Кіріспе

Ұзын ине тәрізді кристалдардан тұратын шоғырларда орналасқан спелеотемдер антодиттер деп аталады (грекше ἄνθος ánthos, "гүл", ode – сөз құраушы бөлік, ite – атаушы жұрнақ). Антодиттер – ортақ негізден сыртқа қарай шашыраған топтамаларда орналасқан ұзын, ине тәрізді кристалдардан құралған үңгір құрылымдары. "Инелер" қауырсынға немесе түйінге ұқсас болуы мүмкін. Көптеген антодиттер арагонит минералынан (кальций карбонатының бір түрі, CaCO3) жасалған, бірақ кейбіреулері гипстен (CaSO4·2H2O) тұрады. "Антодит" термині алғаш рет 1965 жылы жапон ғалымы Н. Касиманың ғылыми еңбегінде кездеседі, ол "кальцит пен арагониттің кезектесуінен" тұратын "гүл тәрізді сараңқол" сипаттаған.

Құрылымы, құрамы және сыртқы түрі

Антодиттердің жеке кристалдары "ацикулярлы" (ине тәрізді) деп сипатталатын формада дамиды және өскен сайын көбінесе тармақталады. Олар әдетте үңгірдің төбесінен төмен қарай өседі. Арагонит кристалдары кальциттен (кальций карбонатының басқа бір түрі) жасалған кристалдардан өзгешелігі, кальцит көбінесе жуан немесе тіс тәрізді ("ромбоэдрлі", ацикулярлы емес) болады. Антодиттердің ішінде көбінесе арагониттің қатты ядросы болады және бұтақтардың ұштарына жақын хантит немесе гидромагнезит орналасуы мүмкін. Антодит кристалдарының мөлшері бір миллиметрден бір метрге дейін өзгереді, бірақ көбінесе 1 мен 20 миллиметр аралығында болады.

Пайда болуы

Антодиттер кейбір әктас үңгірлерінде сирек кездесе алады, бірақ басқаларында керемет көп болуы мүмкін, олардың таза ақ кристалдары кальцит немесе басқа тау жыныстарының бетіне жабыса өседі. Антодиттердің көптеп таралған жерлеріне Карлсбад үңгірлері, Крейгхед үңгірлері, АҚШ-тағы Скайлайн үңгірлері және Франциядағы Моулис үңгірі жатады. Антодиттерді Юта штатының Американ Форк қаласындағы Тимпаногос үңгірі ұлттық ескерткішінде де кездестіруге болады.

Түрлері

Антодиттің "қаламқа ұқсайтын" түрлерінің қатарына кейде "теңіз кірпісіне ұқсайтын" формация, яғни флос-ферри жатады, бірақ басқалар оны геликтиттің жіңішке түрі деп есептейді. Антодиттің "қауырсын тәрізді" түрлерінің арасында "мұз өрнегі" бар, ол сәулелі шоғырлардағы ұсақ ине тәрізді арагонит кристалдарынан тұратын спелеотемнің бір түрі. Олардың сыртқы түрі көбінесе кактус немесе қызылқызылға ұқсайды. Сталагмит түрінде мұз өрнегі кішкентай шырша сияқты тікенді бұтақтарға ие болуы мүмкін. Бұл термин алғаш рет 1890 жылдары АҚШ-тың Оңтүстік Дакота штатындағы Жел үңгіріндегі үңгір жетекшілері тарапынан мұз "мұз өрнегіне" ұқсайтын спелеотемдерді сипаттау үшін қолданылған.

Антодит тәрізді құрылымдар

Геликтиттер – гравитация заңдылығына қайшы келетіндей қисық немесе бұрышты, кальций карбонатынан түзілген бүйірлік өскіндер. Радиалды топтамалардың орнына, геликтиттер көбінесе түйіскен массалар түрінде кездеседі. Бұл "бұтақтардың" ішінде кішкентай канал болады. Үңгір гүлдері (кейде "гипс гүлдері" немесе "улофолиттер" деп те аталады) гипс немесе эпсомиттен құралған. Антодиттерден айырмашылығы, үңгір гүлдерінің инелері немесе "жапырақшалары" бекітілген ұшынан өседі. Үңгір мақтасы ("гипс мақтасы" деп те аталады) – үңгір қабырғасынан өсіп шыққан, гипс немесе эпсомиттен жасалған өте жұқа, иілгіш жіпшелер.