Кіріспе

Американдық тіл білімі маманы (1915–2001)
идиш тіліндегі фильмдердің режиссері

Джозеф Гарольд Гринберг (28 мамыр 1915 – 7 мамыр 2001) – американдық тіл білімі маманы, ең бастысы тілдердің типологиясы және генетикалық жіктелуі саласындағы еңбектерімен белгілі.

Ерте өмір және білім

Джозеф Гринберг 1915 жылғы 28 мамырда Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданында еврей отбасында дүниеге келді. Оның алғашқы қызығушылығы музыка болды. 14 жасында ол Стейнвей залында фортепиано концерті берді. Өмірінің соңына дейін жиі пианинода ойнап тұрды. Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін, музыкалық мансаптан гөрі ғылыми жолға түсуге шешім қабылдады. 1932 жылы Нью-Йорктегі Колумбия колледжіне қабылданды. Соңғы курста оқығанда Франц Боас оқыған американдық үнді тілдері курсына қатысты. 1936 жылы бакалавр дәрежесін алып аяқтады. Боас пен Рут Бенедикттің ұсыныс хаттары арқасында Чикаго қаласындағы Солтүстік-Батыс университетінде Мелвилл Дж. Херсковитстің аспиранты болып қабылданды және 1940 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Аспирантура кезеңінде Гринберг Нигерияның хауса халқының арасында зерттеу жұмыстарын жүргізіп, хауса тілін үйренді. Оның докторлық диссертациясы исламның хауса халқының бір тобына тигізген әсеріне арналған, бұл топ көптеген басқалардан айырмашылығы, ислам дініне өтпеген. 1940 жылы Йель университетінде докторантурадан кейінгі білімін жалғастырды. Бірақ, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясының байланыс корпусында қызмет етуіне байланысты оқу үзіліске түсті, ол Солтүстік Африкада кодты бұзушы болып жұмыс істеді және Касабланкаға түсу операциясына қатысты. Содан кейін соғыс аяқталғанға дейін Италияда қызмет етті. 1943 жылы Еуропаға аттанғанға дейін Гринберг Колумбия университетінде бірінші курста танысқан Сельма Берковицке үйленді.

Мансап

Соғыстан кейін Гринберг Миннесота университетінде оқытумен айналысты, ал 1948 жылы антропология пәнінің оқытушысы ретінде Колумбия университетіне қайта оралды. Нью-Йоркте ол Роман Якобсон және Андре Мартинетпен танысты. Олар оны Прага структурализмі мектебімен таныстырды, ол оның жұмысына үлкен әсер етті. 1962 жылы Гринберг Калифорниядағы Стэнфорд университетінің антропология факультетіне көшті және өмірінің соңына дейін сонда жұмыс істеді. 1965 жылы Гринберг Африканы зерттеу қауымдастығының президенті болды. Сол жылы ол АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Кейіннен ол Америка өнер және ғылым академиясының (1973) және Америка философиялық қоғамының (1975) мүшесі болып сайланды. 1996 жылы ол тіл білімі саласындағы ғалымға берілетін ең жоғары награда – филологияның алтын медалін алды.

Тілдік типология

Гринбергті қазіргі заманғы лингвистикалық типологияның негізін қалаушы деп санайды, ол 1960 және 1970 жылдары жарияланымдарымен осы салаға жаңа серпін берді. Гринбергтің беделі оның синхронды лингвистикаға қосқан үлесіне және лингвистикалық универсалдарды анықтауға жасаған тырабына байланысты. 1950 жылдардың соңында Гринберг кең географиялық және генетикалық таралымды қамтитын тілдерді зерттеуге кірісті. Ол көптеген қызықты потенциалды универсалдарды, сондай-ақ күшті тілдік тенденцияларды анықтады. Атап айтқанда, Гринберг «импликациялық универсал» деген ұғымды тұжырымдады, ол «егер тілде X құрылымы болса, онда ол міндетті түрде Y құрылымын да қамтуы керек» түрінде келеді. Мысалы, X – «орта алдыңғы дөңгелектелген дауыстылар», ал Y – «жоғары алдыңғы дөңгелектелген дауыстылар» болуы мүмкін (терминология үшін фонетикаға қараңыз). Гринбергтің үлгісімен көптеген ғалымдар осы бағытта зерттеу жүргізіп, ол синхронды лингвистикада маңыздылығын сақтап келеді. Ноам Хомский сияқты, Гринберг те адам тілінің негізінде жатқан әмбебап құрылымдарды табуға ұмтылды. Хомскийден ерекшелігі, Гринбергтің әдісі формалистік емес, функционалистік болды. Гринбергтік және Хомскийлік әдістерді келістіруге қатысты аргументтерді Рикардо Майрал мен Хуана Хил редакциялаған «Лингвистикалық универсалдар» (2006) еңбегінен табуға болады. Гринбергтің тілдерді жіктеу әдістеріне (төменде қараңыз) қарсы шығатындардың көпшілігі оның типологиялық жұмысының маңыздылығын мойындайды. 1963 жылы ол «Грамматиканың кейбір универсалдары, мағыналы элементтердің ретіне ерекше назар аудара отырып» деген мақала жариялады.

Массаны салыстыру

Гринберг 20-ғасырдың ортасынан бері тілшілер арасында кең таралған, тілдер арасындағы байланыстарды анықтаудың жалғыз әдісі салыстырмалы қайта құру деген пікірді қабылдамады. Ол генетикалық жіктеу әдістемелік тұрғыдан салыстырмалы қайта құруға дейін немесе оның бірінші сатысында деп дәлелдеді: қай тілдерді салыстыру керектігін білмегенше, тілдерді салыстырмалы қайта құрумен айналысу мүмкін емес (1957:44). Ол сондай-ақ екі тілді бір мезгілде жан-жақты салыстырудың (бұл көбінесе жылдарға созылады) кез келген ауқымды тілдік отбасыны құра алады деген кең таралған пікірді сынға алды. Ол 8 тіл үшін оларды бөлек отбасыларға жіктеудің 4140 тәсілі бар екенін, ал 25 тіл үшін 4 638 590 332 229 999 353 тәсіл бар екенін көрсетті (1957:44). Атап айтқанда, Нигер-Конго тілдері тобында 1500-ге жуық тіл бар деп есептеледі. Ол кез келген ауқымды тілдік отбасыны құру үшін екі жақты салыстырудан өзге де ғылыми тәсілдер қажет деп ойлады. Бұқаралық салыстыру теориясы осындай тәсілдерді көрсетуге бағытталған. Гринберг тереңдікке қарағанда кеңдіктің артықшылығын жақтады. Ол салыстырылатын материалдың көлемін шектеуді (негізгі сөздік, морфология және дыбыс өзгерісінің белгілі жолдары) және салыстырылатын тілдердің санын белгілі бір аймақтағы барлық тілдерге дейін арттыруды ұсынды. Бұл көптеген тілдерді сенімді түрде салыстыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл процесс қарастырылып отырған тілдердің көп саны арқасында кездейсоқ ұқсастықтарды тексеруге мүмкіндік береді. Ұқсастықтардың кездейсоқ болу ықтималдығы тілдердің саны артаған сайын күрт төмендейді (1957:39). Гринберг негізгі сөздіктің жаппай "қарызға" алынуы белгісіз деген тұжырымды қолданды. Ол қарыз алу, орын алған жағдайда, мәдени сөздіктерде шоғырланады және "белгілі бір семантикалық салаларда" жинақталады, осылайша оны анықтау оңай болады (1957:39). Байланыстың жалпы үлгілерін анықтау мақсатымен, идея әр сөзді дұрыс табу емес, үлгілерді анықтау болды. Гринберг өзінің бұқаралық салыстыру теориясымен бірге кездейсоқ ұқсастық пен қарыз алу оның тиімділігіне кедергі келтірмейтінін түсіндірді. Дегенмен, сыншылар осы құбылыстар оның теориясына қиындықтар туғызды деп санайды. Гринберг өзінің әдісін алғаш рет 1954 жылғы мақаласында "бұқаралық салыстыру" деп атады (Гринберг, 1955 ж. қайта басылған). 1987 жылдан бастап ол "бұқаралық салыстыру" терминін "көпжақты салыстыру" терминімен ауыстырды, бұл лингвистикалық оқулықтарда ұсынылған екі жақты салыстырулармен қарама-қайшылығын көрсету үшін жасалды. Оның пікірінше, көпжақты салыстыру салыстырмалы әдіске қарсы емес, керісінше, оның қажетті алғашқы қадамы (Гринберг, 1957:44). Оның сөзіне сүйенсек, салыстырмалы қайта құру тілдік жіктеу арқылы белгіленген фактілерді түсіндіретін теория мәртебесіне ие болуы керек (Гринберг, 1957:45). Көптеген тарихи тілшілер (Кэмпбелл, 2001:45) тілдердің генеалогиялық байланыстарын анықтау әдісі ретінде бұқаралық салыстыруды қолдамайды. Бұқаралық салыстырудың ең белсенді сыншылары Лайл Кэмпбелл, Дональд Ринге, Уильям Позер және қайтыс болған Р. Ларри Траск болды.

Африка тілдері

Гринберг Африка тілдерін жіктеу жүйесін жасауымен кеңінен танымал, ол оны 1949 жылдан 1954 жылға дейін Оңтүстік-Батыс антропология журналында мақалалар сериясы түрінде жариялады (олар 1955 жылы «Африка тілдері» кітабы ретінде қайта басылды). Ол кітапты қайта қарастырып, 1963 жылы қайтадан басып шығарды, содан кейін 1966 жылы (өзгеріссіз 1970 жылы қайта басылып шығарылды) бірдей күйінде қалды. 1981 жылы Гринберг жіктеменің тағы бірнеше өзгерісін енгізді. Гринберг Африка тілдерін төрт отбасыға топтап, оларды афроазиялық, нилосахаралық, нигер-конголық және хоисандық деп атады. Өзінің жұмысы барысында Гринберг «афроазиялық» терминін ертерек қолданылған «хамит-семит» терминін алмастыру үшін ойлап тапты, себебі 19-шы ғасырдан бері қабылданған хамит тобы жарамды тілдер отбасы емес екенін көрсетті. Оның жұмысының тағы бір маңызды ерекшелігі – көптеген банту тілдері мамандары ұстанғандай, оларды тәуелсіз отбасы ретінде қарастырмай, Нигер-Конго отбасының бір бөлігі ретінде қарастыру болды, олар Орталық және Оңтүстік Африканың көп бөлігін алып жатыр. Гринбергтің жіктемесі негізінен бұрынғы жіктемелерді салыстырып бағалауға негізделген. Бір кезде оның жіктемесі батыл және болжамдық деп есептелді, әсіресе нилосахаралық тілдер отбасының ұсынысы. Қазір, хоисаннан басқа, оны африкалық мамандар қабылдайды және басқа ғалымдар одан әрі зерттеулер үшін негіз ретінде пайдаланады. Гринбергтің африка тілдері жөніндегі жұмысын Лайл Кэмпбелл мен Дональд Ринге сынға алды, олар оның жіктемесі оның деректерімен толыққанды негізделмегенін айтады және оның макроотбасыларын «сенімді әдістермен» қайта қарауды сұрайды (Ринге 1993:104). Гринбергтің жіктемесіне жақын тұрған Гарольд Флеминг пен Лайонел Бендер оның кейбір макроотбасыларының (әсіресе нилосахаралық және хоисандық макроотбасыларының) көптеген тіл білімі мамандары толыққанды қабылдамайтынын және оларды бөлу қажет болуы мүмкін екенін мойындады (Кэмпбелл 1997). Олардың қарсылығы әдістемелік болды: егер жаппай салыстыру дұрыс әдіс болмаса, онда ол африка тілдерінің арасындағы шатасуды тәртіпке келтіре алмайды. Керісінше, кейбір тіл білімі мамандары Гринбергтің төрт африкалық отбасын ірірек бірліктерге біріктіруге тырысты. Атап айтқанда, Эдгар Грегерсен (1972) Нигер-Конго және Нило-Сахараны үлкен отбасыға біріктіруді ұсынды, оны ол Конго-Сахара деп атады. Роджер Бленч (1995) Нигер-Конгоның Нило-Сахараның кіші тармағы екенін айтады.

Жаңа Гвинея, Тасмания және Андаман аралдарындағы тілдер

1971 жылы Гринберг Папуа тілдерін (Жаңа Гвинея мен жақын аралдардың көптеген тілдік отбасыларын) Андаман аралдары мен Тасманияның жергілікті тілдерімен біріктіретін, бірақ Австралия абориген тілдерін қоспаған Үнді-Тынық мұхит макроотбасын ұсынды. Оның басты ерекшелігі – Жаңа Гвинеяның көптеген тілдік отбасыларын бір генетикалық бірлікке дейін тоғыстыру болды. Бұл аустронезиялық тілдерді есепке қоспайды, олар адамдардың кейінгі көші-қонымен байланысты екені анықталған. Гринбергтің осы тілдерді топтастыруын осы тілдерді жіктеумен айналысқан мамандар көпшілігі қабылдамады. Дегенмен, Стивен Вурмның (1982) және Малкольм Росс (2005) жұмыстары оның бір кездегі радикалды идеясын – осы тілдердің бір генетикалық бірлік құрайтынын – қуаттайтын маңызды дәлелдер келтірді. Вурм Ұлы Андаман, Батыс Папуа және Тимор-Алор тілдік отбасылары арасындағы лексикалық ұқсастықтардың "керемет және көп жағдайда формальды сәйкестікке [ ] жететінін" айтты. Оның пікірінше, мұның себебі тілдік субстратқа байланысты.

Америка тілдері

Американың жергілікті тілдерін зерттейтін лингвистер оларды 150-ден 180-ге дейінгі тәуелсіз тілдік отбасыларға жіктемелейді. Кейбіреулер екі тілдік отбасы – эскимо-алеут және на-дене – ерекше болғанын, мүмкін, олар Жаңа дүниеге кейінірек қоныс аударған нәтижесі екенін санайды. Гринберг (1957:41, 1960) көптеген тілдік топтардың байланыссыз деп есептелгенін, оларды ірі топтарға жіктеуге болатынына көз жеткізді. 1987 жылы жарық көрген «Америка тілдері» атты кітабында ол эскимо-алеут және на-дене топтарының ерекше екенімен келіссе де, қалған Америка тілдерінің барлығы бір макро-отбасыға жатады деп ұсынды, оған ол «Америнд» деген ат берді. «Америка тілдері» кітабы қызу пікірталас тудырды, бірақ көп сынға ұшырады; оны Американың жергілікті тілдері мамандарының көпшілігі және тарихи лингвистер де қабылдамайды. Жеке тілдік отбасылар мамандары Гринбергтің деректерінде көптеген қателіктер мен жаңылыстар тапты, мысалы, жоқ тілдерден алынған деректерді қосу, салыстырылатын формалардың дұрыс емес транскрипциясы, салыстыру үшін қолданылған сөздердің мағынасын дұрыс түсінбеу және мүлдем жалған формалар. Тарихи лингвистер классификацияның негізі болған көпжақты (немесе жаппай) салыстыру әдісінің дұрыстығын да жоққа шығарады. Олар дәлел ретінде ұсынылған ұқсастықтардың қателіктер, кездейсоқ сәйкестік, салыстырулардағы семантикалық кеңдік, қарыз сөздер, дыбырлық сөздер және т.б. нәтижесінде туындағанын, ал бұрынғы ортақ атадан мұрагерлікпен байланысты екенін дәлелдемейтінін айтады. Алайда, Гарвард генетигі Дэвид Рейхтің атап өтуінше, жақында жүргізілген генетикалық зерттеулер Гринбергтің «Америнд» жіктемесін қолдайтын үлгілерді анықтады: «Бірінші американдықтар» санаты. «Тілге сүйенгенде ең жақын туыс деп болжанған топтардың жиынтығы деректері бар популяциялардың генетикалық үлгілерімен расталды». Дегенмен, «Бірінші американдықтар» санаты эскимо-алеут және на-дене популяцияларының ата-бабаларымен араласып, олардың геномына елеулі үлес қосты, олардың 60% және 90% «Бірінші американдық» ДНК-сы екі топтың генетикалық құрамын құрайды.

Солтүстік Еуразия тілдері

Кейін Гринберг Солтүстік Еуразияның тілдік отбасыларының көбісі бір жоғары деңгейдегі отбасыға жатады деп ұсынды, оны ол Еуразиялық деп атады. Бір ғана ерекшелік – Енисей тілі, ол кеңірек Дене-Кавказ тобымен байланыстырылды, сонымен қатар Қытай-Тибет тілдері де осы топқа кіреді. 2008 жылы Эдвард Важда Енисей тілін Солтүстік Американың На-Дене тілдерімен Дене-Енисей отбасы ретінде байланыстырды. Еуразиялық топтама Холгер Педерсен мен Владислав Ильич Свитичтің бұрынғы Ностратикалық топтамаларына ұқсас, оларға Үнді-Еуропа, Ұрал және Алтай тілдері кіреді. Ол Нивх, Жапон, Корей және Айн тілдерін (Ностратиктер оларды тілдік отбасы емес, жеке тілдер болғандықтан салыстырудан шығарған) және Афроазиялық тілдерін қоспау арқылы ерекшеленеді. Осы шамада ресейлік Ностратиктер, әсіресе Сергей Старостин, Ностратиканың жаңартылған нұсқасын жасады. Ол Гринбергтің топтамасынан сәл үлкен болды, бірақ Афроазиялық тілдерін де қоспады. Соңғы кезде Ностратикалық гипотезаны қолдайтындар арасында келісім пайда болуда. Гринберг негізінен Ностратикалық тұжырымдамамен келісті, бірақ оның солтүстік «деңгейі» (оның Еуразиялық тобы) және оңтүстік «деңгейі» (негізінен Афроазиялық және Дравидтік тілдері) арасындағы терең ішкі бөлініске назар салды. Америкалық Ностратиктердің бірі Аллан Бомхард Еуразиялықты Ностратиканың басқа тармақтарымен бірге – Афроазиялық, Эламо-Дравид және Картвел тілдерімен қатар қарастырады. Сол сияқты, Георгий Старостин (2002) үш бөліктен тұратын жалпы топтамаға келді: ол Афроазиялық, Ностратикалық және Эламит тілдерін шамамен бірдей қашықтықта және басқа тілдік отбасылардан гөрі бір-бірімен тығыз байланысты деп есептейді. Сергей Старостин мектебі қазір Афроазиялық тілдерін кеңінен анықталған Ностратикалық отбасыға қосты. Олар макроотбасының қалған бөлігін қамтитын тар топтаманы белгілеу үшін Еуразиялық терминін сақтап қалды. Соңғы ұсыныстар негізінен Дравид және Картвел тілдерін нақты қосудағы айырмашылықтарда көрінеді. Гринберг емделе алмайтын қатерлі ісікке шалдыққаннан кейін де, 2001 жылдың мамырында қайтыс болғанға дейін осы жобада жұмыс істей берді. Оның әріптесі және бұрынғы студенті Мерит Рулен оның қайтысынан кейін оның Еуразиялық еңбегінің соңғы томын (2002) жариялауды қамтамасыз етті.

Кітаптар (редактор)

(1966 жылғы екінші басылымы)

Мақалалар, шолулар және т.б.

(Генетикалық лингвистикада қайта басылды, 2005.) (Тілдің жалпыламалықтары, 1966 жылғы екінші басылымында, 73–113 беттер.) (Генетикалық лингвистикада қайта басылды, 2005.)