Кіріспе

Венгрияның дәстүрлі аймағы – Трансдунай (Dunántúl; Transdanubien, немесе Zadunavlje). Ол Венгриялық Паннония немесе Паннония аймағындағы Венгрия деп те аталады.

Дәстүрлі түсіндірме

Трансдунайдың шекаралары Дунай өзені (солтүстік және шығыс), Драва және Мура өзендері (оңтүстік), ал батысында – Альп тауларының етегі, шамамен Венгрия мен Австрия шекарасы бойымен өтеді. Трансдунай аймағына Győr-Moson-Sopron, Komárom-Esztergom, Fejér, Veszprém, Vas, Zala, Somogy, Tolna, Baranya округтері және Дунайдың батысында орналасқан Pest облысының бөлігі кіреді. (Орта ғасырларда соңғысы Пилис округі деп белгілі болған.) Осы мақалада Трансдунай осы географиялық мағынада қарастырылады.

Аумақтық өзгерістер

Облыстың солтүстік, шығыс және оңтүстік шекаралары Дунай мен Драва өзендерімен нақты белгіленген, ал батыс шекара әрқашан Венгрияның саяси шекарасымен сәйкес келгендіктен, 20 ғасырдағы аумақтық өзгерістерге ұшырады. 1920 жылғы Трианон шартынан бұрын қазіргі Бургенланд, Прекмурье және Медзимурье аймақтары Трансдунайдың бір бөлігі болды. Русовце, Яровце және Чуново ауылдары да 1947 жылғы Париж бейбіт шартына дейін Трансдунай құрамында болды. Трансдунай – негізінен венгр географиялық ұғымы, сондықтан бұл аймақтар көрші елдерге қосылғаннан кейін оның құрамына енбеді.

Еуропалық одақ аймақтары

Трансдунай – Еуропалық Одақтағы NUTS аумақтық бірлігі, Орталық Трансдунай, Батыс Трансдунай және Оңтүстік Трансдунайдан құралған (NUTS:HU қараңыз). Пест облысы және Будапешт Орталық Венгрия аймағына жатады. Оның ауданы 37 000 км² және халқы шамамен 3,1 миллион адамды құрайды.

География

Облыстың аумағы 38 000 км²-ды құрайды, бұл Венгрияның жалпы аумағының шамамен жартысына тең. Тарихи географиялық тұрғыдан алғанда, бұл аймақ солтүстік Паннонияның көп бөлігін қамтыды, сондықтан "Венгрия Паннониясы" термині осы өңірге қатысты қолданылады. Жер бедері әртүрлі: көлбеу төбелер, аңғарлар, ойпаттар, таулар және жазықтар кездеседі. Басты географиялық құрылымдар – Трансдунай таулары, Кіші Альфёльдтің оңтүстік жартысы, Альпокалья, Трансдунай төбелері және Мезёфёльд (Ұлы Альфёльдтің бір бөлігі). Негізгі өзендер – Дунай, Драва, Раба, Зала және Капош. Трансдунайдың ортасында Орталық Еуропаның ең ірі тұщы сулы көлі – Балатон көлі орналасқан. Веленце және Ферте көлдері де маңызды көлдер болып табылады.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, Трансдунай өңірі Мошон, Гьёр, Сопрон, Вас, Зала, Веспрем, Фейер, Комаром, Эстергом, Сомоги, Толна және Баранья округтерінен тұрды. Олар 18-шы ғасырдың басынан бері «Транс-Дунай округі» деп аталатын. Осы округтердің шекаралары Венгрияның Стефан I-і тарапынан белгіленіп, 1920 жылға дейін шамамен 900 жыл бойы өзгеріссіз сақталды.

Ежелгі тарих

Трансдунай аймағы тас дәуірінен бері қоныстанған. Б.з. дейінгі 10 жылдан б.з. 434 жылына дейін ол Рим империясының құрамында болды. Қазіргі Австрия және Хорватияның бір бөлігімен бірге, бұл Паннония провинциясын құрады – маңызды римдік қалалары (Скарбантия, Аквинкум, Сопиана, Горзиум, Савария) және ауылдық виллалары бар, латын тілінде сөйлейтін, Рим мәдениетіне сіңген шекаралық аймақ.

Орта ғасырлар

Көші-қон дәуірінде оны гунндар, остготтар, ломбардтар, гепидтер, аварлар, франктар және славян тайпалары басып алды. 900 жылы Паннонияны мадьярлар жаулап алды, ал 1000 жылдан кейін Венгрия Корольдігінің құрамына енді. Трансдунай XI ғасырдан бері Венгрияның ең маңызды аймақтарының бірі болып табылады. Эстергом 1001 жылдан бүгінгі күнге дейін елдің діни орталығы болып келеді, ал Венгрияның Стефан I патшалық резиденциясын Секешфехерварда орнатты, ол кейіннен патшалардың тәж кигізілетін қаласы болды. Трансдунай аймағы венгр жоғары білімінің алғашқы ошағы болды. Алғашқы колледж Веспремде, ал алғашқы университет 1367 жылы Печ қаласында құрылды. Орта ғасырлардағы маңызды қалалардың ішінде Веспрем, Печ, Гьер және Сопрон бар еді. Қырылысқан моңғол шапқындарынан кейін (Еуропаға моңғол шапқыншылығын қараңыз) жаңа қамалдар салынды, ал Венгрия королі IV Бела Дунай өзенінің жанында Буда қаласын жаңа патшалық астана етіп белгіледі. Аймақтың бай ортағасырлық мұрасы шағын ауылдық шіркеулерден бастап, ежелгі қамалдарға, монастырлар мен қалалық үйлерге дейін барлық жерде көрінеді.

Қазіргі заманның басында

Осман дәуірінде (16-17 ғасырлар) Трансдунайдың шығыс және оңтүстік бөлігі түрік билігіне қарады. Үнемі өзгеріп тұратын шекара Трансдунай таулары мен Балатон көлінің оңтүстік жағалауы бойымен өтті. Қауіпті шекараны шекаралық бекіністер (végvár) қорғады, олардың ең маңыздылары Гьёр және Нагиканиза болды. Азиялық стильдегі Осман билігі мен үздірліссіз соғыс ауыр зардаптар келтірді: ондаған ауылдар қиратылды, халық азайып, аймақтың бір бөлігі дерлік толық құлазып қалды. Корольдік Венгрияға қарасты аумақтар (шекаралық аймақтардан басқа) жақсы жағдайға ие болды, себебі еуропалық сияқты дамулар үздіксіз жалғасты. Осы 17 ғасыр католик контрреформациясы, Габсбургтерден ұлттық тәуелсіздік күресі және жаңа, қуатты католик аристократиясының қалыптасу кезеңі болды. 1686 жылы Габсбург, поляк және бавария армиясы Буданы қайта басып алып, Осман билігін тоқтатты. 18 ғасырда аймақ бірте-бірте қайта жаңартылды, көптеген жаңа қоныс аударушылар (мажарлар, немістер, поляктар, словактар және хорваттар) келді. Ірі жер иелері отбасыларының күшін көрсету үшін, мысалы, Фертодтағы Эстерхазилер мен Кештелидегі Фестетиктер сияқты танымал барокко сарайлары салынды. Гьёр, Секешфехервар, Печ және т.б. қалаларының барокко қала көрінісі бүгінге дейін сақталған. 19 ғасырда Трансдунай капиталистік дамуға ұшырады. Австрияға жақындығының арқасында ол елдің ең бай бөлігіне айналды және – кем дегенде, қоғамдық пікір бойынша – Венгрияның басқа кез келген аймағынан немесе посткоммунистік Орталық Еуропаның көптеген аймақтарынан гөрі "еуропалық" және батысқа жақын болды.

Қазіргі заман

Венгрия Халық Республикасы тұсында (1949–1989) Татабанья, Дунауйварош, Ажда және Комло қалаларында жаңа өнеркәсіптік қалалар салынды, сондай-ақ жаңа өнеркәсіптер мен фабрикалар ашылды, мысалы Венгрияның жалғыз атом электр станциясы Пакс қаласында орналасты. Печ қаласында уран өндіріліп, ірі өнеркәсіптік аймақтар құрылды. Социалистік Венгрияның ең танымал кәсіпорындарының бірі – «Икарус» автобусы Секешфехервар қаласында құрылды. Социализм құлағаннан кейін, Солтүстік Трансдунай Венгрияның басқа аймақтарына қарағанда (Будапешттен басқа) жаңа экономикалық жағдайға сәтті бейімделді, және көптеген шетелдік инвестициялар осы аймаққа радикалды экономикалық жаңаруға көмектесу үшін келді. 1990 жылдары Секешфехервар экономикалық жағынан ең табысты Венгрия қаласы деп есептелді. Эстергом, Дьёр және Сентготтард қалалары «Сузуки», «Ауди» және «Опель» зауыттарының құрылуымен автомобиль өнеркәсібінің орталықтарына айналды. Екінші жағынан, кейбір ауылдық аймақтар, әсіресе Оңтүстік Трансдунай және Драва өзені бойындағы аймақтар кедейліктің құрбаны болды.