Винфред Филипп Леман: Америка тіл біліміндегі тұлға

Кіріспе

Американдық лингвист (1916–2007)

Винфред Филип Леманн (23 маусым 1916 – 1 тамыз 2007) – американдық лингвист, тарихи, герман және үнді-еуропа тілдері лингвистикасы саласында маманданған. Ол көп жылдар бойы Остин қаласындағы Техас университетінде лингвистика кафедрасының профессоры және меңгерушісі қызметін атқарды, сондай-ақ Америка Лингвистикалық Қоғамы мен Қазіргі Тілдер Қауымдастығының президенті болды. Леман машиналық аударма саласында да пионер болды. Ол Остинде көптеген болашақ ғалымдарға дәріс оқыды және лингвистика саласындағы бірнеше маңызды еңбектердің авторы еді.

Ерте өмір және білім

Винфред П. Леманн 1916 жылғы 23 маусымда Небраска штатының Сюрприз қаласында лютерандық пастор Филипп Людвиг Леманн мен Эленора Фридерика Гросниктың ұлы ретінде дүниеге келді. Олар неміс-американдық отбасы болған және үйде неміс тілінде сөйлескен. Леман бала кезінде отбасымен бірге Висконсин штатына көшіп келді. Орта мектепті бітіргеннен кейін Леманн Норт-Уэстерн колледжінде неміс тілі мен классикалық филологияны оқыды және 1936 жылы гуманитарлық ғылымдар бакалавры дәрежесін алды. Содан кейін Висконсин университетіне қабылданды. Висконсинде Леманн фонетика, индоевропа және герман филологиясы салаларында маманданған. Ол Джон Милтон мен Гомердің еңбектері, неміс әдебиеті сияқты түрлі тақырыптарды зерттеді және ескі шіркеу славян, литва, ескі ирланд, санскрит және ежелгі парсы тілдері сияқты көптеген тілдерді меңгерді. Оның тілдерді білуі кейін араб, еврей, жапон, түрік және кельт, герман, итальян, балтық-славян, эллин, анатолия және индоиран тілдері сияқты индоевропа тілдерінің бірнеше тармағына дейін кеңейді. Висконсин университетіндегі оқытушыларының арасында индоевропалық және балтық тілдері маманы Альфред Э. Сенн, кельт тілдері маманы Майлс Диллон, скандинавиялық тілдер маманы Айнар Хауген, сондай-ақ Моррис Свадеш, Уильям Фриман Твадделл және Роу Меррилл С. Хеффнер болды. Хаугеннің скандинавиялық американдықтар арасындағы зерттеу жұмысы Леманның социолингвистика саласындағы кейінгі еңбектеріне үлкен әсер етті. Леманн Свадешпен бірге Хо-Чанк халқының зерттеулерін жүргізді. Твадделл мен Хеффнер оған ең көп әсер етті. Ол Хеффнермен фонетика саласында көп жұмыс істеді және екеуі «American Speech» журналы үшін диалектология және социофонетика саласында бірнеше мақала жазды, олар бүгінгі күні де ғалымдар үшін маңызды болып табылады. Леманн 1938 жылы магистр, ал 1941 жылы Висконсин университетінде герман тіл білімі саласында докторлық диссертациясын қорғады. Оның герман тілдеріндегі етістіктерге арналған докторлық диссертациясын Твадделл мен Хеффнер бірлесіп жетекшілік етті.

Ерте мансап

1942-1946 жылдары Леман АҚШ армиясының байланыс корпусында қызмет етті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол АҚШ армиясы үшін жапон тілінен сабақ берді және ақырында жапон тілі мектебінің басшысы болды. Соғыс жылдарында ол алған әкімшілік тәжірибесі және үнді-еуропалық емес тілдер туралы білімі оның кейінгі мансабына зор әсер етті. 1946 жылдан бастап Леман Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетінде оқытушы болып жұмыс істеді, 1946 жылы оқытушы, ал 1946-1949 жылдары неміс тілінен ассистент-профессор қызметін атқарды. Лингвистика мен филологияға, тек неміс тіліне қарағанда көбірек назар аударуды қалаған ол Леонард Блумфилдпен келісіп, соғыс кезінде лингвистикадағы жаңалықтармен танысу үшін Йель университетінде жазды өткізуді жоспарлады, бірақ Блумфилд инсульт алғаннан кейін бұл жоспарлар орындалмады.

Мансап

1949 жылы Леманн Остиндегі Техас университетіне ауысты, сол кезде он екі мыңға жуық студент оқыды және ол филологиядағы күшімен және университет кітапханасымен танымал болды. Кейін Остиндегі Техас университетінде герман тілдерінің доценті (1949–1951) және профессоры (1951–1962) болып қызмет етті. Осы кезеңде Леманн өзінің ықпалды еңбегі «Прото-индоевропалық фонетика» (1952) кітабын жариялады. 1953 жылдан бастап Леманн герман тілдері кафедрасының меңгерушісі (1953–1964), славян тілдері кафедрасының міндетін атқарушы меңгерушісі (1960–1965) болды. 1963 жылы ол Эшбел Смит тіл білімі және герман тіл білімі профессоры (1963–1983) атанды. Эшбел Смит профессорлығы оған қалыпты профессордың жалақысынан екі есе көп төледі. 1964 жылы Леманн тіл білімі кафедрасын құрды және оның алғашқы меңгерушісі болды (1964–1972). Герман және тіл білімі кафедраларының меңгерушісі ретінде Леманн неміс тілі мен тіл білімі саласындағы жоғары деңгейдегі, табысты бағдарламалардың дамуын қадағалады. Sputnik 1-нің ұшырылуынан кейін тілдерді білу, әсіресе тіл біліміне үлкен сұраныс болды, ал оның бағдарламалары Ұлттық қорғаныс білім беру заңы және Ұлттық ғылым қоры арқылы жан-жақты қаржыландырылды. Оның күш-жігеріне университет президенті Гарри Рэнсомтың берік қолдауы зор көмек болды. Леманн тіл білімі және неміс әдебиеті бойынша әлемдік деңгейдегі конференцияларды ұйымдастырды, бірнеше тіл білімі институттарын, қонақ жазушылар бағдарламасын құрды және неміс тілі мен тіл білімі саласындағы көптеген белгілі профессорларды жұмысқа алды. Осы кезеңде ол жұмысқа алған ғалымдардың арасында Эммон Бах, Роберт Т. Хармс, Эдгар С. Поломе және Вернер Винтер болды. 1961 жылы Леманн Тіл білімі ғылыми-зерттеу орталығын (ТЖЗ) құрды және оның директоры болып қайтыс болғанға дейін қызмет етті. ТЖЗ арқылы ол машиналық аударма және тарихи тіл білімі саласына миллиондаған қаржыны тартты. Леманн араб орталығын (кейін Таяу Шығыс зерттеулер орталығы) және хинди-телугу орталығын (кейін Оңтүстік Азия зерттеулер орталығы) құруда маңызды рөл атқарды. Ол психолингвистика бойынша зерттеулер жүргізуде Гарднер Линдзимен бірлесіп жұмыс істеді. Леманн өзінің оқыту стилімен танымал болды және студенттерін лекцияларын жазып алудың орнына түсінуге ынталандырды. Ол студенттерінің жұмыстарын және емтихандарын бағалаумен шектеліп қоймай, олардың жетістіктерін егжей-тегжейлі бағалап, жаңа идеяларды дамытуға көмектесті. Леманн студенттерін ғылыми журналдарда жариялануға ынталандырды. Леманннің басшылығымен Остиндегі Техас университетінің герман тілдері және тіл білімі кафедралары Солтүстік Америкадағы ең үздік бес магистратура бағдарламасының қатарына енді және 25 жыл бойы осы деңгейде қалды. Осы кезеңде АҚШ-та тіл білімі саласында берілген барлық докторлық диссертациялардың шамамен он пайызы Остиндегі Техас университетінен шықты. Ол елуден астам докторлық диссертацияны жетекшілік етті және жүздеген студенттерге кеңес берді, олардың көпшілігі өз салаларында көрнекті лауазымдарға ие болды. Леманн 1973 жылы Американың тіл білімі қоғамының президенті, ал 1987 жылы Американың қазіргі заманғы тілдер қауымдастығының президенті болды. Ол АҚШ-тағы тіл білімі саласындағы ең маңызды және беделді екі кәсіби ұйымды басқарған жалғыз адам болып табылады. Өмірі бойы Леманн Компьютерлік тіл білімі қауымдастығының мүшесі (1964 жылы президент), Скандинавия зерттеулерін дамыту қоғамының, Америка шығыс қоғамының, Париж тіл білімі қоғамының, Индогермандық қоғамның, Үндістан тіл білімі қоғамының, Societas Linguistica Europaea, Ерте ағылшын мәтін қоғамының, Америка білімді қоғамдар кеңесінің директорлар кеңесінің мүшесі, Institut für Deutsche Sprache корреспондент мүшесі, Қолданбалы тіл білімі орталығының қамқоршылар кеңесінің төрағасы (1974 жылдан бастап) және Корольдік Дания ғылымдар және әдебиет академиясының корреспондент мүшесі болды. Ол сондай-ақ Фулбрайт және Гуггенхайм стипендиясын алды. Оқытушылық және әкімшілік міндеттерімен қатар, Леманн зерттеулермен және жазумен айналысты. Оның «Тарихи тіл білімі: кіріспе» (1962) кітабы жапон, неміс, испан және итальян тілдеріне аударылған және тарихи тіл білімі саласындағы стандартты еңбек болып табылады. Ол «Индоевропалық, тарихи және салыстырмалы тіл білімінің он тоғызыншы ғасырдағы тарихи оқырманы» (1967) кітабын редакциялады, ол индоевропалық, тарихи және салыстырмалы тіл білімі саласындағы стандартты еңбек болып саналады. Оның «Прото-индоевропалық синтаксис» (1974) кітабы тілші Роберт Джефферс тарапынан «Тіл» журналында жаңалық ретінде бағаланды. Леманннің құрметіне арналған «Descriptive and Historical Linguistics» атты зерттеулер жинағы 1977 жылы Пол Хоппердің редакциясымен жарық көрді. Оның ықпалды «Синтаксистік типология» кітабы 1981 жылы жарық көрді. 1983 жылы Леманн Остиндегі Техас университетінде Гуманитарлық ғылымдар бойынша Луанн және Ларри Темпл жүз жылдық профессоры атанды. Ол 1983 жылы Либералдық өнер саласындағы оқыту үлкен жетістіктері үшін Гарри Х. Рэнсом сыйлығын алды, ол өміріндегі ең үлкен құрмет деп есептеді. 1984 жылы, әріптес зерттеуші Джонатан Слокүммен бірге, Леманн тіл аудармасы үшін жаңа компьютерлік бағдарламаның прототипін жасады, оны ТЖЗ Siemens компаниясы үшін өндіріске енгізді.

In 1949, Lehmann transferred to the University of Texas at Austin, which at the time had about 12,000 students and was known for its strength in philology and for its university library. He subsequently served as Associate Professor (1949–1951) and Professor (1951–1962) of Germanic Languages at University of Texas at Austin. During this time Lehmann published his influential work Proto Indo European Phonology (1952). Since 1953, Lehmann served as Chairman of the Department of Germanic Languages (1953–1964), Acting Chairman of the Department of Slavic Languages (1960–1965). In 1963 he was made Ashbel Smith Professor of Linguistics and Germanic Linguistics (1963–1983). The Ashbel Smith professorship accorded him twice the salary of an ordinary professor. In 1964, Lehmann became the founding Chairman of the Department of Linguistics (1964–1972). As the chairman of both the Germanic and linguistics departments, Lehmann oversaw the development of highly successful first rate programs in German and linguistics. Knowledge of languages, and linguistics in particular, was in great demand after the launching of Sputnik 1, and his programs received generous funding through the National Defense Education Act and from the National Science Foundation. His efforts were greatly aided by the strong support he received from university president Harry Ransom. Lehmann arranged world class conferences in both linguistics and German literature, established several linguistic institutes, a Visiting Writer's Program, and hired numerous distinguished professors in German and linguistics. Scholars hired by him during this time include Emmon Bach, Robert T. Harms, Edgar C. Polomé and Werner Winter. In 1961, Lehmann established the Linguistics Research Center (LRC), of which he was Director until his death. Through the LRC, he secured millions in funding to the field of machine translation and historical linguistics. Lehmann was also instrumental in the establishment of the Arabic Center (later the Center for Middle Eastern Studies) and the Hindi Telugu Center (later the Center for South Asian Studies). He notably cooperated with Gardner Lindzey on developing studies in psycholinguistics. Lehmann was well known for his teaching style, and notably encouraged his students to seek to understand his lectures rather than just simply writing them down. Instead of only grading his students' papers and exams, he would give them detailed evaluations of their performance, and encouraged them to pursue and develop ideas. Lehmann strongly encouraged his students to seek having their works published in academic journals. Under the leadership of Lehmann, the departments for Germanic languages and linguistics at University of Texas at Austin both became among the top five graduate programs in North America, which they remained for 25 years. Almost ten percent of all PhDs awarded in linguistics in the United States during this time came from the University of Texas at Austin. He supervised more than fifty PhDs and mentored hundreds of students, many of whom would acquire prominent positions in their respective fields. Lehmann was president of the Linguistic Society of America in 1973, and president of the Modern Language Association of America in 1987. He remains the only person to have led both of these organizations, which are the two most important and prestigious professional organizations for linguistics in the United States. Throughout his career, Lehmann was also Member of the Association for Computational Linguistics (President in 1964), the Society for the Advancement of Scandinavian Study, the American Oriental Society, Société de Linguistique de Paris, Indogermanische Gesellschaft, Linguistic Society of India, Societas Linguistica Europaea, Early English Text Society, the board of directors of the American Council of Learned Societies, Corresponding Member of the Institut für Deutsche Sprache, chair of the board of trustees of the Center for Applied Linguistics (1974–), and Corresponding Fellow of the Royal Danish Academy of Sciences and Letters. He was also a Fulbright and Guggenheim Fellow. Combined with his teaching and administrative duties, Lehmann was engaged with research and writing. His Historical Linguistics: An Introduction (1962) has been translated into Japanese, German, Spanish and Italian, and remains a standard work on historical linguistics. He edited the Reader in Nineteenth Century Historical Indo European Linguistics (1967), which remains a standard work on both Indo European, historical, and comparative linguistics. His Proto Indo European Syntax (1974) was hailed as breakthrough by linguist Robert J. Jeffers, who reviewed it in the journal Language. Studies in Descriptive and Historical Linguistics, a festschrift in Lehmann's honor, was published in 1977 under the editorship of Paul Hopper. His influential Syntactic Typology was published in 1981. In 1983, Lehmann was made Louann and Larry Temple Centennial Professor in the Humanities at University of Texas at Austin. He received the Harry H. Ransom Award for Teaching Excellence in the Liberal Arts in 1983, which he would describe as the greatest honor of his career. In 1984, together with fellow researcher Jonathan Slocum, Lehmann developed a groundbreaking prototype computer program for language translation, which the LRC put into commercial production for Siemens.

Зейнеткерлік

Леман 1986 жылы гуманитарлық ғылымдар бойынша Луанн және Ларри Темплдың ғасырлық профессор-эмиритусы болып зейнеткерлікке шықты. Оқытушылық қызметтен зейнетке шыққаннан кейін де ол Остиндегі Техас университетінің тіл білімі ғылыми-зерттеу орталығында зерттеуші ретінде өте белсенді жұмыс істеп, кітаптар мен мақалалар жазуын жалғастырды. 1986 жылы Леман "Компьютерлер және аударма" журналын құрды, қазір ол "Машиналық аударма" деп аталады, және ол оның тұңғыш редакторы болды. Оның "Готтық этимологиялық сөздігі" (1986) герман тілдерінің этимологиясы бойынша жарық көрген ең жақсы еңбек деп есептеледі. 1987 жылы ол Германия Федеративтік Республикасының Еңбегі үшін орденінің командирлік кресімен марапатталды. Леманның өмірінің соңғы жылдарында жарық көрген маңызды еңбектері: "Тарихи тіл білімінің" үшінші басылымы (1992) және "Индоевропа тіл білімінің теориялық негіздері" (1993). 1999 жылы Эдгар С. Поломе және Кэрол Ф. Юстустың редакторлығымен Адамды зерттеу институты оның құрметіне екінші фестшрифт – "Тілдің өзгеруі және типологиялық айырмашылықтары" атты кітап жариялады. Леман 86 жасында өзінің соңғы монографиясын, "Индоевропа тіліне дейінгі" (2002) аяқтады.

Өлім және мұра

Леманның әйелі Рут пен ұлы Терри одан бұрын қайтыс болды. Ол 2007 жылдың 1 тамызында Техас штатының Остин қаласында дүние салды. Өмірі бойы Леман елуден астам кітап, журналдардың арнайы саны, 250-ден астам мақала және 140-тан астам рецензия жазды. Оның еңбектерінде орта және жоғарғы неміс әдебиеті, жапон тілінің грамматикасы, көне ирланд тілі, қасиетті еврей тілі және неміс тілі оқулықтары сияқты алуан түрлі тақырыптар қамтылған. Оның үнді-еуропалық, герман және тарихи тіл білімі, сондай-ақ машиналық аударма салаларына қосқан үлесі зор болды, ал осы тақырыптар бойынша жазған бірнеше еңбегі бүгінгі күнге дейін стандартты оқулықтар болып табылады. Ол Остин қаласындағы Техас университетін Американың тіл білімі саласындағы жетекші оқу орындарының бірі ретінде дамытудағы маңызды рөлімен және көптеген студенттерге білім беріп, тәрбиелегенімен, олардың көптегені ғылымға үлкен үлес қосып, танылды.

Жеке өмір

1940 жылы 12 қазанда Леман Рут Престон Миллерге үйленді. Ол Висконсин университетінде оқып жүргенде танысқан болатын. Келттік лингвистикасы және көне ағылшын тілі саласындағы маман, Рут Остин қаласындағы Техас университетінде ағылшын тілі профессоры болды. Уинфред пен Руттың Терри Джон және Сандра Джин есімді екі баласы болды. Уинфред пен Рут екеуі де қоршаған ортаны қорғаушылар және жануарларды жақсы көретін адамдар еді. Олар Техас штатының Трэвис округінің солтүстік-батысындағы жерді «Табиғатты қорғау қорына» Рут Леманның естелігіне арналған учаске құру үшін сыйға берді. Отбасы Травис көлінің жағасындағы кең үйінде тұрып, құтқарылған жануарларға күтім жасады. Лингвистика мен қоршаған ортадан басқа, Леманның үлкен құмарлығы – әдебиет, әсіресе ерте герман әдебиеті және оның досы Раджа Рао мен Джеймс Джойстың романдары еді. Ол сонымен қатар, дағдылы пианист болды. Леман Джон Арчибальд Уилермен жақын дос болды, олар екеуі де әдебиетке қызығушылық танытты. Көптеген достары болғанына қарамастан, Леман өте жасырын адам болды.