Хорватия тәуелсіздік соғысының бастауы: Плитвице көлдеріндегі қақтығыс

Кіріспе

Плитвице көлдері оқиғасы (немесе Плитвицки кравави Ускрс, екеуі де "Плитвице қанды Пасха" деп аударылады) – Хорватия Тәуелсіздік соғысының басында болған қарулы қақтығыс. Бұл шайқас 1991 жылдың 31 наурызында Хорватиядағы Плитвице көлдерінде Хорватия полициясы мен Хорватия сербтері құрған SAO Krajina-ның қарулы күштері арасында өтті. Шайқас SAO Krajina-ның Плитвице көлдері ұлттық паркін басып алуынан кейін болды және Хорватияның аймақты қайтарып алуына әкелді. Қақтығыс екі тараптан бір-бір адамның қаза болуына әкелді және этникалық шиеленістің күшеюіне себеп болды. Оқиға Югославия Президенттігін Югославия Халық Армиясына (Югославская народная армия – JNA) қарсыласатын тараптар арасында буферлік аймақ құруға бұйрық беруге итермеледі. JNA келесі күні оқиға орнына жетіп, Хорватияға полицияны кері шегінуді талап ететін ультиматум қойды. Плитвице көлдері аймағын басып алған арнайы полиция бөлімшелері 2 сәуірде шынымен де кері шегінгенмен, 90 офицерден тұратын жаңадан құрылған Хорватия полиция бекеті өз орнында қалды. Полиция бекеті үш айдан кейін JNA-мен блокадаланды және 1991 жылдың тамыз айының соңында басып алынды.

Өмірбаян

1990 жылы Хорватия Социалистік Республикасы үкіметінің сайлауда жеңіліске ұшырауынан кейін этникалық шиеленістер күшейді. Югослав халық армиясы (Югославская народная армия – JNA) қарсылықты басу үшін Хорватияның аумақтық қорғанысының (Teritorijalna obrana – TO) қаруларын тәркіледі. 17 тамызда шиеленіс Хорватия сербтерінің ашық көтерілісіне ұласты, ол Книн маңындағы Далмацияның ішкі аймақтарында, Лика, Кордун, Бановина аймақтарының және Шығыс Хорватияның бір бөлігінде орталықтанды. Олар 1990 жылдың шілдесінде Хорватия президенті Франьо Туджманның Хорватияның тәуелсіздігіне қол жеткізу саясатына қарсылықты үйлестіру үшін Серб Ұлттық Кеңесін құрды. Оңтүстік Книн қаласынан келген тіс дәрігері Милан Бабич президент сайланды. Книн полициясының бастығы Милан Мартич жартылай әскери жасақтар құрды. Екеуі де ақырында SAO Крайинаның саяси және әскери жетекшілеріне айналды, бұл Хорватиядағы сербтер қоныстанған аймақтарды біріктірген өздігінен жарияланған мемлекет болды. 1991 жылдың басында Хорватияда тұрақты армия болған жоқ. Қорғанысын нығайту үшін Хорватия полиция күшін екі есеге арттырып, 20 мыңға жеткізді. Күштің ең тиімді бөлігі – әскери ұйымдасқан 12 батальонға бөлінген 3000 адамнан тұратын арнайы полиция болды. Сонымен қатар, 9 000–10 000 аймақтық деңгейде ұйымдастырылған резервтік полиция болды. Резервтік полиция 16 батальон мен 10 ротаға бөлінді, бірақ олардың қару-жарағы жетіспеді. Бақылауларындағы аумақты консолидациялау мақсатында Хорватия сербтерінің басшылары 1991 жылдың 25 наурызында Плитвице көлдерінде саяси митинг ұйымдастырып, аймақты SAO Крайинаға қосуды талап етті. Үш күннен кейін, 28 наурызда, SAO Крайина арнайы полициясы аймақты басып алып, қарулы азаматтардың көмегімен Плитвице көлдері ұлттық паркінің хорват басқаруын қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. SAO Крайина Плитвице көлдеріне жөнелткен күш шамамен 100 адамнан тұрады деп есептеледі. Аймақ салыстырмалы түрде сиреп қоныстанған және сербтерге ешқандай тікелей қауіп-қатер болған жоқ. Журналист Тим Джуда бұл қадамның себебі Лика мен Бановина аймақтарындағы серб қауымдастықтарын байланыстыратын, парк арқылы солтүстік-оңтүстікке өтетін стратегиялық жолды бақылауға деген ниет болуы мүмкін екенін болжайды.

In 1990, following the electoral defeat of the government of the Socialist Republic of Croatia, ethnic tensions worsened. The Yugoslav People's Army (Jugoslovenska Narodna Armija – JNA) confiscated Croatia's Territorial Defence (Teritorijalna obrana – TO) weapons to minimize resistance. On 17 August, the tensions escalated into an open revolt of the Croatian Serbs, centred on the predominantly Serb populated areas of the Dalmatian hinterland around Knin, parts of the Lika, Kordun, Banovina regions and eastern Croatia. They established a Serbian National Council in July 1990, to coordinate opposition to Croatian President Franjo Tuđman's policy of pursuing independence for Croatia. Milan Babić, a dentist from the southern town of Knin, was elected president. Knin's police chief, Milan Martić, established paramilitary militias. The two men eventually became the political and military leaders of the SAO Krajina, a self declared state incorporating the Serb inhabited areas of Croatia. In the beginning of 1991, Croatia had no regular army. In an effort to bolster its defence, Croatia doubled the size of its police force to about 20,000. The most effective part of the force was the 3,000 strong special police that were deployed in 12 battalions adopting military organisation. In addition there were 9,000–10,000 regionally organised reserve police. The reserve police were set up in 16 battalions and 10 companies, but they lacked weapons. In an effort to consolidate territory under their control, Croatian Serb leaders organised a political rally at the Plitvice Lakes on 25 March 1991, demanding the area be annexed to the SAO Krajina. Three days later, on 28 March, SAO Krajina special police seized the area, and with the help of armed civilians, removed the Croatian management of the Plitvice Lakes National Park. The force deployed by the SAO Krajina to the Plitvice Lakes was estimated to be approximately 100 strong. The region was relatively sparsely populated and there was no obvious threat to Serbs there. Journalist Tim Judah suggests that the move may have been motivated by a desire to control a strategic road that ran north–south through the park, linking the Serb communities in the Lika and Banovina regions.

Уақыт шкаласы

Хорватия Лучко, Ракитье және Слжем арнайы полиция бөлімшелерін, сондай-ақ Загреб және оның төңірегінде орналасқан арнайы полиция күштерін жөнелтті. Плитвице көлдері аймағын қайта басып алу үшін оларға Карловац пен Госпичтен қосымша полиция күштері көмек көрсетті. Жосип Луцич басқарған хорват полиция күштері Плитвице көлдері аймағына бірнеше автобус, жеке көліктер мен бронетранспортерлерді пайдаланды. Луцичтің тікелей басқаруымен Ракитье арнайы полиция бөлімінің (АРБ) 180 сарбаздан тұратын негізгі тобы, тығыз тұманды күйде, Корана өзені арқылы Загребтен басты жолмен келді. Көпірді 1991 жылдың 30/31 наурызында, түн ортасына дейін Лучко бөлімшесі қорғады. Көмекші күштер Личко Петрово Село арқылы Плитвице көлдеріне жақындады, ал Кумровец АРБ көлдер мен Госпич арасындағы аймаққа орналастырылды. Олар Любово өтегін басып алып, негізгі күштің оң жақ фланкін қамтамасыз етті. Шабуылға барған күштердің жалпы саны шамамен 300 сарбазды құрады. 1991 жылдың 31 наурызындағы Пасха күні таңғы сағат 7:00-ден бұрын, Плитвице көлдері маңында Крайна КСРО күштері орнатқан кедергіге шабуыл жасалды. Крайнаның SAO күштері хорват полициясын тасымалдаған көліктерге шабуылдап, екі жарым сағаттан кейін ұлттық саябақтың пошта бөліміне шегінді. Хорватияның алға жылжуына қатты қар да кедергі келтірді, нәтижесінде алты адам жараланды. Шабуылдаушы күштер сағат 11:00-ге дейін өз мақсаттарына қол жеткізді. Шабуыл операциясы аяқталған кезде, Хорватия әскері Хорватия Тәуелсіздік соғысының алғашқы қаза тапқан жауынгерін шығарды – Жосип Йович, Крайна күштері шегініп бара жатқанда автоматтан қаза тапты. Содан кейін Югославия әуе күштері екі тараптан да жараланғандарға көмек көрсету үшін Ми-8 тікұшағын жіберді, ол бір жарым сағаттан кейін аймақтан кетті. Тікұшақты сол кездегі Югославия әуе күштерінің басшысы, генерал-полковник Антон Тус, Хорватияның ішкі істер министрі Иосип Болжовацтың өтініші бойынша жіберді. Плитвице маңындағы шайқас аяқталғаннан кейін, Титова Кореница маңында, оңтүстікке қарай, сирек атыс естілді. Сол күні түстен кейін Плитвице көлдерінде хорват полиция бекеті құрылды, ал Томислав Ильич оның командирі болып тағайындалды. Бұл бекетке Госпичтен қайта орналастырылған шамамен 90 полиция қызметкері орналасты. Югославия президенті сол күні кешке төтенше мәжіліс өткізіп, оқиғаны талқылады. Сербияның президенттік өкілі Борисав Йовичтің талабы бойынша, JNA-ға аймаққа араласуға, бақылауға алуға және одан әрі қақтығыстарды болдырмауға бұйрық берілді. Сербия парламенті де төтенше мәжіліс өткізіп, оқиғаны соғысқа себеп болатын жағдай ретінде қарастырды және Крайна сербтеріне Загребпен болған қақтығыста "барлық қажетті көмек" көрсетуге дауыс берді. Келесі күні Крайна СОК аймақтың Сербия құрамына енгенін жариялап, қаулы қабылдады, сондай-ақ Хорватиядағы сербтер бақылап отырған аймақтарда Сербияның конституциясы мен заңдары қолданылуына келісім берді. Хорватия билігі Сербия президенті Слободан Милошевичті Хорватияның тәуелсіздік жариялау ниетін бұзу мақсатымен тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деп айыптады, егер Югославия бос конфедерацияға айналмаса. Олар оны Хорватия үкіметін құлату үшін JNA-ны итермелеуге тырысқанын да айыптады.

Croatia deployed special police forces, specifically the Lučko, Rakitje and Sljeme special police units based in and around Zagreb, supported by additional police forces drawn from Karlovac and Gospić to retake the Plitvice Lakes area. The Croatian police force, commanded by Josip Lucić, used several buses and passenger cars, as well as an armoured personnel carrier, to approach the Plitvice Lakes area. The main 180 strong group of the Rakitje Special Police Unit (SPU), directly commanded by Lucić, arrived in dense fog, along the main road from Zagreb via the Korana River bridge. The bridge was secured by the Lučko unit shortly before midnight on 30/31 March 1991. An auxiliary force approached the Plitvice Lakes via Ličko Petrovo Selo, while the Kumrovec SPU was deployed in the area between the lakes and Gospić, where it captured the Ljubovo Pass to secure the right flank of the main effort. The total attacking force comprised approximately 300 troops. The approaching convoy was ambushed at a barricade set up by the SAO Krajina force near Plitvice Lakes before 7:00 in the morning of Easter Sunday, 31 March 1991. The SAO Krajina force attacked the vehicles carrying the Croatian police and held their position until they fell back to the national park post office two and a half hours later. The Croatian advance, additionally hindered by deep snow, was achieved at a cost of six wounded. The attacking force secured its objectives by 11:00 am. As the attacking operation reached its completion, the Croatian military sustained its first combat fatality of the Croatian War of Independence, when Josip Jović was killed by a machine gun covering retreating SAO Krajina troops. Shortly afterwards, the Yugoslav Air Force dispatched a Mil Mi 8 helicopter to attend to wounded on both sides, and it left the area after an hour and a half. The helicopter was dispatched by Colonel General Anton Tus, head of the Yugoslav Air Force at the time, following a request by Josip Boljkovac, Interior Minister of Croatia. As the fighting around Plitvice ended, sporadic gunfire was reported near Titova Korenica, to the south. The same afternoon, a Croatian police station was established at the Plitvice Lakes and Tomislav Iljić was appointed its commanding officer. The station was staffed by approximately 90 police officers who were redeployed from Gospić. The Presidency of Yugoslavia met in an emergency session the same evening to discuss the clash. At the insistence of Serbia's representative on the Presidency, Borisav Jović, the JNA was ordered to intervene, gain control in the area and prevent further combat. The Serbian parliament also met in an emergency session, treating the clashes as a virtual casus belli and voting to offer the Krajina Serbs "all necessary help" in their conflict with Zagreb. The following day, the SAO Krajina adopted a resolution to the effect that the territory was incorporated into Serbia, whose constitution and laws were adopted for use in the Serb held areas of Croatia. Croatian authorities accused Serbia's president, Slobodan Milošević, of stage managing the unrest in order to break Croatia's resolve to declare independence unless Yugoslavia was transformed into a loose confederation. They also accused him of attempting to coax the JNA to overthrow Croatian government.

JNA-ның араласуы

1 сәуірде JNA 1-ші және 5-ші әскери округтерінің бөлімшелерін жөнелту арқылы Плитвиц көлдеріндегі қақтысу тараптарын бөлу үшін буферлік аймақ құрды. Оған Баня-Лукада орналасқан 329-шы бронетанктік бригаданың бронетанктік батальоны, Делницеде орналасқан 6-шы тау бригадасының батальоны, Жастребарско мен Карловацта орналасқан 4-ші бронетанктік бригаданың барлау ротасы және механикаландырылған батальоны, Загребте орналасқан 306-шы жеңіл зениттік артиллерия полкінің батальоны, Самборда орналасқан 367-ші байланыс полкінің байланыс ротасы, Риекада орналасқан 13-ші әскери полиция батальонының ротасы және Риекада орналасқан 13-ші пролетарлық мотоатқыштар бригадасынан алынған зениттік артиллериялық батарея кірді. Соңында, 5-ші әскери округ Плитвиц көлдерінде алдыңғы қатардағы басқару пунктін құрды. Плитвиц көлдеріндегі JNA күштеріне полковник Иван Штимак басшылық етті. 5-ші әскери округтің қолбасшысы, генерал-майор Андрия Рашета, БАҚ өкілдеріне өз әскерлерінің екі тарапты да қорғамайтынын, тек белгісіз мерзімге этникалық қақтығыстарды болдырмау үшін келгенін мәлімдеді. Алайда, Хорватия үкіметі JNA-ның бұл әрекетіне күшті наразылық білдірді. Туджманның кеңесшісі Марио Нобило, JNA хорват шенеуніктеріне егер олар Плитвицті тастап кетпесе, полициямен қақтығысатынын айтқандығын мәлімдеді. Радиода сөйлеген сөзінде Туджман, егер JNA-ның әрекеттері өзгермесе, олар жауармиясы ретінде қарастырылатынын айтты. 2 сәуірде JNA хорват билігіне ультиматум жіберіп, полицияның Плитвицті тастап кетуін талап етті. Сол күні арнайы полиция Плитвицті тастап кетті, бірақ жаңадан құрылған полиция бөлімшесінде қызмет ететін 90 офицер өз орнында қалды.

Салдары

Полиция қызметкері Йосип Йович оқиғада қаза тапқан жалғыз хорват болды. SAO Крайина күштері де соғыста алғашқы хорват сербінің қаза болуымен аяқталған Райко Вукадиновичтің өліміне себепкер болды. Барлығы 20 адам жарақат алды, олардың жетісі – хорват полициясы. Хорват күштері 29 SAO Крайина әскерін тұтқынға алды, олардың 18-і бүлік жасаумен айыпталды. Тұтқындардың арасында кейін Серб Крайина Республикасының президенті болған Горан Хаджич те болды, бірақ ол тез босатылды. Хаджичтің босатылуы билік тарапынан жақсы ниет көрсету ретінде түсіндірілді, бірақ Болжковац оның 1991 жылы хорват билігімен ынтымақтастық жасағандықтан босатылғанын мәлімдеді. Қақтығыстан кейін Плитвиц көлдерінен шамамен 400 турист, олардың көп бөлігі италиялықтар, эвакуацияланды. Плитвиц көлдеріндегі қақтығыс Хорватиядағы жағдайды нашарлатты және жанжалдың күшеюіне әкелді. Хорват және серб күштері Плитвиц көлдерінде JNA арқылы бөлінгеніне қарамастан, қақтығыстан кейін аймақтағы жағдай одан әрі нашарлады. Жақын орналасқан Плашкиде хорват полиция қызметкерлері жергілікті полиция бөлімшесін тастап кетті, ал олардың орнына серб офицерлері келді. SAO Крайина және хорват күштері Saborsko–Lička Jasenica–Ogulin тас жолында бірнеше кедергі қойды. Жазға қарай кедергілер Плашкидің солтүстігіне және Саборсконың оңтүстігіне дейін созылды, онда хорват билігі 2 сәуірде тағы 30 адамдық полиция бөлімшесін құрды. JNA көліктері ғана кедергілерден өтуге рұқсат алды, бұл аймақта азық-түлік, дәрі-дәрмек және электр энергиясының жетіспеуіне себеп болды. 2 мамырда SAO Крайинадағы үкіметтік Серб Демократиялық партиясы Плитвиц көлдеріне наразылық шеруін және хорват полициясының Плитвицтен кетуін талап ететін саяси митинг ұйымдастырды. Бабич пен Воислав Шешель басқаратын шеруді JNA Плитвиц көлдеріне жетуіне кедергі келтіріп, Титова Кореницаға қайтаруға мәжбүр етті. 1 шілдеде JNA хорват полициясы екі JNA офицерін ұрлап, түрмеге қамаған деген сылтаумен Плитвиц көлдері полиция бөлімшесін блокадалады. 6 шілдеде SAO Крайина күштері мен JNA Плитвиц көлдерінің оңтүстік-шығысында, Титова Кореница–Госпич тас жолында Любово өткеліне шабуыл жасады, хорват Ұлттық гвардиясын кері шегіндіріп, ай соңына дейін өткелді басып алды. Жаз бойы JNA сәуір айында Плитвиц көлдеріне орналастырылған бөлімшелерді пайдалана отырып, Ликадағы хорват күштерімен шайқасты. 30 тамызда жағдай одан әрі ушықты, JNA Плитвиц көлдері полиция бөлімшесін басып алды, ал келесі күні Госпич шайқасы басталды. Хорватияда Йовичті Хорватия Тәуелсіздік соғысының алғашқы құрбаны деп есептейді. 1994 жылы оның туған жері Аржанода оған ескерткіш орнатылды. Соғыстан кейін оның қаза болған жеріне ескерткіш орнатылып, жыл сайын қақтығысты еске алу шаралары өткізіледі. Плитвиц көлдеріндегі қақтығыс және Йовичтің қазасы жыл сайын еске алынады.

Police officer Josip Jović was the only Croatian fatality in the incident. The SAO Krajina force also suffered one killed in the fighting—Rajko Vukadinović, who was the first Croatian Serb combat fatality in the war. A total of 20 people were wounded, seven of whom were the Croatian police. The Croatian forces captured 29 SAO Krajina troops, 18 of whom were formally charged with insurgency. Among the prisoners was Goran Hadžić, later to become the President of the Republic of Serbian Krajina, although he was quickly released. Hadžić's release was explained as a goodwill gesture by the authorities, but Boljkovac claims he was released because he was collaborating with the Croatian authorities in 1991. Approximately 400 tourists, most of them Italian, were evacuated from the Plitvice Lakes after the fighting. The clash at the Plitvice Lakes worsened the overall situation in Croatia and led to an escalation of the conflict. Even though the Croatian and Serb forces were separated by the JNA at the Plitvice Lakes, the situation in the area continued to deteriorate following the clash. In nearby Plaški, Croatian police personnel left the local police station and were replaced by Serb officers. Both SAO Krajina and Croatian forces set up several roadblocks on the Saborsko–Lička Jasenica–Ogulin road. By summer, the blockades were extended to the north of Plaški and south of Saborsko, where Croatian authorities established another 30 strong police station on 2 April. Only JNA vehicles were permitted to pass the roadblocks, and that brought about a shortage of food, medicine and electricity in the area. On 2 May, the Serb Democratic Party, the ruling party in the SAO Krajina, organised a protest march to the Plitvice Lakes and a political rally demanding the Croatian police withdraw from Plitvice. The march, led by Babić and Vojislav Šešelj, was prevented from reaching the Plitvice Lakes by the JNA and forced to return to Titova Korenica. The JNA imposed a blockade of the Plitvice Lakes police station on 1 July, on the pretext that the Croatian police had abducted and imprisoned two JNA officers. By 6 July, the SAO Krajina forces and the JNA commenced attacks on the Ljubovo Pass southeast of the Plitvice Lakes, on the Titova Korenica–Gospić road, driving the Croatian National Guard back and capturing the pass by the end of the month. Throughout the summer, the JNA continued to engage Croatian forces in Lika using the units deployed to the Plitvice Lakes in April. The fighting escalated further on 30 August, when the JNA captured the Plitvice Lakes police station and the following day when the Battle of Gospić began. Jović is largely viewed in Croatia as the first casualty of the Croatian War of Independence. A monument dedicated to him was erected in his birthplace of Aržano in 1994. After the war, a monument was erected at the site of his death, where annual commemorations of the clash are held. The clash and Jović's death are commemorated annually at the Plitvice Lakes.