Ирак саяси жүйесі: парламенттік республика, үкімет басшысы – премьер-министр, мемлекет басшысы – президент. Курдистан автономиясы да бар. Конституциялық ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирактың саяси жүйесіне шолу
Overview of the political system in Iraq
Ирак – федералды парламенттік өкілді демократиялық республика. Бұл көп партиялық жүйе, онда атқару билігі Үкімет басшысы ретінде Министрлер Кеңесінің Премьер-министрі, мемлекет басшысы ретінде Ирак Президенті арқылы жүзеге асырылады, ал заң шығару билігі Өкілдер Кеңесіне жүктелген. Қазіргі Ирак Президенті – Абдул Латиф Рашид, ол атқару билігінің басым бөлігін иеленеді және Министрлер Кеңесін тағайындады, ол кабинет және/немесе үкімет қызметін атқарады. 1992 жылы Күрдістан аймағы Ирактың құрамында өз жергілікті үкіметі мен парламенті бар автономиялық аймақ ретінде құрылды.
Iraq is a federal parliamentary representative democratic republic. It is a multi party system whereby the executive power is exercised by the Prime Minister of the Council of Ministers as the head of government, the President of Iraq as the head of state, and legislative power is vested in the Council of Representatives. The current President of Iraq is Abdul Latif Rashid, who holds most of the executive authority and appointed the Council of Ministers, which acts as a cabinet and/or government. The northern autonomous provinces, Kurdistan Region emerged in 1992 as an autonomous entity inside Iraq with its own local government and parliament.
Федералды үкімет
Ирактың федералды үкіметі қазіргі конституция бойынша исламдық, демократиялық, федералды парламенттік республика ретінде белгіленеді. Федералды үкімет атқару, заңнамалық және сот тармақтарынан, сондай-ақ көптеген тәуелсіз комиссиялардан құралған. Заң шығарушы билік – Өкілдер кеңесі мен Федерация кеңесінен тұрады. Атқарушы билік президент, премьер-министр және Министрлер кеңесінен құралады. Федералды сот жүйесі Жоғары сот кеңесі, Жоғарғы сот, Кассациялық сот, Бас прокуратура департаменті, Сот жүйесін қадағалау комиссиясы және заңмен реттелетін басқа да федералды соттардан тұрады. Осы соттардың бірі – Орталық қылмыстық соты. Адам құқықтары жөніндегі тәуелсіз жоғары комиссия, Тәуелсіз жоғары сайлау комиссиясы және Адалдық комиссиясы – Өкілдер кеңесінің бақылауындағы тәуелсіз комиссиялар. Ирактың Орталық банкі, Жоғарғы аудит комитеті, Байланыс және бұқаралық ақпарат құралдары комиссиясы және Вақф комиссиясы қаржылық және әкімшілік тұрғыдан тәуелсіз мекемелер болып табылады. Шehидтер қоры Министрлер кеңесіне бекітілген. Федералды мемлекеттік қызмет жөніндегі кеңес федералды мемлекеттік қызметтің мәселелерін, соның ішінде тағайындау мен лауазымға көтеруді реттейді.
The federal government of Iraq is defined under the current constitution as an Islamic, democratic, federal parliamentary republic. The federal government is composed of the executive, legislative, and judicial branches, as well as numerous independent commissions. The legislative branch is composed of the Council of Representatives and a Federation Council. The executive branch is composed of the president, the prime minister, and the Council of Ministers. The federal judiciary is composed of the Higher Judicial Council, the Supreme Court, the Court of Cassation, the Public Prosecution Department, the Judiciary Oversight Commission, and other federal courts that are regulated by law. One such court is the Central Criminal Court. The Independent High Commission for Human Rights, the Independent High Electoral Commission, and the Commission on Integrity are independent commissions subject to monitoring by the Council of Representatives. The Central Bank of Iraq, the Board of Supreme Audit, the Communications and Media Commission, and the Endowment Commission are financially and administratively independent institutions. The Foundation of Martyrs is attached to the Council of Ministers. The Federal Public Service Council regulates the affairs of the federal public service, including appointment and promotion.
Жергілікті билік
Елдің негізгі әкімшілік бөлімшелері – облыстар мен провинциялар. Облыстар мен провинцияларға кең ауқымды автономия берілген, сондай-ақ облыстарға полиция, қауіпсіздік күштері және күзетшілер сияқты аймақтың ішкі қауіпсіздік күштерін бақылау сияқты қосымша өкілеттіктер берілген. Провинциялар үшін соңғы жергілікті сайлау 2009 жылғы 31 қаңтарда өткен Ирак провинциялары сайлауында болды.
The basic subdivisions of the country are the regions and the governorates. Both regions and governorates are given broad autonomy with regions given additional powers such as control of internal security forces for the region such as police, security forces, and guards. The last local elections for the governorates were held in the 2009 Iraqi governorate elections on 31 January 2009.
Өңірлер
Конституция бойынша, Өкілдер кеңесі жаңа аймақты құру рәсімін белгілейтін заң қабылдауы тиіс. 2006 жылдың 11 қазанында 275 өкілдің 138-і ғана қатысқан дауыс беруде заң бірауыздан қабылданды, ал қалған өкілдер дауыс беруге бойкот жариялады. Ирак келісімі майданы, Садристік қозғалысы және Исламдық ізгілік партиясының заң шығарушылары бұл заң жобасына қарсы болды. Заңға сәйкес, аймақ бір немесе бірнеше әкімшілік аймақтан немесе екі немесе бірнеше аймақтан құрылуы мүмкін, сондай-ақ әкімшілік аймақ жаңа аймақ құру үшін қолданыстағы аймаққа қосылуы мүмкін. Жаңа аймақ әрбір әсер еткен әкімшілік аймақтағы кеңестің үштен бір бөлігінен және одан да көп мүшелерімен, сонымен қатар 500 сайлаушымен немесе әрбір әсер еткен әкімшілік аймақтағы сайлаушылардың оннан бір бөлігінен және одан да көп санымен ұсынылуы мүмкін. Одан кейін үш ай ішінде референдум өткізілуі керек, онда қарапайым көпшіліктің қолдауы қажет. Егер бәсекелес ұсыныстар болса, барлық ұсыныстар дауысқа салынады және ең көп қолдауға ие болған ұсыныс референдумға жіберіледі. Егер референдум сәтті аяқталса, бір жыл мерзімге Аймақтың Конституциясын жазу міндеті жүктелген Уақытша заң шығару жиналысы сайланады, содан кейін ол қарапайым көпшілік дауыспен қабылданатын референдумға ұсынылады. Аймақтың Президенті, Премьер-министрі және Министрлері қарапайым көпшілік дауыспен сайланады, бұл Ирак Өкілдер кеңесінен өзгеше, онда үштен екінің қолдауы қажет. Әрбір әкімшілік аймақтағы орындар пропорционалдық өкілдік жүйесі арқылы тізімдерге бөлінді. Сонымен қатар, 45 «компенсациялық» орын ұлттық дауыс санының (оның ішінде елден тыс дауыстардың саны) үлесі, оларға бөлінген 275 орынның үлесінен жоғары болған партияларға бөлінді. Әйелдер 275 орынның 25%-ын құрауы тиіс болды. Дауыс беру жүйесіндегі өзгеріс араб сунниттеріне көбірек салмақ берді, олар бірнеше провинциядағы сайлаушылардың көп бөлігін құрайды. Осы провинциялардың көптеген сунниттер өткен сайлауды бойкоттағаннан кейін, негізінен сунниттік араб өкілдерін сайлауы күтілуде. Сайлауға қатысу жоғары болды (79,6%). Ақ үй дауыс беру кезінде зорлық-зомбылықтың салыстырмалы түрде төмен деңгейіне ризашылық білдірді, тіпті бір бүлікші топ сайлау күні шабуылдарға мораторий жариялау туралы уәдесін орындап, тіпті сайлаушыларды шабуылдан қорғауға дейін барды. Президент Буш жиі сайлауды Иракты қайта құрудағы прогрестің белгісі деп атап көрсетті. Алайда, сайлаудан кейінгі зорлық-зомбылық елді азаматтық соғысқа ұшырату қаупін тудырды, бірақ 2007 жылы жағдай баяу дамыды. Сайлау нәтижелері Нұри әл-Малики басқаратын тұрақсыз коалициялық үкіметті құрды.
The constitution requires that the Council of Representatives enact a law which provides the procedures for forming a new region 6 months from the start of its first session. A law was passed 11 October 2006 by a unanimous vote with only 138 of 275 representatives present, with the remaining representatives boycotting the vote. Legislators from the Iraqi Accord Front, Sadrist Movement and Islamic Virtue Party all opposed the bill. Under the law, a region can be created out of one or more existing governorates or two or more existing regions, and a governorate can also join an existing region to create a new region. A new region can be proposed by one third or more of the council members in each affected governorate plus 500 voters or by one tenth or more voters in each affected governorate. A referendum must then be held within three months, which requires a simple majority in favour to pass. In the event of competing proposals, the multiple proposals are put to a ballot and the proposal with the most supporters is put to the referendum. In the event of an affirmative referendum a Transitional Legislative Assembly is elected for one year, which has the task of writing a constitution for the Region, which is then put to a referendum requiring a simple majority to pass. The President, Prime Minister and Ministers of the region are elected by simple majority, in contrast to the Iraqi Council of Representatives which requires two thirds support. The seats within each governorate were allocated to lists through a system of Proportional Representation. An additional 45 "compensatory" seats were allocated to those parties whose percentage of the national vote total (including out of country votes) exceeds the percentage of the 275 total seats that they have been allocated. Women were required to occupy 25% of the 275 seats. The change in the voting system gave more weight to Arab Sunni voters, who make up most of the voters in several provinces. It was expected that these provinces would thus return mostly Sunni Arab representatives, after most Sunnis boycotted the last election. Turnout was high (79.6%). The White House was encouraged by the relatively low levels of violence during polling, with one insurgent group making good on a promised election day moratorium on attacks, even going so far as to guard the voters from attack. President Bush frequently pointed to the election as a sign of progress in rebuilding Iraq. However, post election violence threatened to plunge the nation into civil war, before the situation began to calm in 2007. The election results themselves produced a shaky coalition government headed by Nouri al Maliki.
2010 жылғы Ирак парламенттік сайлауы
2010 жылдың 7 наурызында Иракта парламенттік сайлау өтті. Сайлау Ирактың Премьер-Министрі мен Президентін сайлайтын Ирак Өкілдер Кеңесінің 325 мүшесін анықтады. Сайлау нәтижесінде бұрынғы Уақытша Премьер-Министр Аяд Аллави басқаратын Ирак Ұлттық Қозғалысы ішінара жеңіске жетті, ол барлығы 91 орын жеңіп алып, Кеңестегі ең ірі одаққа айналды. Қазіргі Премьер-Министр Нури әл-Малики басқаратын Құқық Мемлекеті Коалициясы 89 орынмен екінші орында тұрды. Сайлау көптеген дау-дамағлға толы болды. Сайлауға дейін Ирактың Жоғарғы Соты қолданыстағы сайлау заңының конституцияға қайшы екенін мәлімдеді, ал жаңа сайлау заңы сайлау жүйесіне өзгерістер енгізді. 2010 жылдың 15 қаңтарында Тәуелсіз Жоғары Сайлау Комиссиясы (IHEC) 499 үміткерді Баас партиясымен байланысы бар деген күдікпен сайлауға қатысудан шеттетуге қатысты шешім қабылдады. 2010 жылдың 12 ақпанында үгіт-насихат науқаны басталар алдында IHEC шеттету туралы шешімге шағым түсірген кандидаттардың көпшілігінің өтініштері қабылданбағанын және бастапқыда шеттетуге ұшыраған 456 кандидаттың сайлауға қатысуына рұқсат берілмейтінін растады. Алдамшылық туралы көптеген айыптаулар таралды, сондай-ақ 2010 жылдың 19 сәуірінде Бағдадтағы дауыстарды қайта санауға бұйрық берілді. 14 мамырда IHEC 11 298 бюллетеньді қайта санағаннан кейін, алаяқтық немесе заңбұзушылықтың ешқандай белгісі табылмағанын хабарлады. Жаңа парламент 2010 жылдың 14 маусымында ашылды. Бірнеше айға созылған келіссөздерден кейін, 11 қарашада жаңа үкімет құру туралы келісімге қол жеткізілді. Талабани президенттік лауазымда қала береді, әл-Малики Премьер-Министр болып тағайындалды, ал Аллави жаңа қауіпсіздік кеңесін басқарады.
A parliamentary election was held in Iraq on 7 March 2010. The election decided the 325 members of the Council of Representatives of Iraq who will elect the Iraqi Prime Minister and President. The election resulted in a partial victory for the Iraqi National Movement, led by former Interim Prime Minister Ayad Allawi, which won a total of 91 seats, making it the largest alliance in the council. The State of Law Coalition, led by incumbent Prime Minister Nouri Al Maliki, was the second largest grouping with 89 seats. The election was rife with controversy. Prior to the election, the Supreme Court in Iraq ruled that the existing electoral law/rule was unconstitutional, and a new elections law made changes in the electoral system. On 15 January 2010, the Independent High Electoral Commission (IHEC) banned 499 candidates from the election due to alleged links with the Ba'ath Party. Before the start of the campaign on 12 February 2010, IHEC confirmed that most of the appeals by banned candidates had been rejected and 456 of the initially banned candidates would not be allowed to run for the election. There were numerous allegations of fraud, and a recount of the votes in Baghdad was ordered on 19 April 2010. On May 14, IHEC announced that after 11,298 ballot boxes had been recounted, there was no sign of fraud or violations. The new parliament opened on 14 June 2010. After months of fraught negotiations, an agreement was reached on the formation of a new government on November 11. Talabani would continue as president, Al Maliki would stay on as prime minister and Allawi would head a new security council.
2014 жылғы Ирак парламенттік сайлауы
2014 жылдың 30 сәуірінде Иракта парламент сайлаулары өтті. Бұл сайлаулар Ирак президенті мен премьер-министрін сайлайтын Өкілдер кеңесінің 328 депутатын анықтады.
Parliamentary elections were held in Iraq on 30 April 2014. The elections decided the 328 members of the Council of Representatives who will in turn elect the Iraqi President and Prime Minister.
2021 жылғы Ирак парламенті сайлауы
2021 жылдың 30 қарашасында шииттік көшбасшы Муктада әл-Садр бастаған саяси блок қазан айында өткен парламент сайлауының жеңімпазы ретінде расталды. Оның «Садристік қозғалысы» парламенттегі 329 орынның 73-ін жеңіп алды. Парламент спикері Мұхаммед әл-Халбуси басқаратын «Тәкадум» немесе «Прогресс» партиясы – сунниттік – 37 орынға қол жеткізді. Бұрынғы премьер-министр Нұри әл-Маликидің «Мемлекеттік құқық» партиясы парламентте 33 орын алды. Иранның қолдауымен құрылған «Халықтық мобилизация күштеріне» қатысты жауынгерлік топтардан тұратын «Аль-Фатх» альянсы күрт үлкен жеңіліске ұшырады және 17 орынға ие болды. Курдстан демократиялық партиясы (КДП) 31 орын, ал Курдстан патриоттық одағы (ПУК) 18 орын алды.
On 30 November 2021, the political bloc led by Shia leader Muqtada al Sadr was confirmed the winner of the October parliamentary election. His Sadrist Movement, won a total of 73 out of the 329 seats in the parliament. The Taqadum, or Progress Party led by Parliament Speaker Mohammed al Halbousi, a Sunni – secured 37 seats. Former Prime Minister Nouri al Maliki’s State of Law party got 33 seats in parliament. Al Fatah alliance, whose main components are militia groups affiliated with the Iran backed Popular Mobilisation Forces, sustained its crushing loss and snatched 17 seats. The Kurdistan Democratic Party (KDP) received 31 seats, and the Patriotic Union of Kurdistan (PUK) gained 18.
2022 жылғы сайлаудан кейін-
2022 жылдың маусым айында садристік қозғалыстың 73 парламент мүшесі отставкаға кетті. 2022 жылдың 27 қазанында бұрынғы премьер-министр Нури әл-Маликидің жақын серігі Мұхаммед Шия әл-Судани Мұстафа әл-Қадимиден кейін Ирактың жаңа премьер-министрі қызметін атқара бастады.
In June 2022, 73 members of parliament from the Sadrist movement, resigned. On 27 October 2022, Mohammed Shia al Sudani, close ally of former Prime Minister Nouri al Maliki, took the office to succeed Mustafa al Kadhimi as new Prime Minister of Iraq.
Сыбайлас жемқорлық
Халықаралық ашықтық ұйымының мәліметінше, Ирак үкіметі Таяу Шығыстағы ең сыбайлас жемқор үкімет болып саналады және ол "аралас режим" ("кемшікті демократия" мен "авторитарлық режим" арасында) деп сипатталады. Браун университетінің Халықаралық қатынастар жөніндегі Уотсон институтының 2011 жылғы "Соғыстың құны" есебінде АҚШ-тың Ирактағы әскери күштерінің болуы бұл сыбайлас жемқорлықты тоқтатуға көмектеспегені айтылды, сондай-ақ 2006 жылдың өзінде-ақ "Саддамнан кейінгі Ирак жаңа демократиялық Таяу Шығыстың тірегі бола алмайтыны анық көрінді" деп көрсетілген.
According to Transparency International, Iraq's is the most corrupt government in the Middle East, and is described as a "hybrid regime" (between a "flawed democracy" and an "authoritarian regime"). The 2011 report "Costs of War" from Brown University's Watson Institute for International Studies concluded that U. S. military presence in Iraq has not been able to prevent this corruption, noting that as early as 2006, "there were clear signs that post Saddam Iraq was not going to be the linchpin for a new democratic Middle East."
Иракты мухасасамен басқарушы элиталық картель
Саддам Хусейн режимі кезінде (1979–2003) бірнеше ирактық оппозициялық топтар квота жүйесін жасады, онда сунниттік ислам, шииттік ислам, күрд және басқа да діни немесе этникалық топтар болашақ жаңа үкіметте пропорционалды түрде өкілдік ететін болар еді. 2003 жылдың шілдесінде АҚШ Ирактың басқарушы кеңесінің мүшелерін таңдады, ол Хұсейннен кейінгі бірінші тәуелсіз ирактық (уақытша) үкіметінің алдағысы, бұл этно-секталық квота жүйесіне сәйкес жасалды. Сондай-ақ 2003 жылы "элита" арасында "келісім" (muhasasa ta’ifa) жасалды, онда ұлттық сайлаудан кейін жеңімпаз партиялар сайлаудағы жетістіктеріне пропорционалды түрде министрлік лауазымдарды бөліседі делінген. 2003 жылдан кейін тағы бір келісім (мухасаса) жасалды, онда министрліктер, олардың бюджеттері және басқа да саяси лауазымдар "діни [немесе сектанттық немесе этникалық] топтардың" "басқаруында" болуы керек, "көбінесе топтың мөлшеріне" байланысты, мұндай "топтардың" сайлауға қатысатын бір немесе бірнеше партиялар немесе тізімдер арқылы толыққанды өкілдік етілетіні немесе ұлттық үкіметтер "Ирак қоғамын құрайтын әртүрлі этникалық, діни және сектанттық үлгілерді" көрсетуі керек деп есептелді, мұндай "үлгілердің" қолданыстағы саяси партиялар арқылы білдірілетіні немесе ұсынылатыны болжалды. Элита мүшелері арасындағы бәсекелестікті болдырмау, өздерінің пайдасын арттыру және (демократиядағы сайлаушылар нарығында) үстемдік ету үшін құпия келісімдер жасау "элиталық картель" деп аталады. Олар мухасаса жүйесінің "элиталық басқарудың жабық жүйесіне" әкелетінін, ол саяси элиталарды олардың еңбегіне қарамастан қайта өңдейтінін, ирактық саясаткерлерді ашықтық пен жауапкершілікке шақырмай, азаматтардың талаптарын қанағаттандыруға және жалпы ирак халқына пайда әкелуге ұмтылмағанын, керісінше, оларды жемқорлыққа, жеңілтекшілікке, клиенттікке және меценаттыққа бейім ететінін, өздерінің (топтың) мүдделеріне және (элитаның) өмір сүруіне және нығаюына назар аударатынын көрсетті.
During the regime of Saddam Hussein (1979–2003), several Iraqi opposition groups created a quota system by which Sunni Islamic, Shia Islamic, Kurdish and other religious or ethnic groups would be proportionally represented in a future new government. The U. S. in July 2003 selected the members of the Iraqi Governing Council, the forerunner of the first post–Hussein sovereign Iraqi (interim) government, according to that ethno sectarian quota system. Also in 2003, a "pact" (muhasasa ta’ifa) was struck by "the elite", holding that after a national election, the winning parties divide the ministerial positions in direct relationship to their success at the ballot box. After 2003, a second agreement (muhasasa) was made, holding that ministries and their budgets and other political positions must be proportionally placed under the "control" of "religious [or sectarian or ethnic] groups", "depending mostly on a group’s size", presuming such "groups" to be fully represented by one or several parties or lists taking part in the elections, or that national governments should "represent the different ethnic, religious and sectarian identities that make up the Iraqi society", presuming that such "identities" are expressed or represented by existing political parties. Such agreements between members of the elite to collude in order to avoid competition, improve their own profits, and dominate the market (of voters in a democracy), have been labeled "elite cartel". They suggested that the muhasasa system leads to "a closed system of elite rule recycling the political elites irrespective of their performance", not urging or inciting the Iraqi politicians to act transparently or accountably or to respond to citizen demands and deliver benefits to the Iraqi population as a whole, but instead making them easily susceptible to corruption, nepotism, clientelism and patronage while focusing on their own (group's) interests and (elite's) survival and consolidation.
Құзыреті жоқ үкімет
2003 жылы және одан кейін жасалған осы екі muhasasa келісімінің (жоғарыда қараңыз) салдарынан 2006 жылғы сайлаудан кейінгі 2003 жылдан кейінгі алғашқы ирак үкіметі құрылған кезде, егер бір партия министрлікті "басқарып" жатса, онда ол өз партиялық жақтастары мен фракция мүшелерін азаматтық қызметтердегі жоғары лауазымдарға тағайындады, кәсіби біліктіліктері мен тәжірибесін ескермей, сондай-ақ азаматтардың талаптарына жауап берілмейтін жағдай туды. (Абдул Махди үкіметінің құрылуы кезінде 2018 жылы жаңа премьер-министр дәстүрлі muhasasa тәртібін бұзуға тырысты, бірақ оның қаншалықты сәтті болғаны немесе 2018 жылдан бері ирак үкіметтері тиімдірек жұмыс істеді ме, әлде сыбайлас жемқорлық азайды ма, туралы нақты мәлімет жоқ.)
Those two muhasasa agreements in and after 2003 (see above) had the effect that, starting with the first post–2003 Iraqi government after elections in 2006, if a party "controlled" a ministry, it appointed also the top positions in their civil services to their party followers and faction members; professional competence or experience. as well as citizen demands not being responded to. (During the formation of the Abdul Mahdi Government in 2018, this new prime minister attempted to break through the traditional muhasasa procedures, but there's no clear information as to how far he succeeded in that, or whether the Iraqi governments since 2018 worked more competently or less corruptly.)