Леонард Блумфилд: Америка тіл білімінің негізін қалаушысы

Кіріспе

Американдық тіл білімі маманы (1887–1949)

Леонард Блумфилд (1 сәуір 1887 – 18 сәуір 1949) – 1930-1940 жылдары Америка Құрама Штаттарында құрылымдық тіл білімінің дамуына жетекшілік еткен американдық тіл білімі маманы. Ол американдық таралымдық тіл білімінің негізін қалаушы деп есептеледі. 1933 жылы жарық көрген оның "Тіл" атты ықпалды оқулығы американдық құрылымдық тіл білімінің толыққанды сипаттамасын ұсынды. Ол үнді-еуропалық тарихи тіл біліміне, австронезиялық тілдерді сипаттауға және алгонкин тілдері отбасының сипаттамасына маңызды үлес қосты. Блумфилдтің тіл біліміне қатысты көзқарасы тіл білімінің ғылыми негіздеріне және тілдік деректерді талдаудың формалды процедураларына баса назар аударумен ерекшеленді. Ноам Чомский ұсынған генеративтік грамматика теориясының үстемдікке ие болуымен байланысты Блумфилдтік құрылымдық тіл білімінің ықпалы 1950-1960 жылдары азайды.

Ерте өмір және білім

Блумфилд 1887 жылдың 1 сәуірінде Чикаго қаласында еврей ата-анасының (Сигмунд Блумфилд және Карола Бубер Блумфилд) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі 1868 жылы бала кезінде АҚШ-қа көшіп келген; отбасының бастапқы тегі Блюменфельд олар елге келгеннен кейін Блумфилдке өзгертілді. 1896 жылы оның отбасы Висконсин штатының Элькхарт-Лейк қаласына көшіп, ол онда бастауыш мектепте оқыды, бірақ орта білімді Чикагода алды. Оның інісі Морис Блумфилд Джонс Хопкинс университетіндегі көрнекті тіл білімі маманы, ал әпкесі Фанни Блумфилд Зейслер – танымал концерттік пианист болды. Висконсин университетінің профессоры Эдуард Прокошпен болған кездесу Блумфилдті тіл білімі саласында мансап жасауға ықпал етті. Иллинойс университетінде нұсқаушыдан көмекші профессор дәрежесіне өсу үшін Еуропада оқуды жалғастыру талап етілді.

Мансап

Блумфилд 1909–1910 жылдары Цинциннати университетінде неміс тілінен оқытушы болды; 1910–1913 жылдары Иллинойс университетінде (Урбана-Шампейн) неміс тілінен оқытушы; 1913–1921 жылдары салыстырмалы филология және неміс тілінің доценті, сондай-ақ Иллинойс университетінде; 1921–1927 жылдары Огайо мемлекеттік университетінің неміс және лингвистика профессоры; 1927–1940 жылдары Чикаго университетінің герман филологиясы профессоры; 1940–1949 жылдары Йель университетінің лингвистика профессоры. 1925 жылдың жазында Блумфилд Канаданың геологиялық қызметіндегі Канаданың тау-кен департаментінде көмекші этнолог ретінде жұмыс істеді, ол жазықтық кри тілі бойынша лингвистикалық далалық зерттеулер жүргізді; бұл қызметке сол кезде Виктория мұражайының антропология бөлімінің бастығы болған Эдвард Сапир көмектесті. 1946 жылдың мамырында ол денсаулығына зиян келтіретін инсульт алды, ол оның мансабын аяқтады. Блумфилд Америка лингвистикалық қоғамының негісқалаушы мүшелерінің бірі болды. 1924 жылы Джордж М. Боллинг (Огайо мемлекеттік университеті) және Эдгар Стюртевант (Йель университеті) бірге қоғамды құруды ұйымдастыру үшін комиссия құрды және қоғамның құрылуына шақыру жобасын жасады. Ол қоғамның «Тіл» журналының алғашқы санындағы жетекші мақаланың авторы болды және 1935 жылы қоғамның президенті болды. 1938–1941 жылдары ол қоғамның жазғы лингвистикалық институтында оқыды, 1938–1940 жылдардағы институттар Мичиган штатының Энн-Арбор қаласында, ал 1941 жылғы институт Солтүстік Каролина штатының Чапел-Хилл қаласында өтті. Блумфилд сонымен қатар Америка философиялық қоғамының мүшесі болды.

Үнді-еуропалық тіл білімі

Блумфилдтің алғашқы еңбектері тарихи герман тілдерін зерттеуге арналған, ол өзінің диссертациясымен бастап, үнді-еуропалық және германдық фонология мен морфология салаларында бірнеше мақала жариялады. Германияда докторантурадан кейінгі оқуы оның неограмматикалық дәстүрдегі білігін арттырды, бұл дәстүр сол кезде үнді-еуропалық тілдердің тарихи зерттеулерінде басым болды. Блумфилд мансабының барысында, әсіресе бастапқы кезеңінде, тарихи тіл білімінің негізгі ұғымы ретінде дыбыстың тұрақты өзгерісінің неограмматикалық принципін баса көрсетті. Блумфилдтің диссертациядан басқа үнді-еуропалық тілдерге қатысты жұмыстары санскрит тіліндегі дауысты дыбыстар туралы бір мақаламен және Панинимен байланысты санскрит грамматикалық дәстүрі туралы бір мақаламен шектелді, сонымен қатар бірқатар кітап шолулар да жарық көрді. Блумфилд екі оқулығында – «Тілге кіріспе» (1914) және «Тіл» (1933) – тарихи және салыстырмалы принциптерді түсіндіру үшін үнді-еуропалық материалдарды кеңінен пайдаланды. Оқулықтарында ол дыбыстың өзгерісінің тұрақтылығы туралы негізгі неограмматикалық гипотезаны қолдайтын үнді-еуропалық мысалдарды таңдап алды және салыстырмалы зерттеуде сәттілікке жету үшін қажетті қадамдардың тізбесін атап көрсетті: а) жан-жақты зерттеуге және талдауға жататын мәтін түріндегі тиісті деректер; б) салыстырмалы әдісті қолдану; в) бастапқы формаларды реконструкциялау. Блумфилд тілдік өзгерістермен қатар, қарыз сөздерді және аналогияны да ескерді. Блумфилдтің үнді-еуропалық еңбектерінің екі маңызды салдары бар екендігі айтылады: «Ол үнді-еуропалық тіл білімінің теориялық негіздерін нақты айқындады» және «ол үнді-еуропалық тілдерді зерттеуді жалпы тіл білімінің аясында берік орнатты».

Санскрит зерттеулері

1913 және 1914 жылдары Германиядағы жетекші үнді-еуропалық тіл мамандарымен бірге оқып үйрену барысында Блумфилд б.з.б. V немесе IV ғасырда Солтүстік-Батыс Үндістанда өмір сүрген Паниниден бастау алған санскрит грамматикалық дәстүрін зерттеді. Панини грамматикасы санскрит тілінің формаларын есепке алудағы ең жоғары мұқияттығымен және нақтылығымен, сондай-ақ күрделі, контекстке сезімтал, ережелерге негізделген генеративтік құрылымымен ерекшеленеді. Блумфилд «Панини әр қисық, құрама немесе туынды сөздің жасалуын, дыбыстық өзгерістерді (әсер етуді қоса) және мағынасын нақты көрсетеді» деп атап өтті. Алгонкин тілдерін зерттеуші Трумэн Михельсонға жазған хатында Блумфилд: «Менің үлгілерім – Панини және менің ұстазым Базель профессоры Вакернагельдің үнді-еуропалық тілдерді зерттеудегі жұмысы» деді. Панинидің талдауға қатысты жүйелі тәсілі мына компоненттерді қамтиды: (а) грамматикалық ережелерді жасау, (b) дыбыстар тізімі, (с) кіші топтарға бөлінген сөз түбірлерінің тізімі және (d) морфтар кластарының тізімі. Блумфилдтің «Тіл» атты оқулығындағы негізгі тіл біліміне қатысты көзқарастары, лингвистикалық форма, бос форма және т.б. сияқты негізгі ұғымдарды қарастыруда Панинидің ықпалын көрсетеді. Сондай-ақ, Панини – Блумфилдтің құрама сөздерді сипаттау үшін қолданған экзоцентрикалық және эндоцентрикалық терминдерінің бастауы. Панинидің идеялары 1958 жылы жарық көрген, автор қайтыс болғаннан кейін басылған «Шығыс Ожибва» еңбегінде де кездеседі, әсіресе морфологиялық нөл ұғымын – яғни, көзге көрінбейтін морфеманы қолдануында. Панинидің ықпалы Блумфилдтің сөздердің түрлерін анықтау әдісінде де байқалады (Блумфилд бұл жағдайда «форма кластары» терминін қолданады), бұл «Шығыс Ожибва» және 1962 жылы жарық көрген, автор қайтыс болғаннан кейін басылған «Меномини» тілінде де көрінеді.

Аустронезиялық тіл білімі

Иллинойс университетінде Блумфилд Филиппинде сөйленетін австронезия тілі – тагалог тілін зерттеді. Ол 1914-1917 жылдары университетте инженерлік мамандықты оқыған Альфредо Виола Сантьягомен бірге тілдік далалық зерттеулер жүргізді. Нәтижелер грамматикалық талдаумен бірге тагалог тіліндегі мәтіндер түрінде жарияланды, оған Сантьягодан диктантпен алынған мәтіндер сериясы, сондай-ақ мәтіндердегі әрбір сөздің толық грамматикалық сипаттамасы мен талдауы кірді. Блумфилдтің тагалог тіліндегі жұмысы, далалық зерттеулердің басталуынан бастап жариялануға дейін екі жылдан аспады. Оның тагалог тіліндегі зерттеуі «австронезия тілдерінің ең толық және сапалы зерттеуі» деп сипатталды. Блумфилдтің австронезия тілдері бойынша жарияланған жалғыз басқа жұмысы – Йель университетінің студенті болған илокано тілінің туа білген нұсқасымен бірге жүргізілген зерттеулерге негізделген илокано тілінің синтаксисі туралы мақала болды. Бұл мақала «жеті беттен де аз көлемде илокано тілінің толық таксономиялық синтаксисін қамтитын керемет еңбек» деп сипатталды.

Алгонки тіл білімі

Блумфилдтің алгонкиан тілдері жөніндегі еңбегінде сипаттамалық және салыстырмалы аспектілер болды. Ол төрт алгонкиан тілінде – фокс, кри, меномини және оджибве тілдерінде кеңінен жариялаған, грамматика, сөздіктер мен мәтін жинақтарын шығарған. Блумфилд өзінің сипаттамалық жұмысында жинаған материалдарды прото-алгонкиан тілін реконструкциялауға бағытталған салыстырмалы зерттеулер жүргізу үшін пайдаланды. Алғашқы зерттеуі прото-алгонкиан тілінің дыбыс жүйесін реконструкцияласа, кейінгі, көлемді мақаласы оның фонологиялық талдауын жетілдіріп, алгонкиан грамматикасының жалпы ерекшеліктері туралы мол тарихи ақпарат қосты. Блумфилд кри, меномини және оджибве тілдеріндегі далалық зерттеулер жүргізіп, бұрын жарияланған фокс тіліндегі мәтін жинақтарындағы материалдарды талдады. Оның алғашқы алгонкиан зерттеулері 1919 жылға қарай Уильям Джонс пен Трумэн Мишелсон жариялаған фокс тіліндегі мәтін жинақтарын зерттеумен басталды. Бұл жинақтардағы мәтіндерді зерделеп, Блумфилд фокс тілінің грамматикалық сипаттамасын жасау үшін грамматикалық ақпаратты жинақтады. Оның жинақтаған материалдары негізінде жасалған фокс тілінің сөздігі оның өлімінен кейін жарияланды. Блумфилд 1920 және 1921 жылдары меномини тілінде далалық зерттеулер жүргізіп, 1939 жылдың қыркүйегінде қысқаша далалық зерттеулер жасады, сондай-ақ 1930 жылдардың соңында Чикагода меномини тілінде сөйлейтіндермен аралық сапарлар жасады, осы кезеңде спикерлермен хат алмасып тұрды. 1937 және 1938 жылдары Морис Свадеш жинаған материалдар, көбінесе Блумфилдтен түскен нақты сұрақтарға жауап ретінде, оның ақпараттарын толықтырды. Маңызды жариялымдарына мәтіндер жинағы, грамматика және сөздік (екеуі де өлімінен кейін жарық көрді), сондай-ақ меномини тілінің фонологиялық ауысулары туралы теориялық маңызы бар мақала жатады. Блумфилд 1925 жылы Саскачеван провинциясының Свит Грасс қорығында және Стар Бланкет қорығында жазық кри тілінде сөйлейтіндер арасында далалық зерттеулер жүргізіп, нәтижесінде екі томдық мәтін жинағы мен өлімінен кейін жарияланған сөздік пайда болды. Ол сонымен қатар Манитоба штатының Пас қаласындағы Swampy Cree аймағында қысқа мерзімді далалық жұмыстар атқарды. Блумфилдтің Swampy Cree тіліндегі жұмысы ерекшеліксіз фонологиялық өзгерістер гипотезасының болжамдық күшін растауға қажетті деректерді ұсынды. 1938 жылы Мичиган университетінде (Энн-Арбор, Мичиган штаты) өткен Америка лингвистикалық қоғамының лингвистикалық институтында ол Мичиган штатының Сагино қаласында туған, бірақ өмірінің көп бөлігін Онтарио провинциясының Уолпол аралында өткізген Оттава диалектісінде сөйлейтін Эндрю Медлермен бірге далалық әдістер бойынша сабақтар өткізді. Нәтижесінде жасалған грамматикалық сипаттама, транскрипцияланған сөйлемдер, мәтіндер мен сөздік бір томдық жинақта оның өлімінен кейін жарияланды. 1941 жылы Блумфилд Солтүстік Каролина университетінде (Чапел-Хилл, Солтүстік Каролина штаты) өткен 1941 жылғы лингвистикалық институтта Оттава диалектісінде сөйлейтін Анжелин Уильямспен жұмыс істеді, нәтижесінде оның өлімінен кейін жарияланған мәтіндер жинағы пайда болды.

Bloomfield's work on Algonquian languages had both descriptive and comparative components. He published extensively on four Algonquian languages: Fox, Cree, Menominee, and Ojibwe, publishing grammars, lexicons, and text collections. Bloomfield used the materials collected in his descriptive work to undertake comparative studies leading to the reconstruction of Proto Algonquian, with an early study reconstructing the sound system of Proto Algonquian, and a subsequent more extensive paper refining his phonological analysis and adding extensive historical information on general features of Algonquian grammar. Bloomfield undertook field research on Cree, Menominee, and Ojibwe, and analysed the material in previously published Fox text collections. His first Algonquian research, beginning around 1919, involved study of text collections in the Fox language that had been published by William Jones and Truman Michelson. Working through the texts in these collections, Bloomfield excerpted grammatical information to create a grammatical sketch of Fox. A lexicon of Fox based on his excerpted material was published posthumously. Bloomfield undertook field research on Menominee in the summers of 1920 and 1921, with further brief field research in September 1939 and intermittent visits from Menominee speakers in Chicago in the late 1930s, in addition to correspondence with speakers during the same period. Material collected by Morris Swadesh in 1937 and 1938, often in response to specific queries from Bloomfield, supplemented his information. Significant publications include a collection of texts, a grammar and a lexicon (both published posthumously), in addition to a theoretically significant article on Menomini phonological alternations. Bloomfield undertook field research in 1925 among Plains Cree speakers in Saskatchewan at the Sweet Grass reserve, and also at the Star Blanket reserve, resulting in two volumes of texts and a posthumous lexicon. He also undertook brief field work on Swampy Cree at The Pas, Manitoba. Bloomfield's work on Swampy Cree provided data to support the predictive power of the hypothesis of exceptionless phonological change. During the 1938 Linguistic Society of America Linguistic Institute held at the University of Michigan in Ann Arbor, Michigan, he taught a field methods class with Andrew Medler, a speaker of the Ottawa dialect who was born in Saginaw, Michigan, but spent most of his life on Walpole Island, Ontario. The resulting grammatical description, transcribed sentences, texts, and lexicon were published posthumously in a single volume. In 1941 Bloomfield worked with Ottawa dialect speaker Angeline Williams at the 1941 Linguistic Institute held at the University of North Carolina in Chapel Hill, North Carolina, resulting in a posthumously published volume of texts.

Таңдалған жарияланымдар

Блумфилд, Леонард. 1909/1910 жылдар. "Германиялық екіншілік аблауттың семазиологиялық дифференциациясы". Қазіргі филология 7:245–288; 345–382. Блумфилд, Леонард. 1914 жыл. Тілдерді зерттеуге кіріспе. Нью-Йорк: Генри Холт. 1983 жылы қайта басылған, Джон Бенджаминс. 2009 жылдың 19 сәуірінде алынды. Блумфилд, Леонард. 1917 жыл. Тагалог тіліндегі мәтіндер грамматикалық талдаумен. Иллинойс университеті тіл және әдебиеттану, 3.2 4. Урбана, Иллинойс штаты. Блумфилд, Леонард. 1925–1927 жылдар. "Түлкі тілі туралы жазбалар". Халықаралық американдық лингвистика журналы 3:219–232; 4: 181–219 (қайта басылған: Мартин Джоос, ред., Лингвистика I оқулары, Чикаго және Лондон: Чикаго университетінің баспасы 1957, 26–31). Блумфилд, Леонард. 1928 жыл. Меномини мәтіндері. Америка этнологиялық қоғамының басылымдары 12. Нью-Йорк: G. E. Stechert, агенттер. [1974 жылы қайта басылған. Нью-Йорк: AMS Press]. Блумфилд, Леонард. 1929 жыл. Бруно Либихтің, 1928 жылғы "Konkordanz Pāṇini Candra", Бреслау: M. & H. Marcus кітабына шолу. Тіл 5:267–276. Хокеттің, 1970 жылғы, 219–226 беттерде қайта басылған. Блумфилд, Леонард. 1930 жыл. Sweet Grass Cree тайпасының қасиетті әңгімелері. Канаданың Ұлттық мұражайының бюллетені, 60 (Антропологиялық серия 11). Оттава. [1993 жылы қайта басылған, Саскатун, SK: Fifth House]. Блумфилд, Леонард. 1933 жыл. Тіл. Нью-Йорк: Генри Холт. Блумфилд, Леонард. 1934 жыл. Кри жазығының мәтіндері. Америка этнологиялық қоғамының басылымдары 16. Нью-Йорк. [1974 жылы қайта басылған, Нью-Йорк: AMS Press]. Блумфилд, Леонард. 1935 жыл. "Ғылымның тілдік аспектілері". Ғылым философиясы 2/4:499–517. Блумфилд, Леонард. 1939 жыл. "Меномини морфофонемикасы". М. ле принстің есіне арналған фонологиялық зерттеулер Н. С. Трубецкой, 105–115. Прага тілдік орталығының еңбектері 8. Прага. Блумфилд, Леонард. 1939а жыл. Ғылымның тілдік аспектілері. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы. Блумфилд, Леонард. 1942а жыл. Шетел тілдерін практикалық зерттеуге арналған нұсқаулық. Балтимор: Американың тілдік қоғамы. Блумфилд, Леонард. 1946 жыл. "Альгонкиандық". Гарри Хойер және басқалар, ред., Түпкілікті Американың тілдік құрылымдары, 85–129 беттер. Викинг қорының антропологиядағы басылымдары 6. Нью-Йорк: Wenner Gren Foundation. Блумфилд, Леонард. 1958 жыл. Шығыс Ожибва. Ред. Чарльз Ф. Хокет. Энн Арбор: Мичиган университетінің баспасы. Блумфилд, Леонард. 1962 жыл. Меномини тілі. Ред. Чарльз Ф. Хокет. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы. Блумфилд, Леонард. 1975 жыл. Меномини сөздігі. Ред. Чарльз Ф. Хокет. Милуоки қоғамдық мұражайының антропология және тарих бойынша басылымдары. Милуоки: Милуоки қоғамдық мұражайы. Блумфилд, Леонард. 1984 жыл. Кри-ағылшын сөздігі. Ред. Чарльз Ф. Хокет. Нью-Хейвен: Human Relations Area Files. Блумфилд, Леонард. 1984б жыл. Түлкі-ағылшын сөздігі. Ред. Чарльз Ф. Хокет. Нью-Хейвен: Human Relations Area Files.

Bloomfield, Leonard. 1909/1910. "A semasiological differentiation in Germanic secondary ablaut". Modern Philology 7:245–288; 345–382. Bloomfield, Leonard. 1914. Introduction to the Study of Language. New York: Henry Holt. Reprinted 1983, John Benjamins. Retrieved April 19, 2009. Bloomfield, Leonard. 1917. Tagalog texts with grammatical analysis. University of Illinois studies in language and literature, 3.2 4. Urbana, Illinois. Bloomfield, Leonard. 1925–1927. "Notes on the Fox language." International Journal of American Linguistics 3:219 232; 4: 181–219
(reprinted in: Martin Joos, ed., Readings in Linguistics I, Chicago and London: The University of Chicago Press 1957, 26–31). Bloomfield, Leonard. 1928. Menomini texts. Publications of the American Ethnological Society 12. New York: G. E. Stechert, Agents. [reprinted 1974. New York: AMS Press]

Bloomfield, Leondard. 1929. Review of Bruno Liebich, 1928, Konkordanz Pāṇini Candra, Breslau: M. & H. Marcus. Language 5:267–276. Reprinted in Hockett, Charles. 1970, pp. 219–226. Bloomfield, Leonard. 1930. Sacred stories of the Sweet Grass Cree. National Museum of Canada Bulletin, 60 (Anthropological Series 11). Ottawa. [reprinted 1993, Saskatoon, SK: Fifth House]. Bloomfield, Leonard. 1933. Language. New York: Henry Holt. ,
Bloomfield, Leonard. 1934. Plains Cree texts. American Ethnological Society Publications 16. New York. [reprinted 1974, New York: AMS Press]
Bloomfield, Leonard. 1935. "Linguistic aspects of science". Philosophy of Science 2/4:499–517. Bloomfield, Leonard. 1939. "Menomini morphophonemics". Etudes phonologiques dédiées à la mémoire de M. le prince N. S. Trubetzkoy, 105–115. Travaux du Cercle Linguistique de Prague 8. Prague. Bloomfield, Leonard. 1939a. Linguistic aspects of science. Chicago: University of Chicago Press. Bloomfield, Leonard. 1942a. Outline guide for the practical study of foreign languages. Baltimore: Linguistic Society of America. Bloomfield, Leonard. 1946. "Algonquian." Harry Hoijer et al., eds., Linguistic structures of native America, pp. 85–129. Viking Fund Publications in Anthropology 6. New York: Wenner Gren Foundation. Bloomfield, Leonard. 1958. Eastern Ojibwa. Ed. Charles F. Hockett. Ann Arbor: University of Michigan Press. Bloomfield, Leonard. 1962. The Menomini language. Ed. Charles F. Hockett. New Haven: Yale University Press. Bloomfield, Leonard. 1975. Menomini lexicon. Ed. Charles F. Hockett. Milwaukee Public Museum Publications in Anthropology and History. Milwaukee: Milwaukee Public Museum. Bloomfield, Leonard. 1984. Cree English lexicon. Ed. Charles F. Hockett. New Haven: Human Relations Area Files. Bloomfield, Leonard. 1984b. Fox English lexicon. Ed. Charles F. Hockett. New Haven: Human Relations Area Files.