Кіріспе
Хорват генералы Анте Готовина (12 қазан 1955 жылы туған) – Хорватияның зейнеткер генерал-лейтенанты және Хорватия Тәуелсіздік соғысында қызмет еткен бұрынғы француз аға сержанты. Ол 1995 жылғы "Дауыл" операциясындағы басты рөлімен белгілі. 2001 жылы бұрынғы Югославия Халықаралық қылмыстық трибуналы (ХҚТЮ) оны осы операциямен және одан кейінгі оқиғалармен байланысты соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп айыптады. Төрт жыл жасырынғаннан кейін, 2005 жылдың желтоқсан айында Канар аралдарында ұсталды. 2011 жылдың 15 сәуірінде Готовина айыптаманың 9 тармағының 8-і бойынша кінәлі деп танылып, 24 жылға бас бостандығынан айырылды. 2012 жылдың 16 қарашасында ХҚТЮ-ның апелляциялық алқасы Готовинаның айыптау үкімін күштен шығарды және ол қамақтан босатылды.
Ante Gotovina (born 12 October 1955) is a Croatian retired lieutenant general and former French senior corporal who served in the Croatian War for Independence. He is noted for his primary role in the 1995 Operation Storm. In 2001, the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) indicted him on war crimes and crimes against humanity charges in connection with that operation and its aftermath. After spending four years in hiding, he was captured in the Canary Islands in December 2005. On 15 April 2011, Gotovina was found guilty on 8 of the 9 counts of the indictment and sentenced to 24 years of imprisonment. On 16 November 2012, Gotovina's convictions were overturned by an appeals panel at the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) and he was released from custody.
Ерте өмір
Анте Готовина Пашман аралындағы Ткон қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Милан анасымен Италияға көшіп кетуге тырысты, бірақ Югославия шекара полициясы оларды ұстап алды. Анасы босатылып, әкесі түрмеде жазасын өтеді. Готовина шамамен төрт жасқа келгенде, анасы құрылыс алаңындағы жарылыстан оны құтқару барысында қаза тапты. Содан кейін әкесі Загребке жұмысқа кетіп, Готовина мен оның бауырлары Пакоштанедегі анасының әкесі Шимемен бірге тұрды. 1971 жылғы Пасха маусымында Готовина мен оның досы Сречко теңізге шығып қашуға тырысты. Дауыл салдарынан толқындар күшті болғандықтан, олар кері қайтуға мәжбүр болды және жақын арада Пакоштанеге оралды. Готовина қашу әрекетін отбасынан жасырып, Задардағы электротехникалық инженерлік училищенің оқуын жалғастырды.
Француз шет елдік легионы
Он алты жасында Готовина теңізші болу үшін үйден кетіп қалды. 1973 жылы, он сегіз жасқа толмастан бұрын, ол Андрия Грабовац есімімен Француз шетелдік легионына қосылды және Пау оқу орталығында біліктілік алғаннан кейін 2-ші шетелдік парашют полкінің (2e REP) құрамына кірді. Кейіннен ол элиталық Тераңдағы Іздеу және Әрекет Коммандосы (CRAP) құрамына қабылданды, қазір бұл Парашюттік Коммандо тобы (GCP) деп аталады. Сонда ол полковник Филипп Эрулиннің інісі Доминик Эрулинмен танысты, ол оның досы және болашақ миссиялардағы серігіне айналды. Келесі бірнеше жылда ол Джибутидегі, Заирдегі Колуэзи шайқасындағы және Кот-д'Ивуардағы шетелдік легион операцияларына қатысты, сонымен қатар полковник Эрулиннің жеке жүргізушісі болды. Бес жыл қызметтен кейін ол капрал-шеф шенімен легионнан кетті; 1979 жылы француз азаматтығын алды.
Францияда өмір сүру
Кейіннен ол 1980-ші жылдары түрлі француз жеке қауіпсіздік компанияларында жұмыс істеді, соның ішінде KO International Company, VHP Security-нің еншілес немесе филиалы, Service d'Action Civique (SAC) үшін жамылғы ретінде белгілі болды, және осы кезде ол өте оңшыл саясаткер Жан Мари Ле Пеннің қауіпсіздігіне жауапты болды. 1981 жылы Доминик Эрулинмен бірге ол редактор Жан Пьер Мушарға (Жан Мари Ле Пеннің жақын досы) CGT кәсіподақ ереуілшілері басып алған Ла-Сен-сюр-Мердегі баспасөзді босату үшін коммандо операциясын ұйымдастыруға көмектесті. Онжылдықтың соңында ол Оңтүстік Америкаға көшіп, Аргентина мен Гватемала сияқты елдерде бірнеше оңшыл жарымәскери ұйымдарға оқыту қызметін ұсынды. Ол Колумбияда алғашқы әйелі Химэна Далельмен танысып, қызы болды. Францияға сапар барысында тұтқындалған ол 1986 жылы Париждің "Cour d'assises" сотымен бес жылға бас бостандығынан айырылды. Ол келесі жылы "өте ерекше қорғаудың пайдасын көрсететін жағдайларда" босатылды. Доминик Эрулин Готовинаға және өзіне қатысты үкімді даулайды және Готовинаның қылмыстық ісін президент Франсуа Миттеранмен одақтас солшыл топтар жасады деп мәлімдейді.
Хорватияның тәуелсіздік соғысы
Готовина 1991 жылы Хорватия Тәуелсіздік соғысының басында Хорватияға оралды және Хорватия Ұлттық гвардиясына (ZNG) – болашақ Хорватия армиясының алғашқы ұйымдастырылған әскери құрамына қосылды. Ол тиімді қолбасшы болды және басқа хорват сарбаздарының көпшілігінен айырмашылығы, жауынгерлік тәжірибеге ие болды. Ол Батыс Славонияда: Новска және Нова Градишкада 1-ші гвардиялық бригада құрамында шайқасты. Ұзақ өтпей ол жоғары басшылықтың назарына ілікті, ал 1992 жылы Хорватия армиясы ресми түрде құрылғанда Готовина полковник атағына ие болды. Бұл 1995 жылғы 4-6 тамыздағы "Олуя" ("Дауыл") операциясының жедел табысына мүмкіндік берді, оның барысында оның басқаруындағы күштер Книн қаласын басып алды. Содан кейін Готовина Хорватия армиясының (Hrvatska Vojska немесе HV) және Босниядағы Хорватия қорғаныс кеңесінің (Hrvatsko Vijeće Obrane немесе HVO) біріккен күштеріне жетекшілік етті. "Мистраль 2" операциясында Босния сербтерінің армиясы жеңіліп, Хорватия армиясы Босния және Герцеговина армиясымен бірлесіп Баня-Лукаға дейін 23 шақырымға жетті, бірақ американдық тараптың қысымымен тоқтатылды.
Соғыстан кейінгі кезең
1996 жылы ол Армия инспекциясының бастығы болды. 2000 жылдың қыркүйегінде ол Ивица Рачан үкіметін сынаған Он екі генералдың хатына қол қойды. Басқа генералдармен бірге, ол президент Стьепан Месич тарапынан зейнеткерлікке жіберілді, себебі әскери шенеуніктер жоғары қолбасшы және президенттің келісімінсіз саяси хаттар жазуға құқылы емес деп түсіндірілді.
Ұшу және онымен байланысты саяси даулар
2001 жылдың шілдесінде бұрынғы Югославия Халықаралық қылмыстық трибуналы (ХҚТЮ) Хорватия үкіметіне Ante Gotovina және Mladen Markač-ты 1995 жылдың 4 тамызы мен 15 қарашасы аралығында жасалған соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар үшін тұтқындауды талап ете отырып, жасырын айыптау қағаздарын жіберді. 2001–2005 жылдар аралығында төрт жыл бойы Готовина АҚШ пен Еуропалық Одақтың оны тапсыруға қысым көрсетуіне қарамастан, қашқын күйде болды. Шетелдік елдер Готовинаны іздеуге тырысты және оны ұстау үшін Интерпол ордері шығарылды. АҚШ оны ұстағанға 5 миллион доллар (4,2 миллион евро) сыйақы жариялады. Осыған дейін бірнеше хорват қауіпсіздік қызметкерлері қызметтен босатылды, оның ішінде POA басшысы Франьо Турек, оның орнына Йошко Подбевшек, ал кейіннен Томислав Карамарко тағайындалды. Турек 2004 жылдың наурыз айында зейнетке шыққаннан кейін, оның орнына келген POA басшысы астында тыңдау операциясы жалғасты, бірақ Хорватия премьер-министрі Иво Санадер 2004 жылдың маусымында белгілеген мерзімге дейін Готовинаны таба алмады. MI6-тан POA-ға құпия түрде жіберілген хабарламаға сәйкес, Ұлыбритания үкіметі Готовина ісінде ынтымақтастық көрсетпесе, Туректі тұтқындауға шақырған. Хорватия үкіметі бұл ұстанымды сынға алды, Готовинаның қайда екені белгісіз екенін, бірақ оның елден тыс жерде болуы мүмкін екенін және оны сотқа жеткізу үшін бар күшін салуда екенін мәлімдеді. Еуроодақпен келіссөздер, 2005 жылдың 17 наурызында басталуы жоспарланған, мәселенің шешілуін күтіп, кейінге шегерілді. 2005 жылдың қыркүйегінде ХҚТЮ бас прокуроры Карла Дель Понте оның Хорватиядағы францискан монастырында немесе Босниялық хорваттар аймағында жасырынып жүргені туралы ақпаратқа ие екенін мәлімдеді. Ол оны табуға көмектесу үшін Ватиканға барды, бірақ The Daily Telegraph газетіне Ватиканның мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшысы, архиепископ Джованни Лайоло Ватикан мемлекет емес екенін және сондықтан "халықаралық міндеттемелері жоқ" деп көмектесуден бас тартқанын айтты. Оның бұл сөзі Хорватиядағы шіркеудің де, Ватиканның да наразылығын тудырды. Ватиканның өкілі Хоакин Наварро Валлс архиепископ Лайоло Дель Понтеден оның мәлімдемелерін растайтын дәлелдерді сұрағанын, бірақ оның оны ұсынбағанын мәлімдеді.
Ұсталу және ұстап беру
2005 жылдың 7 желтоқсанында Готовина Испания полициясы мен арнайы күштер Канар аралдарындағы Тенерифедегі Плайя-де-лас-Америкас курортында ұстады. Ол Горан Дроздек және Стьепан Сеничич аттарымен екі жалған хорват паспортымен саяхаттап жүргені анықталды. Оның паспортында Аргентина, Чили, Ресей, Қытай, Чехия және Таити сияқты бірнеше елдің шекаралық мөрлері болған. Оның бөлмесінен 12 000 евро сомасында ақша табылған. Ол дереу Мадридке жеткізіліп, Гаагадағы ХТҚТ түрмесіне экстрадициялау үшін сот отырысына дейін қамауға алынды. Кейіннен Испания полициясы оны бірнеше күн бойы іздегені, оның әйелі Дуняның телефонына орнатылған тыңшы құрылғысы арқылы алынған ақпарат бойынша оны ұстауға тырысқанын хабарлады. (2016 жылдың қаңтар айынан бастап қорғаныс министрі) Готовинаны іздеу және ұстау операциясын басқарды деген айып тағылды. 2005 жылдың 10 желтоқсанында Готовина Гаагаға жеткізіліп, 12 желтоқсанда ХТҚТ алдында тұрды. Ол өзіне тағылған жеті айыпты мойындамады: жеке және/немесе бірлескен қылмыстық топтың құрамында қуғын-сүргін, депортация және мәжбүрлі көшіру, сондай-ақ төрт айып бойынша адамзатқа қарсы қылмыстар; үш айып бойынша соғыс заңдарын немесе әдет-ғұрыптарын бұзу – кісі өлтіру, мүлікті тонау және елді мекендерді салғандықтан қирату. Адвокатының сөзіне қарағанда, Готовина "әрбір айыптамада сипатталған адам емес" екенін мәлімдеді.
Реакциялар
Көптеген хорваттар Готовинаны соғыс батыры ретінде қарастыра берді және оның қылмыс жасағаны туралы айыптауларды қабылдамады. Хорватиядағы ірі партиялардың 2007 жылғы парламент сайлауы алдында Готовинаны саяси қолдау жинау құралы ретінде пайдаланғаны хабарланды. Қашқан кезінде Готовина хорват халық мәдениетінің көрнекті символына айналды. Екі танымал хорват музыканты – Марко Перкович және Мирослав Шкоро генерал мен оның қашуын жасыра білдіре мақтап, әндер жазды, және екі ән де, әсіресе жас жанкүйерлер арасында, үлкен хитке айналды. 2006 жылы елдегі ең танымал екі футбол командасы – «Динамо» (Загреб) және «Хайдук» (Сплит) командалары матч өткізіп, одан түскен қаражат генералдардың адвокаттық шығындарына жұмсалды. 2005 жылдың наурыз айында АҚШ елшілігінің тапсырысымен жүргізілген сауалнама көрсеткендей, сауалнамаға қатысқан көпшілігі Готовинаны экстрадициялау Хорватияның мүддесіне жатпайды деп ойлады. Эмми сыйлығының иегері, хорват-американдық кинорежиссер Джек Барик Готовина ісі мен Хорватиядағы соғыс туралы «Дауылды іздеу» атты деректі фильм түсірді. Фильмнің әлемдік премьерасы 2009 жылы Загреб Dox кинофестивалінде өтті. Испанияда Готовина тұтқындалғаннан кейін Хорватияның бірнеше қалаларында митингілер мен наразылық акциялары өтті. 2005 жылдың 11 желтоқсанында (оның тұтқындалуынан кейінгі алғашқы жексенбіде) соғыс ардагерлері ұйымдастырған митингіге Сплит қаласында 40 000 мен 70 000 хорват жиналды, олар тұтқындалуға наразылық білдірді. Митингке бірнеше зейнеткер генерал қатысып, Готовинаға қолдауларын білдірді. Сол күні Хорватияның басқа да қалаларында митингілер өтті, бірақ қатысушылардың саны аз болды (Загребте шамамен 500 адам жиналды). Готовинаның тұтқындалуынан кейін PULS агенттігі жүргізген сауалнамалар көрсеткендей, хорват халқының үштен екісі айыптаулардың негізсіз екенін санады.
Сот
2006 жылдың соңында Готовинаның ісі Иван Чермак пен Младен Маркач істерімен біріктірілді, себебі олардың барлығы "Дауыл" операциясына қатысты. Готовина және басқалардың соты 2007 жылдың мамырында басталмақ болған, бірақ қорғау тарапындағы адвокаттар арасындағы келіспеушіліктерге байланысты мерзімсіз кешіктірілді. Оның адвокаттары: хорват тегіндес американдық адвокат Лука Мисетик, Ирактың Саддам Хусейнге қарсы арнайы трибуналы ісінде айыптау тарапына кеңес берген американдық адвокат Грег Кехо және Халықаралық трибуналдың (ICTY) прокуратурасының бұрынғы заң кеңесшісі Пайам Ахванан болды. 2006 жылы Слободан Милошевич қайтыс болғаннан кейін Готовина оның отбасына көңіл айту хатына қол қойды (Младен Налетилич Тута, Ивица Ражич және басқа хорват және серб тұтқындарымен бірге, тізімде 34 қол қойылған), бұл хат Белградтың Politika және Večernje novosti газеттерінде жарияланды. Готовинаның адвокаты, оның католик дініне байланысты қол қойғанын, себебі бұл дін кешірім беруге үлкен мән береді деп мәлімдеді. Сот 2008 жылдың 11 наурызында басталды және 2010 жылдың қыркүйегінде қорытынды сөздермен аяқталды. Мисетич, бұрынғы сот шешімдеріндегідей, үкімді екі-он ай ішінде күтетінін айтты.
Бірінші дәрежелі үкім
2011 жылдың 15 сәуірінде Готовина айыптаманың 9 тармағының 8-і бойынша кінәлі деп танылып, 24 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол "соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар, оның ішінде кісі өлтіру, депортация, қуғын-сүргін және адамдық емес әрекеттер" жасады деп айыпталды, ал төраға судья Алфонс Ори шешімінде бірнеше куәгерлердің куәліктерін келтірді. 315 беттік Готовина қорғанысының соңғы сот ісінде адвокаттары серб халқының жаппай қуылғаны және бейбіт азаматтарға заңсыз оқ жаудырғаны туралы айыптамаларды жоққа шығарды, "ХВ әскери нысаналарға қарсы жоғары кәсіби деңгейде, жақсы орнатылған әскери доктринаға сәйкес артиллерияны қолданды" деді. Хорватияның астанасы Загребте мыңдаған адам үлкен экрандарда тікелей эфирде үкімді көру үшін жиналды және шешімге қарсы шулы наразылық білдірді. Хорватия премьер-министрі Ядранка Косор "бірлескен қылмыстық кәсіпорны" идеясының "қабылданбайтынын" мәлімдеді. 10 000-ға жуық адам шеруге қатысып, Косор басқаратын үкіметке және Еуропалық Одаққа қарсы ұрандар айтты, наразылар басты алаңдағы тіреуден Еуропалық Одақтың туын алып тастап, оның орнына Хорватия туын орнатты. Үкім шығарылғаннан кейін бірден жүргізілген сауалнама көрсеткендей, хорваттардың 95,4%-ы Готовинаға қатысты үкімді әділетсіз деп санайды және 88%-ы оны әлі де батыр деп есептейді. Хорватияның Еуропалық Одаққа кіруін қолдау деңгейі 23,8%-ға дейін төмендеді. 2011 жылдың маусым айында Večernji list газеті жүргізген сауалнамада Готовина тәуелсіз Хорватия мемлекетін құрудағы екінші ең беделді тұлға болып танылды.
Апелляциялық үкім
2012 жылдың 16 қарашасында Теодор Мерон төрағалық еткен АХКБ-нің апелляциялық алқасы екі дауысқа қарсы үш дауыспен Готовинаны кінәсіз деп таныды. Бұрынғы үкім бойынша ол 24 жылға, ал Младен Маркач 18 жылға бас бостандығынан айырылған болатын. Екеуі де «қылмыстық құпия келісімге» қатысқан деп айыпталған, бірақ сот мұндай құпия келісім болмағанын мәлімдеді. 15 қарашада, үкім шығарылған күні алдында, Хорватияның барлық аймақтарында, соның ішінде католик шіркеулерінде де шам жағылған бейбіт митингілер өтті. Готовина мен Маркачқа көптеген хорват ардагерлері қолдау көрсетті, олардың кейбіреулері Загребтің Мирогой зиратынан Загреб соборына дейін шеру тартты. Хорватия президенті Иво Йосипович та осы шеруге қатысты. Сербия президенті Томислав Николич, Сербия үкіметінің министрі Расим Ляжич, премьер-министр Ивица Дачич және сербиялық БАҚ-тың көп бөлігі бұл үкімге теріс реакция білдірді. Сербия үкіметі Трибуналмен қарым-қатынасын тоқтатты. Ал Веселин Шливанчанин генералдарды босатуларымен құттықтады және кінәні саяси көшбасшыларға жапты. Босния мен Герцеговинадағы реакциялар әртүрлі болды: Босния мен Герцеговина Федерациясының президенті Живко Будимир және хорват саясаткері Драган Чевич оң пікір білдірсе, Серб Республикасының президенті Милорад Додик бұл үкімге қарсы шықты. Бұл іс соғыс құқығы саласында маңызды мәселелерді көтерді және заң жүзінде прецеденттік жағдай ретінде қарастырылды. Бұрынғы АХКБ бас прокуроры Карла дель Понте үкімге қатты таңырқады. Хорватияның бұрынғы әділет министрі, қазіргі БҰҰ Бас хатшысының адам құқықтары жөніндегі көмекшісі Иван Шимонович бұл үкімнің халықаралық қылмыстық құқықтың кейбір ережелерін түсіндіруде маңызды рөл атқаратынын айтты. Сербиялық саясаткер, БҰҰ Бас Ассамблеясының төрағасы Вук Еремич Twitter желісінде АХКБ-ны сынады және БҰҰ-ның арнайы құрылған трибуналдарының жұмысын талқылау үшін БҰҰ Бас Ассамблеясының сессиясын шақыруға ұйғарды.
Босатылғаннан кейін
Генералдар босатылғаннан кейін Хорватия үкіметі қорғаныс министрі Анте Котроманович пен ардагерлер істері министрі Предраг Матичпен бірге Готовина мен Маркачты Хорватияға әкелу үшін үкіметтік Bombardier Challenger 600 ұшағын жіберді. Загребте оларды премьер-министр Зоран Миланович пен парламент спикері Йосип Леко қарсы алды. Олардың сөзін шамамен 100 мың адам тыңдады. Содан кейін екі генерал Президент сарайында Президентпен кездесті, онда Готовина "Отан соғысы енді таза, ол біздің тарихымыздың бір бөлігі, болашағымызды құруға арналған негіз" деді. Матич Готовина мен Маркач Хорватияның жаңа ең жоғары наградасына ие болуға үміткерлердің қатарында екенін мәлімдеді. 2012 жылдың 19 қарашасында Белградтағы "Курир" таблоиді Готовинамен сұхбат жүргізіп, "Тұрман" операциясынан кейін қоныс аударған сербтерді Хорватияға оралуға шақырды. 2012 жылдың 23 қарашасында Готовина Сплит қаласының құрметті азаматы атанды, ал ертесі күні Задар қаласының құрметті азаматы болды. 2 желтоқсанда ол Маркачпен бірге Осиек қаласының құрметті азаматы атанды. 2012 жылдың қарашасында Сербия үкіметі Гаага халықаралық трибуналынан (ICTY) екі генералға қарсы жиналған дәлелдерді өздерінің тергеуі үшін беруді сұрады. 2013 жылдың қаңтар айында Сербияның соғыс қылмыстары жөніндегі прокуроры Владимир Вукчевич ақтау үкімінің соңғы екенін және істі қайта қарау мүмкін емес екенін айтты. 2014 жылдың 7 қаңтарында Готовинаның АҚШ Қаржы министрлігіне қарсы, оған қатысты он жылдан астам уақыттан бері сақталған экономикалық санкцияларды алып тастау туралы сотқа жүгінгендігі хабарланды. 2003 жылдан бері Готовина санкцияға ұшыраған арнайы тағайындалған тұлға ретінде тізімде болған. 6 ақпанда Федералдық тіркелім Готовинаның тізімнен шығарылғанын жариялады. 2019 жылы Ненад Иванковичтің "Жауынгер, авантюрист және генерал (биография)" кітабы негізінде Готовинаның өмірінен алынған "Генерал" атты көркем фильм шықты. Фильмді Антун Врдоляк түсірді, ал Готовина рөлінде Горан Вишнич ойнады.