесі Отто Лессермен бірге (62) Эрато астероидін ашты. 1863 жылы Энке ауырып қалғаннан кейін, ол оның орынбасары болды және 1865 жылы, Энке қайтыс болған жылы, ол обсерваторияның директоры болды. Бұл обсерватория сол кезде Германиядағы ең маңызды астрономиялық зерттеу және білім беру мекемесі болды. 1873 жылы Виктор Кнорр бақылаушы болып келді; 1887 жылы ол астероидтерді (158) Коронис, (215) Оенона, (238) Гипатия және (271) Пентасилея астероидтарын тапты. 1884 жылдан бастап 1890 жылдардың басына дейін Карл Фридрих Кюстнер де бақылаушы болып жұмыс істеді; ол осы уақытта өзінің өлшеу қызметінің нәтижесінде полярлық қозғалысты тапты. 1866-1900 жылдары Берлинде Артур Ауверс 170 000 жұлдызды қамтитын жан-жақты жұлдыз каталогын құрастырды. Обсерваторияның солтүстік қанатында Пруссияның биіктік эталондық нүктесі орналасқан, ол неміс тілінде Нор�...

Берлин-Бабелсберг обсерваториясы

1913 жылы Берлиндегі обсерватория 78 жылдан кейін екінші үйіне Бабелсбергке қайта көшіп келді (одан бері ол жиі Бабелсберг обсерваториясы деп аталады). 1913 жылдың тамызында Кройцбергтегі обсерваторияны тазартып, қиратып тастады. Жерді сату жаңа ғимараттың құрылысына кеткен шығындарды (1,1 млн. Голдмарк және 450,000 Голдмарк сомасына жаңа құрал-жабдықтар сатып алу) қамтыды. Шлосспарктегі Бабелсбергтің жері патшалық мекемеге еш шығын тигізбейді. Бұл ауданға өз атын берген төбе Telegrafenberg-тен солтүстік-шығысқа қарай үш шақырым жерде орналасқан. Негізгі ғимараттың құрылысын 1911 және 1913 жылдар аралығында Мертинс, В. Эггерт, Берингер және Э. Вагнернах, Тюр мен Брюстлейннің жобасына сәйкес жүргізді. Бұл жұмысты дәлдікті қамтамасыз ететін инженерлік компания бақылап отырды, олар астрограф пен меридиан шеңберін де жасады. Жаңа аспаптардың алғашқысы 1914 жылдың көктемінде пайда болды. Келесі жылы 65 см-лік рефракторды орнату аяқталды; бұл Карл Цейсстің Йенадағы алғашқы үлкен астрономиялық аспабы болды. 1924 жылы 120 см шағылыстыратын телескоптың құрылысы аяқталды, ол сол кезде әлемдегі екінші және Еуропадағы ең үлкен телескоп болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, шағылыстыратын телескоп бөлшектеліп, Совет Одағына өтемақы ретінде жеткізілді (басқа бақылау құралдарымен бөліскен тағдыр) ол әлі күнге дейін қызметте. 2002 жылы ғимараттың қалған тұмсығы толық қалпына келтіріліп, аяқталды және жаңа күмбезді алды; содан бері Лейбниц Институтының кітапханасы орналастырылды. Струв 1920 жылы қайтыс болғанға дейін директор болып қалды. 1918 жылға дейін ол әлі де Берлиндегі Бабелсбергте (немесе Берлиндегі Ньюбабельсбергте) Корольдік жұлдыздар деп аталды, содан кейін 1918 жылдан 1946 жылға дейін ол Берлиндегі Бабелсбергте (немесе Берлиндегі университет обсерваториясы) Университет жұлдыздар деп аталды. Герман Струведен кейін директорлық 1921 жылы Пол Гутникке өтті және ол 1946 жылға дейін ұзақ уақыт қызмет еткен директор болып қалды. Осы лауазымнан басқа, оның негізгі жұмысы жұлдыздардың фотометриясына және жаңа фотометрмен өзгермелі жұлдыздарды зерттеуге қатысты. Неубабелсбергтің "виллалық қонысы" 1938 жылы Бабелсберг қалашығымен біріктірілді. Содан кейін 1939 жылы бұл қала бірден Потсдамға қосылды. "Берлин Бабелсберг" атауын обсерватория әлі де бірнеше жыл сақтады. Тек 1945 жылдан кейін ғана Берлин сөзі алынып тасталды. IAU-ның коды - 536. Сонненберг обсерваториясын мемлекет иелігіне беру нәтижесінде 1931 жылы Берлиннің Бабелсберг университетінің жұлдызды бақылау орталығы оны жаңа бөлім ретінде, яғни, сол кездегі сыртқы станция ретінде қабылдады.

Директорлар және басқа жұмысшылар

Берлин обсерваториясының директорлары 1. 17001710 Готфрид Кирх (16391710) 9. 17561758 Иоганн Якоб Губер (17331798) 2. 1710-1716 Жохан Генрих Хоффман (1669-1716) 10. 1758 Жохан Альберт Эйлер (1734-1800) 3. 17161740 Кристофрид Кирх (16941740) 11. 17641787 Иоганн III Бернулли (17441807) 4. 1740-1745 Жохан Вильгельм Вагнер (1681-1745) 12. 1787-1825 Жохан Элерт Боде (1747-1826) 5. 17451749 Августин Натанаэль Гришоу (17261760) 13. 1825-1863 Жохан Франц Энке (1791-1865) 6. 1752 Жозеф Жером Ле Франчайз де Лаланде (1732-1807) 14. 18651903 Вильгельм Юлиус Фёрстер (18321921) 7. 1754 Жохан Киес (1713-1781) 15. 1904-1920 Карл Герман фон Струве (1854-1920) 8. 1755 Франц Ульрих Теодосий Эпин (1724-1802) 16. 19211946 Пол Гутник (18791947) Обсерваторияның басқа жұмысшылары, мысалы, Иоганн Фридрих Пфафф ан дер алтен Стернварте, андер дер новый, мысалы Иоганн Генрих фон Медлер, Густав Спорер, Франц Фридрих Эрнст Бруннов, Роберт Лютер, Фридрих Август Теодор Виннеке, Эрнст Беккер, Вильгельм Освальд Лохсе, Адольф Маркузе, Евген Голдштейн, Эрвин Френдлих және Георг фон Струве.

Таңдалған жетістіктер

Иоганн Франц Энке 1837 жылы Сатурнның А сақинасының жарықтығының кең ауқымды өзгеруін байқады. Енке бөлімін кейіннен оның Сатурн сақиналарын бақылауының құрметіне атады. Иоганн Готфрид Галле 1838 жылы Сатурнның С сақинасын ашқан. Иоганн Готфрид Галле және оның көмекшісі Генрих Луи д'Арест 1846 жылы Урбайн Ле Вериер есептеген орнының жанында Нептунды тапты. 1866-1900 жылдар аралығында Артур Ауверс өзінің 170 000 жұлдызды қамтитын негізгі жұлдыздар каталогын (Fundamental Catalog für Zonenbeobachtungen am Südhimmel und südlicher Polar Catalog für die Epoche 1900) жариялады.