Кіріспе

Кандалану (ассириялық жазуы: ) – б.з.б. 647 жылы Ашшурбанипал тағайындағаннан бастап б.з.б. 627 жылы қайтыс болғанға дейін, Ашшурбанипал мен Ашшур-этил-илани патшаларының Бабыл марионеттік патшасы болды. Бабылдың бұрынғы патшасы Шамаш-шумукин Ашшурбанипалға қарсы көтеріліс жасағаннан кейін, Кандалану Бабылдың жаңа марионеттік патшасы болып жарияланды. Оның тегі белгісіз; ол Ашшурбанипалдың кіші бауырларының бірі болуы мүмкін, Шамаш-шумукиннің көтерілісінде оның жағына шыққан вавилондық ақсүйек немесе ассириялық билікке қарсы одан әрі әрекеттер үшін вавилондықтардың қолдауын алмауы үшін патшалыққа тағайындалған ақыл-есі кем немесе дене мүшесі кемістігі бар адам болуы мүмкін. Жұмбақ тұлға Кандаланудың билігі туралы мәліметтер аз, оның билік құрған кезіндегі тарихи деректер күнтізбелік формулалар мен хронологиялық мәтіндермен ғана шектеледі. Кейбір тарихшылар Кандалану мен Ашшурбанипалдың бір адам екенін, Кандаланудың Бабылда патшаның қолданылған есімі болғанын айтады, бірақ қазіргі зерттеушілер бұл идеяны ықтималсыз деп санайды.

Тарихи негіздер

Бабылды Тиглат Пилезер III (б.з.д. 745–727) Кандолану патша болғанға дейін бір ғасырдан кем уақыт бұрын Жаңа Ассирия империясы бағындырған еді. Осы бағындырудан бері өткен кезеңнің көп бөлігінде Ассирия патшасы бір мезгілде Бабыл патшасы ретінде де билік етті, бірақ бабылдықтар көбінесе олардың үстемдігіне наразылық білдірді. Бабылдықтардың ашуын басуға тырысып, Есархаддон (б.з.д. 681–669) өлімінен кейін Ассирия мен Вавилон патшалықтарын екі ұлына бөліп берді. Ұлы ұлы Шамаш-шум-укинге Вавилон, ал кіші ұлы Ашшурбанипалға Ассирия патшалығы берілді. Бұл екі патшаның келісімі біраз уақытқа дейін тиімді болғанымен, Шамаш-шум-укин Ашшурбанипалға бағынышты болды. Жарнамалар көрсеткендей, Шамаш-шум-укин өзінің поддандыларына берген әрбір бұйрықты ағасы тексеріп, бекітуі керек еді. Ашшурбанипал Шамаш-шум-укиннің иелігіндегі Борсиппа қаласында тұрақты гарнизон орналастырған. Сондай-ақ, Бабылдағы шенеуніктер Ашшурбанипалға тікелей жіберген петициялар сақталған. Егер Шамаш-шум-укин Бабылдың толық құрметке ие билеушісі болғанда, ол мұндай хаттарды алған болар еді. Ашшурбанипал мен Шамаш-шум-укиннің бейбіт қатар өмір сүрген кезеңіндегі Вавилон патшалық жазбаларында екеуінің де есімдері айтылады, бірақ Ассириядан келген заманауи құжаттарда тек Ашшурбанипал ғана есімдері көрсетілген, бұл екі патшаның мәртебесі тең емес екенін көрсетеді. Шамаш-шум-укин ашуланып, б.з.д. 652 жылы көтеріліс ұйымдастырып, Ашшурбанипалдың билігінен құтылуға көмектесу үшін Ассирияның жауы коалициясын жинады. Көтеріліс сәтсіз аяқталды және б.з.д. 650 жылға қарай Шамаш-шум-укин бақылауындағы көптеген қалалар, соның ішінде Вавилон да қоршауға алынды. Ұзақ қоршау кезінде аштық пен аурудан зардап шеккен Вавилон б.з.д. 648 жылы құлап, тоналды. Шамаш-шум-укиннің қоршаудан кейінгі өлімі туралы мәліметтер нақты емес; кең таралған аңыз бойынша ол сарайында өзін өртеп, суицид жасаған, бірақ заманауи мәтіндер (әсіресе Ашшурбанипалдың жылнамалары) ол "қатыгез өлімге ұшырады" және құдайлар "оны отқа жіберіп, өмірін жойды" деп мәлімдейді. Өзін өртеп немесе басқа тәсілмен суицид жасауы мүмкін, сондай-ақ оны жазалаған немесе жазасыз өлтірген болуы да мүмкін.

Билік ету және рөлі

Шамаш шум укиннің жеңілісімен Ашурбанипал бұл аймақты тағы да бір рет Жаңа Ассирия империясына қосты. Ол өзі патшалыққа таласпады, керісінше, жаңа тәуелді патша – Кандалануды тағайындады. Кандаланудың тегі белгісіз, ол патшаның кіші інісі немесе азамат соғысында оның жағына шыққан вавилондық ақсүйек болуы мүмкін. Оның аты дене мүшесіндегі кемшілікке сілтеме жасайды, мүмкін, табандың бұрылысы. Сонымен қатар, ол ақыл-есі кем болуы да мүмкін, және кемтарлығы немесе ақыл-есінің жетілмеуі салдарынан Ассирияға қарсы әрекеттерге қолдау табу қиын болған. Дегенмен, ол толыққанды сау да болуы мүмкін, себебі вавилондықтар кемтар немесе ақыл-есі кем патшаны ауыр қылмыс деп санап, аймақтағы тәртіпсіздікті күшейтуіне себеп болуы мүмкін еді. Кандаланудың билігі туралы сақталған сенімді деректер – оның үкімдігіне қатысты құжаттардағы дата формулалары және хронологиялық мәтіндер (хроника мен кейінгі патшалар тізімі). Оның билік еткен мемлекеті Шамаш шум укиннің мемлекетімен бірдей болды, тек Ниппур қаласы Ашурбанипалдың күшті ассириялық бекінісіне айналдырылды. Оның билігінің шектері тар болған сықпайды, оның іс-әрекеттері мен қызметі туралы ештеңе белгілі емес. Оның нақты саяси және әскери билігі болмаған, ол толығымен ассириялықтардың қолында болды.

Ашурбанипалмен сәйкестендіру

Дәстүр бойынша, Ашурбанипалдың соңғы жылы тарихшылар тарапынан б.з.д. 627 жыл деп есептелген, бұл шамамен бір ғасырдан кейін Жаңа Вавилон патшасы Набонидтің анасы Адад Гуппи Харран қаласындағы жазуында көрсетілген. Ашурбанипалдың тірі және патша ретінде билегендігіне соңғы дәлел – б.з.д. 631 жылы Ниппур қаласында жасалған келісім-шарт. Оның ізбасарлары Ашур этил илани мен Синшаришкунның билік мерзімінің ұзақтығын растау үшін, оның билігі б.з.д. 631 жылы, оның қайтыс болған жылы аяқталуы керек. Егер ол б.з.д. 627 жылы аяқталған болса, оның мұрагерлері Ашур этил илани мен Синшаришкунның Вавилондағы жазулары мүмкін болмас еді, себебі қала б.з.д. 626 жылы Набополассар тарапынан басып алынып, ешқашан қайтадан Ассирияның қолына тимеген. Бір кезде кең таралған теория, Харран жазуында көрсетілген 42 жылдық билік пен, мысалы, поляк тарихшысы Стефан Завадскийдің "Ассирияның құлауы" (1988) кітабында қорғалған 38 жылдық билік арасындағы қарама-қайшылықты түсіндіру үшін, Ашурбанипал мен Кандалану бір адам болған, Кандалану – бұл патшаның Вавилонда қолданған есімі деген болжамды ұсынады. Бірақ бұл бірнеше себепке байланысты күмәнді саналады. Ешбір ассириялық патша Вавилонда басқа есім қолданғандығы белгілі емес. Вавилониядағы жазулар Ашурбанипал мен Кандаланудың билік мерзімінің ұзақтығындағы айырмашылықты көрсетеді; Ашурбанипалдың билігі оның патшалыққа отырған толық алғашқы жылынан (б.з.д. 668) есептеледі, ал Кандаланудың билігі оның патшалыққа отырған толық алғашқы жылынан (б.з.д. 647) есептеледі. Вавилонды жеке басқарған барлық ассириялық патшалар өз жазуларында «Бабыл патшасы» атауын қолданған, бірақ Ашурбанипалдың жазуларында, тіпті б.з.д. 648 жылдан кейін жасалғандарында да ол қолданылмаған. Вавилондық құжаттар оларды екі түрлі адам ретінде қарастырады, және заманауи вавилондық дереккөздерде Ашурбанипал Бабыл патшасы деп сипатталмаған.