Кіріспе

Насрулла хан (пашту/дәри: نصرالله خان), (1874–1920), кейде Наср Улла хан деп те жазылады, Ауғанстанның шахзадасы (тақ мұрагері) және Әмір Абдурахман ханның екінші ұлы. Ол 1919 жылдың 21-28 ақпаны аралығында бір аптаға Ауғанстанның Әмірі болды.

Ерте өмір

Насрулла 1874 жылы Самарқанда паштун отбасында дүниеге келді, Абдурахман ханның үш ұлының екіншісі. Оның ағалары – Хабибулла хан және Мұхаммед Омар хан. Насрулланың тууы оның әкесі Абдурахман хан Ресей Түркістанында жер аударылып жүрген кезде болды. 1880 жылдың 22 шілдесінде Насрулланың әкесі Ауғанстанды британдық оккупациядан босатқаннан кейін Әмір ретінде мойындалды, бірақ ол Ауғанстанның сыртқы саясатын Ұлыбритания саясатына бағыну шартына келісті. Әкесінің таққа отыруының нәтижесінде Насрулла (және оның ағасы Хабибулла) Ауғанстанның Шахзадасы (тақ мұрагері) атанды.

Англияға сапар

1895 жылы Әмір Абдурахман хан қартайған Виктория патшайымына құрмет көрсету үшін Англияға мемлекеттік сапар жасауды жоспарлаған. Алайда, денсаулығына байланысты сапарға бара алмады, сондықтан орнына ұлы Шахзада Насрулла ханды жіберді. Насрулла 1895 жылғы 29 сәуірде Бомбейден 90-нан астам сүйемелдеушілермен, оның ішінде "бес-алты" жоғары дәрежелі ауған дворяны және діни рәсімдерді орындау үшін дін қызметкерлерімен бірге аттанды. Ол сондай-ақ Лорд Армстронгтың Крегсайдтегі резиденциясында қонақ болды. Ливерпуль мұсылман институтының жұмысын қолдау үшін Абдулла Куиллиамға 2500 фунт стерлинг көлемінде сыйлық берді. Шахзада сапарға шыққанда 20 жаста болған. Ол ағылшын тілін жақсы білмегендіктен, жергілікті баспасөзde жақсы әсер қалдырмады. Парижден Рим және Неапольге барып, 1895 жылғы 16 қазанда Карачиге жетті. Ол Кветта, Чаман және Кандагар арқылы Кабулға оралды. 1895 жылы Насрулла мен оның інісі Хабибулла Ұлыбританияның Британдық достастығына көрсеткен қызметтері үшін Виктория патшайымынан Святого Михаила и Святого Георгия орденінің Ұлы крестін алды. Өмірінің басынан бастап ол ислам принциптеріне негізделген Ауғанстан саясатын қолдады. Гандамак шарты бойынша Ауғанстан Дюран сызығының ар жағындағы Ауғанстанның тайпалық аймақтарындағы тәуелсіз тайпалармен қарым-қатынасын үзуге міндетті болды. Бұл тайпалар бұрын Ауғанстан тағына әскери күштің маңызды көзі болған. Хабибулла әмір болғаннан кейін британ үкіметі оған Гандамак шартын ратификациялауға қысым жасады. Ол 1905 жылы жариялау арқылы оны ратификацияласа да, Дюран сызығының британдық жағынан ауғандық ықпалды алып тастауға немесе Ауғанстанның сол аймақтағы тайпалармен қарым-қатынасын үзуге міндеттенбеді. Соңында 1916 жылы Насрулла Хабибулланы биліктен алып тастап, Британдық Үндістанға қарсы науқанда шекаралық тайпаларды басқаруды ұсынды, бірақ миссия бұл әрекет нәтижесіз болады деп шешіп, ұсыныстан бас тартты. Түркі-неміс елшілігі 1916 жылы елден шығып кетті, бірақ Хабибуллаға Ауғанстан тәуелсіз мемлекет екенін және Ұлыбританияға тәуелді болмауы керектігін жеткізген соң ғана. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Хабибулла Ұлыбританиядан Ауғанстанның соғыста британдықтарға көмектескені үшін сыйлықтар сұрады. Бұл сыйлықтар Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындау және Версаль бейбіт келісімінде орын алуды қамтыды. Ұлыбритания екі талапты да қабылдамады. Хабибулла одан әрі келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ олар алға жылжуға үлкерместен ол қаза табады.

Мұрагерлік және қайтыс болу

1919 жылдың ақпан айында Әмір Хабибулла хан Ауғанстанның Лағман провинциясына аң аулауға барды. Оның ілесінде Насрулла хан, Хабибулланың тұңғыш ұлы Инайатулла және Хабибулланың бас қолбасшысы Надир хан болды. 1919 жылдың 20 ақпанында кешке Хабибулла шатырында болғанда, кіші ұлы Аманулланың бұйрығымен, оның жанындағы паждардың бірі – Шужауд Доула оны өлтірді. Бұл оқиғадан кейін Насрулла Ауғанстан тағының мұрагері атанды. Насрулла бастапқыда таққа отырудан бас тартып, Хабибулланың тұңғыш ұлы Инайатуллаға адалдыққа сөз берді. Бірақ Инайатулла оған келіспеді, әкесінің Насрулланы мұрагер етіп тағайындағанын және оның әмір болуын қалағанын айтты. Оның мызғымас діни сенімдеріне орай, жергілікті тайпалардың бәрі де Насруллаға адалдықтарын білдірді. Хабибулланың серіктері оңтүстік-шығысқа қарай, Джалалабадқа жол тартты және 1919 жылдың 21 ақпанында қалаға жетті. Сол жерде Инайатулланың қолдауымен Насрулла Әмір деп жарияланды. Бұл жаңалықты естіген Аманулла хан, Хабибулланың бірінші әйелінен туған үшінші ұлы, Кабул қаласында патшаның өкілі ретінде қалған еді. Ол осы мүмкіндікті пайдаланып, дереу Кабулдағы қазынаны басып алып, өзінің ағасына қарсы төңкеріс жасады. Ол Кабул мен орталық үкіметті өз бақылауына алып, Насруллаға қарсы соғыс жариялады. Насрулла патша болу үшін қан төгілгісі келмеді. Ол Амануллаға патшалықты өз еркімен алуға және Сауд Арабиясына жер аударуға дайын екенін айтты. Аманулла хан Құранға қасты ант беріп, Насрулла Кабулға қайтса, оған ешқандай зиян келтірмейтінін және қалағанын істей алатынын уәде берді. Бірақ Насрулланың жақтастары Амануллаға қарсы көтерілуі мүмкін деген қорқынышпен, ол сөзінен қайтып, Насрулла мен оның жақтастарын түрмеге қамады. 1919 жылдың 28 ақпанында Аманулла өзін Әмір деп жариялады, ал шамамен бір жылдан кейін Насрулла патша түрмесінде қаза тапты.