Кіріспе
Перудегі археологиялық сайт Виткос инка ақсүйектерінің резиденциясы және Нео-Инка мемлекетінің (1537-1572) рәсімдік орталығы болды. Ежелгі Виткостың археологиялық орны Росаспата деп аталады, ол Перудегі Куско аймағының Ла-Квенсион провинциясының Вилкабамба ауданында орналасқан. Ескі үйінділер екі кішкентай өзеннің жанасатын жеріне және Пучюра ауылына қарайтын жотада орналасқан. 1450 жылы инкалар Виткостың орналасқан жерін, Вилкабамбаны, басып алып, Мачу-Пикчу, Чокекирао, Виткос және Вилкабамба қалаларында ірі орталықтар құрды. Виткос көбінесе 1572 жылы инкалардың соңғы бекінісін испандықтар жаулап алғанға дейін Нео-Инка мемлекетінің билеушілерінің резиденциясы болды. Виткостың орналасқан жері 1911 жылға дейін ұмытылды, ол кезде зерттеуші Хирам Бингем жергілікті перуандықтарға Росаспата деп белгілі болған қираған жерлерді ежелгі Виткос деп анықтады. Инканың салтанатты орталығы - Нюста-Испана ("Ақ жартас") руиндары Росаспатаның көрнекті белгісі - инка сарайының оңтүстігінде орналасқан.
Vitcos was a residence of Inca nobles and a ceremonial center of the Neo Inca State (1537–1572). The archaeological site of ancient Vitcos, called Rosaspata, is in the Vilcabamba District of La Convención Province, Cusco Region in Peru. The ruins are on a ridge overlooking the junction of two small rivers and the village of Pucyura. The Incas had occupied Vilcabamba, the region in which Vitcos is located, about 1450 CE, establishing major centers at Machu Picchu, Choquequirao, Vitcos, and Vilcabamba. Vitcos was often the residence of the rulers of the Neo Inca state until the Spanish conquest of this last stronghold of the Incas in 1572. The location of Vitcos was later forgotten until 1911 when explorer Hiram Bingham identified the ruins known to local Peruvians as Rosaspata as ancient Vitcos. The ruins of the Inca ceremonial center of Ñusta Hispana (the "White Rock") are about south of the Inca palace that is the outstanding feature of Rosaspata.
Тарих
Виткос орналасқан Вилкабама аймағы Анд тауларының солтүстік-шығыс беткейлерін алып, Амазонка ойпатына дейін төмендеп жатыр. Бұл жердің жер бедері қар жауып тұрған таулар, орман, жазық ормандар мен терең каньоннан ағып жатқан өзендер. Бұл аймаққа кіру және көлікпен жүру қиын болды және бұл Инка империясының соңғы форпостарын жоюға арналған испандықтардың күш-жігеріне кедергі келтірді. Инкалар 1450 жылдан бастап Вилкабамба аймағын басып алып, Виткос, Мачу-Пикчу, Чокекирао және Вилкабамба қалаларында ірі орталықтар құрды. Осылайша, инка императоры Манко Инка Юпанки 1537 жылдың қаңтар айында испандар мен олардың үндістерге қарсы Олантайтамбо шайқасында жеңіске жеткен кезде инкалар бұл аймақпен таныс болды. Жеңіске қарамастан, Манко испандардың қысымына ұшырады. Ол Олантайтамбо испандықтардың қол астындағы Кускоға тым жақын деп шешті де, батысқа қарай Виткосқа қарай шегінді. Алмагро өз лейтенанты Родриго Оргонесті 300 испандықтар мен көптеген үндістандық одақтастармен бірге қуып жіберді. 1537 жылдың шілдесінде Оргонес Виткосты басып алып, көптеген тұтқындарды алып, босатты, бірақ Манко қашып кетті. Манко Инка 1539 жылы Гонсало Писарро, 300 испандық сарбаздар және үндістандық одақтастар жасаған тағы бір Испания шабуылынан аман қалды. Испандар мен инкалар Виткостан батысқа қарай Хуайна Пукара (Хуайна бекінісі) деген жерде шайқасты. Бірнеше испандықтар мен үндістер қаза тапты, бірақ Манко қайтадан қашып кетті. Писарро екі айдан астам уақыт бойы аймақта болды, Манконы іздеді, бірақ табысты болмады, бірақ Манконың басты әйеліне қолға түсті. Испаниялықтар бұл аймақ туралы "ол жерді басып алу үшін үлкен ресурстар қажет. Бұл өте көп шығынмен ғана жүзеге асады". Екі испандық шабуыл көрсеткендей, Виткос испандарға қол жетімді болды және Манко Вилькабамбаны одан әрі шалғайдағы баспана ретінде дамытты. Дегенмен, Нео-Инка мемлекетінің сақталған онжылдықтары бойы Виткос көптеген патшалық инкалардың тұрағы және көптеген діни рәсімдердің орны болып қала берді, әсіресе жақын маңдағы Нюста Хиспана (Юрак Руми, сонымен қатар "Ақ жартас" деп аталады) ғибадатханасында. Виткостың климаты салқын, ал қоршаған орта инкалардың таулы жеріне көбірек ұқсас болғандықтан, инкалар Виткосты Вилкабамбадан жоғары орналасқандықтан тұрғылықты жер ретінде таңдады. Вилкабамбаны жаулап алуға тырысқан испандықтар өз ара соғысқа түсіп, жеңіліске ұшырады. Жеті испандық бас тартқан, оның ішінде Франсиско Пиццароның өлтірушісі Манко Инкаға бас сауғалады. 1544 жылы олар оны Виткоста өлтіріп, испан патшасының ықыласына ие болу үшін әрекет жасады. Испандықтар қашып кетеді, бірақ Манконың күзетшілері оларды қуып жетіп, өлтіреді. Манконың өлімінен кейінгі онжылдықтар негізінен бейбіт болды, өйткені испандықтар басқа жерлерде өздерінің жаулап алуларын нығайта отырып, инкалар өз империясының шалғайдағы қалдықтарында аман қалды. 1570 жылы испандар мен инкалардың қарым-қатынасы достыққа толы болды. Монахиндар өздерінің қауымын Ňusta Hisp'ana ғибадатханасына зақым келтірген шабуылға бастап, қонақтарды қайтарып берді. Бір діни қызметкерді жұмыстан шығарып салды. Екіншісін инкалар өлтірді, ол император Титу Куси Юпанкиді, Манко Инканың ұлын уландырды деп айыпталды. Титу Кусидің ағасы Тупак Амару император болды. Тупак Амару испандарға Тути Кусиге қарағанда әлдеқайда жаушыл болды және оның жақтастары Вице-король Франсиско де Толедо жіберген елшісін өлтірді. Бұл әрекетіне жауап ретінде Толедо Вилкабамбаға екі әскердің 300-ден астам испандықтар мен 2000 одақтас, соның ішінде 500 канар, испандықтардың ұзақ уақыт одақтастары. 1572 жылдың маусым айында испандықтар Виткосты, Вилкабамбаны және император Тупак Амаруды басып алып, Нео-Инка мемлекетін жойды.
Қайта табу
Виткостың орналасқан жері инкалардың жаулап алуынан кейінгі ғасырларда ұмытылды. 1911 жылы Хирам Бингем III экспедициясында инкалардың соңғы астанасы Вилкабамбаны іздеді. Ол әртүрлі конкистадорлар қалдырған сипаттамаларды қарап, жергілікті ауыл тұрғындары "Росаспата" деп атаған жерді тапты. Сол сипаттамалар арқылы ол өзін сол жерге жеткізген, ол шынымен Виткостың сарайында және Нюста Хиспананың оракулында екенін анықтады, оны Чукип'алта деп те атайды. Екі жерді де картаға түсірген соң, ол инкалардың соңғы қаласын іздестіруді жалғастырды. Виткосқа қатысты Вилкабамбаны қай жерде табатынын шамамен білген ол өзінің мақсатына жету жолы деп сенген және шын мәнінде болған жолды жалғастырды және Виткосты да, Вилкабамбаны да қайтадан тауып, дұрыс анықтады.
Росаспата руины
Виткос қазіргі Хуанкакале мен Пучиара ауылдарының арасындағы төбенің солтүстік жағында орналасқан және бүкіл төбені және оңтүстік пен шығыстағы аңғарлардың бөліктерін қамтитын кешеннің негізгі бөлігі болып табылады. Төбеден оңтүстікке қарай Ñusta Hispana, сонымен қатар Chuqip'allta және White Rock деп аталады, бұл инка оракулы болған деп айтылатын алып оюлы тас және аңғардың ішіндегі төбенің шығыс жағында орналасқан бірнеше террасалар, олар сәндік немесе салтанатты бақтар болған деп есептеледі. Сарайдың өзі екі топтан тұрады. Жоғарғы бөлме - екі бөлмеден тұратын төрт жұпқа бөлінген, сыртқы қабырғасы ортақ сегіз үлкен бөлмеден тұрады. Ортақ қабырғаның есіктері бар, олар жұптардың арасындағы өткелдерге әкеледі. Әр бөлмеде ортақ қабырғаның сыртқы жағына үш есігі бар, бірақ оның артындағы бөлмеде төрт жұптың арасындағы жолдарға есіктер жоқ. Әр бөлмелердің ортақ шатыры болды. Жоғарғы топтың солтүстігінде терраса қабырғасы, оның астында төменгі топтағы ғимараттар орналасқан. Бұл топ ашық ауланың айналасына орналастырылған оннан астам ғимараттан тұрады. Бұл топтағы ғимараттардың нақты саны белгісіз, өйткені ол жоғарғы топқа қарағанда нашар жағдайда. Бингхам патшалық резиденцияның ұзындығы 245 фут, ені 43 фут екенін өлшеді және былай деді: "Тәузектері жоқ, бірақ отыз есіктен жарық көрді, алдыңғы жағынан он бес, артқы жағынан сол сияқты". Ол: "Онда он үлкен бөлме, ал алдыңғы жағынан үш кіреберіс бар екен", - деді. Оның екі жағы ақ граниттен жасалған. Ол "екі жағында да есіктері бар, ешбір ошағы жоқ, әрі мұқият жасалғандығы да байқалмайды" деп есептеді.