Ирак Конституциясының тарихы мен қабылдануы

Кіріспе

Ұлттық конституция

Ирак Республикасының Конституциясы (күрдше: دەستووری عێراق) – Ирактың негізгі заңы. Алғашқы конституция 1925 жылы күшіне енді. Қазіргі конституция 2005 жылдың 18 қыркүйегінде Ирактың Ұлттық ауыспалы жиналысы қабылдады және 2005 жылдың 15 қазанында өткен конституциялық референдумда бекітілді. Ол 2005 жылдың 28 желтоқсанында Ирактың ресми газетінде (№ 4012) араб тіліндегі түпнұсқа ретінде жарияланып, күшіне енді. Халықаралық қолданыс үшін ағылшын тіліне жасалған ресми аударма Ирак мемлекеттік органдары мен Біріккен Ұлттар Ұйымының Конституциялық қолдау кеңсесінің бірлескен жұмысымен дайындалды. 2006 жылдан бері конституцияға түрлі өзгерістер енгізу бойынша бірнеше ұсыныс жасалды. Күрд тілі мемлекеттік деңгейде ресми тіл мәртебесіне ие.

Тарих

Ирактың алғашқы конституциясы, конституциялық монархияны орнатқан, 1925 жылы британдық әскери оккупация кезінде күшіне енді және 1958 жылғы революция республиканы орнатқанға дейін қолданыста болды. 1958, 1964, 1968 және 1970 жылдары уақытша конституциялар қабылданды, соңғысы Саддам Хусейн құлағаннан кейін 2003 жылы Уақытша әкімшілік заң қабылданғанға дейін де-юре күшінде болды. 1990 жылы конституция жобасы дайындалды, бірақ Перс шығанағы соғысының басталуына байланысты жарияланбады. Қазіргі конституция 2005 жылдың 15 қазанында өткен референдумда мақұлданды. Конституция 2005 жылы Ирак Конституциясын әзірлеу комитетінің мүшелерімен Ирак мемлекетінің өтпелі кезеңдегі әкімшілік туралы заңын ("TAL") алмастыру мақсатымен әзірленді. ТАЛ 2003 жылдың желтоқсаны мен 2004 жылдың наурызы аралығында Ирактың Басқарушы Кеңесімен әзірленді, ол Ирак соғысы мен АҚШ және коалиция күштерінің Иракты басып алуынан кейін Коалицияның Уақытша әкімшілігі таңдаған орган болды. Референдум алдындағы келісім бойынша, жаңа конституцияға сәйкес сайланған алғашқы парламент конституцияны түзету қажеттігін анықтау үшін Конституциялық тексеру комитетін құруға келісті. Келісілген кез келген түзетулер бастапқы мақұлдауға ұқсас референдум арқылы ратификациялануы керек еді. Осы келісімге қол қойылғаннан кейін, Ирак Ислам партиясы 2005 жылдың 15 қазанында өткен референдумда «Иә» деп дауыс беруді қолдауға келісті. Конституциялық тексеру комитеті 2006 жылдың 25 қыркүйегінде Ирак Парламентімен құрылды. Сайлау комиссиясының өкілдері баспасөз конференциясында сайлаушылардың 78 пайызы жарғыны қолдап, 21 пайызы қарсы екенін мәлімдеді. 18 провинцияның екеуінде «Жоқ» дауысы үштен екі бөлігінен асып түсті, вето құқығына бір провинция жетпеді. Елдің 18 провинциясының үш провинциясында (олардың ішінде Мосул, Анбар және Салахаддинде сунниттер көпшілік құрайды) үштен екі бөлігі дауыс тастаса, Ассамблея таратылып, жаңа сайлау өтіп, жобалау процесі қайта басталуы керек еді. Комиссияның мәліметінше, референдумға қатысу 63 пайызды құрады. Жаңа Конституцияны әзірлеу және қабылдау процесінде де әртүрлі мәселелер болды, себебі Ирактағы діни шиеленістер осы процеске үлкен әсер етті. Конституцияны әзірлеу комитетінің төрағасы Хумам Хамуди сунниттердің талаптары бойынша ешқандай келісімге келмейтінін білдіретін мәлімдемелер жасады. Діни тұжырымдамалар бойынша келісімге келу қиындықтарына байланысты жобаны аяқтау мерзімі төрт рет ұзартылды. Ақырында, жобаны әзірлеу комитетінің 15 суннит мүшесінің тек үшеуі ғана қол қою рәсіміне қатысты, олардың ешқайсысы қол қоймады. Суннит лидерлері конституцияны қолдау мәселесінде екіге бөлінді. Бас суннит келіссөзшісі Салех әл-Мутлак өзінің Хевар майданының жақтастарын қарсы дауыс беруге шақырды, бірақ ең ірі суннит блогы – Ирак келісім майданы, олардың пікірлері ескерілетініне уәде берілгеннен кейін құжатты қолдады. Осы мақсатта Конституцияға түзетулер енгізу комитеті құрылды, бірақ прогресс баяу болып жатыр. Айта кетерлігі, жобаны әзірлеу комитетіне төрағалық еткен Хумам Хамуди түзетулер комитетіне де төрағалық етеді.

Iraq's first constitution, which established a constitutional monarchy, entered into force under the auspices of a British military occupation in 1925 and remained in effect until the 1958 revolution established a republic. Interim constitutions were adopted in 1958, 1964, 1968, and 1970, the last remaining in effect de jure until the Transitional Administrative Law was adopted in 2003 after the fall of Saddam Hussein. In 1990, a draft constitution was prepared but never promulgated due to the onset of the Gulf War. The current constitution was approved by a referendum that took place on 15 October 2005. The constitution was drafted in 2005 by members of the Iraqi Constitution Drafting Committee to replace the Law of Administration for the State of Iraq for the Transitional Period (the "TAL"). The TAL was drafted between December 2003 and March 2004 by the Iraqi Governing Council, an appointed body that was selected by the Coalition Provisional Authority after the Iraq War and Occupation of Iraq by the United States and Coalition forces. Under a compromise brokered before the referendum, it was agreed that the first parliament elected pursuant to the new constitution would institute a Constitutional Review Committee with a view to determine whether the constitution should be amended. Any amendments agreed would have to be ratified by a referendum similar to the one that originally approved it. After this agreement was entered into, the Sunni majority Iraqi Islamic Party agreed to back a Yes vote in the referendum that took place on October 15, 2005. The Constitutional Review Committee was constituted by the Iraqi parliament on 25 September 2006. Electoral Commission officials said at a news conference that 78 percent of voters backed the charter and 21 percent opposed it. Of the 18 provinces, two recorded "No" votes greater than two thirds, one province short of a veto. A two thirds rejection vote in three of the country's 18 provinces (of which three—Mosul, Anbar, and Salahaddin—are thought to include Sunni majorities) would have required the dissolution of the Assembly, fresh elections, and the recommencement of the entire drafting process. Turnout in the referendum was 63 percent, according to commission officials. The drafting and adoption of the new Constitution was not without controversy, however, as sectarian tensions in Iraq figured heavily in the process. The chairman of the drafting committee, Humam Hamoudi, regularly made statements which were interpreted as meaning that there would be no compromises on Sunni demands. The deadline for the conclusion of drafting was extended on four occasions because of the lack of consensus on religious language. In the end, only three of the 15 Sunni members of the drafting committee attended the signing ceremony, and none of them signed it. Sunni leaders were split as to whether to support the constitution. Saleh al Mutlaq, the chief Sunni negotiator, urged followers of his Hewar Front to vote against it, but the biggest Sunni block, the Iraqi Accord Front did support the document after receiving promises that it would be reviewed and amended, taking into account their views. A Constitution Amendment Committee has been set up in this regard, but the progress has been slow. Notably, the same figure who chaired the drafting committee, Humam Hamoudi, is chairing the amendment committee as well.

Жазу және қабылдау

2005 жылдың қаңтарында Коалициялық Уақытша биліктің Уақытша әкімшілік заңы бойынша сайланған Ирактың Уақытша Ұлттық жиналысы 2005 жылдың 15 тамызына дейін конституция жобасын дайындау мақсатында Конституциялық комитет тағайындады. Комитет бастапқыда 55 мүшеден құралған, олардың барлығы Уақытша Ұлттық жиналыстан алынған, бірақ оның құрамы жиналыстың санынан асып, сунниттік араб қауымдастығының өкілдеріне қатысуға мүмкіндік беру үшін кеңейтілді (өйткені олар Уақытша Ұлттық жиналыстың құрылуына себеп болған сайлауды бойкоттаған еді). Өткінші кезеңдегі әкімшілік заңға сәйкес Конституциялық комитет 2005 жылдың 15 тамызына дейін жұмысын аяқтауға және жобаны 2005 жылдың 15 қазанына дейін референдумға ұсынуға міндетті болды. Дегенмен, 2005 жылдың тамызының басында барлық тараптар Конституцияның федерализм сияқты маңызды элементтері бойынша түпкілікті келісімге әлі толық жете қоймағанын мойындады. Осының салдарынан Комитет іс жүзінде таратылып, оның орнына шамамен 6 мүшеден тұратын және референдум күніне үш күн қалғанға дейін конституцияның соңғы талаптарын келіссөздер арқылы шешуді жалғастырған арнайы орган ("Жетекші кеңес" деп аталды) құрылды. Ұсынылған конституцияның алғашқы жобасы 2005 жылдың 28 тамызында Уақытша Ұлттық жиналысқа ұсынылды. Онда мемлекет "демократиялық, федеративтік, халықтық билікке негізделген республика" (1-бап) (бірақ билік бөлінісі бірінші парламент шақырылғанға дейін кейінге шегеріледі) және "көп ұлтты, көп дінді және көп ағымды ел" (3-бап) деп сипатталды. Жоба мақұлданды, бірақ сунниттік топтардың қолдауын қамтамасыз ету үшін саяси келіссөздер жалғасты, нәтижесінде бірнеше баптар қайта қаралып, жаңадан жазылды. 2005 жылдың 18 қыркүйегінде Ирактың Уақытша Ұлттық жиналысы конституцияның соңғы жобасын бекітіп, қабылдады, ол кейін халыққа ұсынылды. Конституция 2005 жылдың 15 қазанында жалпыұлттық референдумда қабылданды. Конституция 2005 жылдың 28 желтоқсанында Ирактың Ресми газетінде (№ 4012) араб тіліндегі түпнұсқа нұсқасымен жарияланып, күшіне енді. Бұрынғы жобалар мен ұсыныстардың көптеген ресми емес аудармалары жасалғандықтан, 2005 жылдың жазында Конституцияның халықаралық қолданысқа арналған ресми аудармасы (ағылшын тілінде) Ирактың мемлекеттік органдары мен Біріккен Ұлттар Ұйымының Конституциялық қолдау кеңсесінің бірлескен күш-жігерімен жасалды.

The Transitional National Assembly of Iraq, which was elected in January 2005 pursuant to the Coalition Provisional Authority's Transitional Administrative Law, appointed a Constitutional Committee for the purpose of preparing a draft constitution by 15 August 2005. The Committee was initially made up of 55 members, all of whom were drawn from the Transitional National Assembly, but its membership was eventually expanded beyond the Assembly's numbers, in order to allow representatives from the Sunni Arab community to participate (given that the latter had boycotted the elections that gave rise to the Transitional National Assembly). According to the Transitional Administrative Law, the Constitutional Committee was obliged to complete its work by 15 August 2005, and for the draft to be submitted to a referendum by 15 October 2005. However, by the beginning of August 2005, all parties were in agreement that a final agreement on some of the Constitution's most important elements, including federalism, was still far from complete. As a result, the Committee was effectively dissolved and replaced by an ad hoc body (referred to as the "Leadership Council"), which was composed of approximately 6 members and which continued to negotiate the constitution's final terms until three days before the referendum date. The first draft of the proposed constitution was presented to the Transitional National Assembly on Sunday 28 August 2005. It described the state as a "democratic, federal, representative republic" (art. 1) (however, the division of powers is to be deferred until the first parliament convenes), and a "multi ethnic, multi religious and multi sect country" (art. 3). The draft was approved, but political negotiations continued, in order to reach a compromise that would also ensure the support of Sunni groups, thus leading to consequent revisions and redrafting of several articles. On 18 September 2005, the Transitional National Assembly of Iraq approved and adopted the final constitutional draft, that was then put to the public. The Constitution was finally adopted on 15 October 2005, in a national referendum. The Constitution was published on 28 December 2005, in the Official Gazette of Iraq (No. 4012), in Arabic original, and thus came into force. Since there were several unofficial translations of previous drafts and proposals, that were created earlier, during the summer of 2005, an official translation of the Constitution, for international use (in English language) was produced, in cooperation between state authorities Iraq and the United Nations' Office for Constitutional Support.

Ұсынылған өзгерістер

Референдум алдында жасалған келісім бойынша, жаңа конституцияға сәйкес сайланатын алғашқы парламент конституцияны өзгерту қажеттігін анықтау үшін Конституциялық тексеру комитетін құруға келісті. Келісілген кез келген түзетулер бастапқы конституцияны бекіткендей референдум арқылы ратификациялануы тиіс. Осы келісімге қол қойылғаннан кейін, 2005 жылдың 15 қазанында өткен референдумда Ирак Ислам партиясы "Иә" деп дауыс беруді қолдауға келісті. Конституциялық тексеру комитеті 2006 жылдың 25 қыркүйегінде Ирак Парламентімен құрылды.

Құқықтар мен бостандықтар

Конституция көптеген құқықтар мен бостандықтарды белгілейді және көптеген салалардағы заңдарды Конституцияға қосады. Ол заң үстемдігін, заң алдындағы теңдікті, тең мүмкіндіктерді, жеке өмірге қатысты құпиялылықты, өз ұлтынан айырылмау құқығын және екі ұлттылықты, сот тәуелсіздігін, кері күшпен қолданылатын қылмыстық заңдарға тыйым салуды, экстрадициядан бас тартуды, саяси пана беруді, кәсіподақтарға қосылу құқығын, мемлекеттік қажеттілік үшін жерді иелену құқығын, ең төменгі жалақыны, тегін білім беруді, қадір-қасиетті, психологиялық және физикалық азаптаулардан және адамдық емес қарым-қатынастан қорғауды, сондай-ақ өтемақы алу құқығын, спортпен айналысу құқығын, телефон сөйлесуін тыңдау үшін ордер талап етуді, дін бостандығын, ой, сана және сенім бостандығын кепілдік береді.

Федералды үкімет

Федералды үкімет атқару, заң шығару және сот органдарынан, сондай-ақ көптеген тәуелсіз комиссиялардан құралған.

Заң шығарушы билік

Заң шығарушы билік Өкілдер кеңесі мен Федерация кеңесінен құралған.

Өкілдер кеңесі

Өкілдер кеңесі – Ирактың басты сайланған органы. Конституцияда «Ирак халқының әр 100 мың адамына бір өкілден тұратын мүшелер саны» белгіленеді. Мүшелер 4 жыл мерзімге сайланады. Кеңес Ирак Президентін сайлайды; Жоғары заң кеңесінің ұсынысы бойынша Федералды кассациялық соттың мүшелерін, Бас мемлекеттік прокурорды және Сот бақылау комиссиясының төрағасын тағайындауды бекітеді; сондай-ақ, Кабинеттің ұсынысы бойынша армия штабының бастығын, оның орынбасарларын және дивизия командирлерінен жоғары шендегілерді, және барлау қызметі директорының тағайындалуын бекітеді.

Федерация Кеңесі

Федерация Кеңесі өңірлерден және өңірге біріктірілмеген облыстардан келген өкілдерден құралған. Кеңес Өкілдер Кеңесімен заңмен реттеледі.

Атқарушы билік

Атқарушы билік Президенттен және Министрлер Кабинетінен құралады.

Төраға

Республика Президенті – мемлекет басшысы және "Конституцияға адалдықты қамтамасыз етеді және Ирактың тәуелсіздігін, егемендігін, бірлігін, Конституцияның қағидаларына сәйкес оның аумақтарының қауіпсіздігін сақтайды". Президентті Өкілдер кеңесі үштен екі көпшілік дауыспен сайлайды және ол екі төрт жылдық мерзімге лимиттелген. Президент Өкілдер кеңесі бекіткен шарттар мен заңдарды ратификациялайды, Премьер-министрдің ұсынысымен кешірім береді және "қарулы күштердің Бас қолбасшысының рәсімдік және құрметті мақсаттағы міндеттерін" атқарады. Президенттің орынбасары да бар, ол Президент болмаған жағдайда немесе қызметтен алынғанда оның өкілеттіктерін жүзеге асырады. Президенттік Кеңес – қазіргі уақытта Конституцияның "өткінші ережелері" аясында қызмет ететін орган. Конституцияға сәйкес, Президенттік Кеңес Конституция ратификацияланғаннан және үкімет құрылғанға дейін Президенттің функцияларын атқарады.

Министрлер кеңесі

Министрлер кеңесі Премьер-министр мен оның кабинетінен құралады. Ирак Президенті, ең көп өкілдікке ие кеңес блогынан үміткерді Министрлер кабинетін құру үшін тағайындайды. Премьер-министр – мемлекеттің жалпы саясатына тікелей жауапты атқарушы орган және қарулы күштердің бас қолбасшысы болып табылады, Министрлер кеңесіне жетекшілік етеді, оның отырыстарын жүргізеді және Өкілдер кеңесінің келісімімен министрлерді қызметтен босатуға құқылы. Кабинет өзіне қарасты министрліктердің жұмысын бақылау, заң жобаларын ұсыну, бюджетті дайындау, халықаралық келісімдер мен шарттар бойынша келіссөздер жүргізу және оларға қол қою, сондай-ақ хатшыларды, елшілерді, Қарулы күштер Бас штабының бастығын және оның орынбасарларын, дивизия командирлерін және жоғары лауазымдағы офицерлерді, Ұлттық қауіпсіздік қызметінің директорын және қауіпсіздік органдарының басшыларын тағайындау үшін жауапты.

Сот тармағы

Федералды сот жүйесі Жоғары сот кеңесі, Жоғарғы сот, Кассациялық сот, Бас прокуратура департаменті, Сот саясатын бақылау комиссиясы және заңмен реттелетін басқа да федералды соттардан құралады. Мұндай соттардың бірі – Орталық қылмыстық соты.

Жоғары сот кеңесінің

Жоғары сот кеңесі федералды сот жүйесінің істерін басқарады және қадағалайды. Ол түрлі сот комитеттерінің жұмысын бақылайды, Кассациялық сот төрағасын және мүшелерін, Бас прокурорды, сондай-ақ Сот жүйесін қадағалау комиссиясының төрағасын ұсынады, сонымен қатар сот жүйесінің бюджетін жасайды.

Орталық қылмыстық соты

Ирактың Орталық қылмыстық соты – Ирактың басты қылмыстық соты. Бұл сот инквизиторлық жүйеде жұмыс істейді және екі бөлімнен тұрады: тергеу бөлімі мен қылмыстық сот.

Тәуелсіз комиссиялар мен институттар

Адам құқықтары жөніндегі тәуелсіз жоғары комиссия, Тәуелсіз сайлау жоғары комиссиясы және Қоғамдық адалдық комиссиясы – Өкілдер кеңесінің бақылауындағы тәуелсіз комиссиялар. Ирактың Орталық банкі, Жоғарғы есеп комитеті, Байланыс және бұқаралық ақпарат комиссиясы және Вақф комиссиясы – қаржылық және әкімшілік тұрғыдан тәуелсіз институттар. Шehидтер қоры Министрлер кабинетіне бекітілген. Федералды мемлекеттік қызмет жөніндегі кеңес федералды мемлекеттік қызметтің мәселелерін, соның ішінде тағайындау және лауазымға көтеруді реттейді.