Хорватия Тәуелсіздік Соғысының соңғы ірі шайқасы: "Дауыл" операциясы

Кіріспе

Хорватия тәуелсіздік соғысының соңғы ірі шайқасы және әскери шабуыл. "Шабуыл операциясы" Хорватия тәуелсіздік соғысының соңғы ірі шайқасы және Босния соғысының нәтижесіне үлкен әсер еткен маңызды фактор болды. Бұл Хорватия армиясының (ХВ) өзін-өзі жариялаған Серб Крайина Республикасына (RSK) қарсы майданға шабуыл жасауымен және Босния және Герцеговина Республикасы армиясының (АРБиХ) стратегиялық жеңісі болды. ХВ-ға Велебит тауынан алға жылжыған Хорватияның арнайы полициясы, ал АРБиХ Серб Крайина Республикасы армиясының (ARSK) тылындағы Бихач қалтасында орналасқан күштермен қолдау көрсетті. Хорватияның аумағының 18,4 пайызын және Боснияның батысын босниялықтардың бақылауына қайтару мақсатымен басталған шайқас, Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Еуропадағы ең ірі құрлықтағы шайқас болды. "Шабуыл операциясы" 1995 жылдың 4 тамызында таңертең басталды және 7 тамызда кешке аяқталды деп жарияланды, бірақ 14 тамызға дейін қарсыласу ошақтарына қарсы маңызды операциялар жүргізілді. Операция Босния соғысында стратегиялық жеңіс болды, ол Бихачты қоршауды тоқтатты және ХВ, Хорват қорғаныс кеңесі (HVO) мен АРБиХ-ті Босния мен Герцеговинадағы әскери тепе-теңдікті өзгертуге мүмкіндік берді. Операция ХВ және ХВО-ның 1995 жылғы "Жаз операциясы" кезіндегі жетістіктеріне негізделді, олар РСК астанасы Книнді жылдам басып алуға мүмкіндік беретін стратегиялық позицияларды алды, сондай-ақ Хорватия тәуелсіздік соғысының басынан бері ХВ-ның қарулануы мен оқуы жалғасты. Операция БҰҰ-ның (Біріккен Ұлттар Ұйымы) бейбітшілік миссиясы мен жанжалды шешуге бағытталған дипломатиялық күш-жігердің сәтсіз аяқталуынан кейін жүзеге асты. ХВ және АРБиХ-тың стратегиялық табысы армиялардың өзін жақсартудың және кейіннен ХВ мен АРБиХ пайдаланған АРСК позицияларындағы маңызды жетістіктердің нәтижесі болды. Шабуылдың барлық бағыттарында бірден сәттілікке қол жеткізілмеді, бірақ маңызды позицияларды басып алу АРСК басқару құрылымының және жалпы қорғаныс қабілетінің күйреуіне әкелді. ХВ Босанско Граховоны операция алдында басып алды, ал арнайы полицияның Грачацқа жылжуы Книнді қорғауды дерлік мүмкін емес етті. Ликада екі гвардиялық бригада тактикалық тереңдігі мен мобильді резервтік күштері жоқ АРСК аймағын жылдам кесіп өтті, қарсыласу ошақтарын оқшаулады, Карловац корпусының жауапкершілік аймағына (AOR) шешулі солтүстікке қарай жылдам итермелеу үшін мобильді күштерді орналастырды және АРСК-ні Бановинаға қарай итерді. Глина мен Петриньядағы АРСК-нің жеңілуі, қатал қорғаныстан кейін, АРСК Бания корпусын да жеңді, өйткені оның резерві АРБиХ-пен байланысты болды. РСК стратегиялық резерв ретінде Серб Республикасы мен Югославия армиясына сүйенді, бірақ олар шайқасқа араласпады. АҚШ та операцияда Хорватияны әскери кеңесшілік фирмасы – "Military Professional Resources Incorporated" (MPRI) компаниясына бағыттап, Пентагонмен келісімшартқа қол қойды. ХВ және арнайы полиция 174–211 адамды жоғалтты немесе хабарсыз кетті, ал АРСК 560 сарбазды жоғалтты. Сонымен қатар, БҰҰ-ның төрт бейбітшіл әскері де қаза тапты. ХВ 4000 тұтқынды ұстады. Серб азаматтарының қаза болуы туралы мәліметтер әртүрлі – Хорватия 214 адамның қаза болғанын мәлімдесе, серб деректері 1192 адамның қаза болғанын немесе хабарсыз жоғалғанын көрсетеді. Хорват халқы бірнеше жыл бұрын АРСК бақылауындағы аймақтарда серб күштерінің көтерілісшілері тарапынан этникалық тазалауға ұшырады, шамамен 170 000–250 000 адам қуылды және жүздеген адам қаза тапты. Шабуыл кезінде және одан кейін АРСК бақылауындағы аймақтан шамамен 150 000–200 000 серб қашып кетті, ал хорват күштері қалған азаматтарға қарсы түрлі қылмыстар жасады. Бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық сот (МХХС) үш хорват генералын соғыс қылмыстары жасады және серб халқын Хорватиядан қуғынға салуға бағытталған бірлескен қылмыстық іске қатысқандары үшін сотқа тартып, бірақ үшеуі де ақталды және сот қылмыстық іске қатысқандығы туралы айыптаманы жоққа шығарды. МХХС "Шабуыл операциясы" этникалық қудалауға бағытталмағанын, өйткені бейбіт тұрғындар қасақана нысанаға алынбағанын мәлімдеді. МХХС Хорватия армиясы мен арнайы полициясы артиллериялық шабуылдан кейін серб халқына қарсы көптеген қылмыстар жасағанын, бірақ мемлекеттік және әскери басшылық оларды жасауға және ұйымдастыруға жауапты емес екенін және Хорватияның елдегі серб азшылығын қуғынға салу ниеті болмағанын мәлімдеді. Алайда Хорватия сербтердің елге оралуын қиындату үшін кемсіту шараларын қабылдады. Human Rights Watch операция кезінде орын алған құқық бұзушылықтардың басым көпшілігін хорват күштері жасағанын және құқық бұзушылықтар кейін де бірнеше ай бойы кең ауқымда жалғасқанын, оның ішінде серб азаматтарын жазасыз өлімге ұшырату және серб мүлігін жоюды қамтығанын хабарлады. 2010 жылы Сербия Хорватияны Халықаралық сотқа (ХС) шағымдады, шабуыл геноцид құрастырғанын мәлімдеді. 2015 жылы сот шабуыл геноцид емес екенін және МХХС-нің бұрынғы қорытындыларын бекітті.

Military offensive and the last major battle of the Croatian War of Independence

Operation Storm was the last major battle of the Croatian War of Independence and a major factor in the outcome of the Bosnian War. It was a decisive victory for the Croatian Army (HV), which attacked across a front against the self declared proto state Republic of Serbian Krajina (RSK), and a strategic victory for the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina (ARBiH). The HV was supported by the Croatian special police advancing from the Velebit Mountain, and the ARBiH located in the Bihać pocket, in the Army of the Republic of Serbian Krajina's (ARSK) rear. The battle, launched to restore Croatian control of of territory, representing 18.4% of the territory it claimed, and Bosniak control of Western Bosnia, was the largest European land battle since World War II. Operation Storm commenced at dawn on 4 August 1995 and was declared complete on the evening of 7 August, despite significant mopping up operations against pockets of resistance lasting until 14 August. Operation Storm was a strategic victory in the Bosnian War, effectively ending the siege of Bihać and placing the HV, Croatian Defence Council (HVO) and the ARBiH in a position to change the military balance of power in Bosnia and Herzegovina through the subsequent Operation Mistral 2. The operation built on HV and HVO advances made during Operation Summer '95, when strategic positions allowing the rapid capture of the RSK capital Knin were gained, and on the continued arming and training of the HV since the beginning of the Croatian War of Independence, when the RSK was created during the Serb Log Revolution and Yugoslav People's Army intervention. The operation itself followed an unsuccessful United Nations (UN) peacekeeping mission and diplomatic efforts to settle the conflict. The HV's and ARBiH's strategic success was a result of a series of improvements to the armies themselves, and crucial breakthroughs made in the ARSK positions that were subsequently exploited by the HV and the ARBiH. The attack was not immediately successful at all points, but seizing key positions led to the collapse of the ARSK command structure and overall defensive capability. The HV capture of Bosansko Grahovo, just before the operation, and the special police's advance to Gračac, made it nearly impossible to defend Knin. In Lika, two guard brigades quickly cut the ARSK held area which lacked tactical depth and mobile reserve forces, and they isolated pockets of resistance, positioned a mobile force for a decisive northward thrust into the Karlovac Corps area of responsibility (AOR), and pushed ARSK towards Banovina. The defeat of the ARSK at Glina and Petrinja, after a tough defensive, defeated the ARSK Banija Corps as well since its reserve was pinned down by the ARBiH. The RSK relied on the Republika Srpska and Yugoslav militaries as its strategic reserve, but they did not intervene in the battle. The United States also played a role in the operation by directing Croatia to a military consultancy firm, Military Professional Resources Incorporated (MPRI), that signed a Pentagon licensed contract to advise, train and provide intelligence to the Croatian army. The HV and the special police suffered 174–211 killed or missing, while the ARSK had 560 soldiers killed. Four UN peacekeepers were also killed. The HV captured 4,000 prisoners of war. The number of Serb civilian deaths is disputed—Croatia claims that 214 were killed, while Serbian sources cite 1,192 civilians killed or missing. The Croatian population had been years prior subjected to ethnic cleansing in the areas held by ARSK by rebel Serb forces, with an estimated 170,000–250,000 expelled and hundreds killed. During and after the offensive, around 150,000–200,000 Serbs of the area formerly held by the ARSK had fled and a variety of crimes were committed against the remaining civilians there by Croatian forces. The International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia (ICTY) later tried three Croatian generals charged with war crimes and partaking in a joint criminal enterprise designed to force the Serb population out of Croatia, although all three were ultimately acquitted and the tribunal refuted charges of a criminal enterprise. The ICTY concluded that Operation Storm was not aimed at ethnic persecution, as civilians had not been deliberately targeted. The ICTY stated that Croatian Army and Special Police committed a large number of crimes against the Serb population after the artillery assault, but that the state and military leadership was not responsible for their creation and organizing and that Croatia did not have the specific intent of displacing the country's Serb minority. However, Croatia adopted discriminatory measures to make it increasingly difficult for Serbs to return. Human Rights Watch reported that the vast majority of the abuses during the operation were committed by Croatian forces and that the abuses continued on a large scale for months afterwards, which included summary executions of Serb civilians and destruction of Serb property. In 2010, Serbia sued Croatia before the International Court of Justice (ICJ), claiming that the offensive constituted a genocide. In 2015, the court ruled that the offensive was not genocidal and affirmed the ICTY's previous findings.

Өмірбаян

1990 жылдың тамызында Хорватияда "Лог революциясы" деп аталатын көтеріліс болды. Көтеріліс Книн қаласының маңындағы, Далмацияның ішкі аймағындағы сербтер көп тұратын жерлерде, сондай-ақ Лика, Кордун және Бановина аймақтарының бір бөлігінде, және шығыс Хорватиядағы сербтердің көп шоғырланған елді мекендерінде орын алды. Бұл аймақтар кейіннен халықаралық жағынан мойындалмаған прото-мемлекет – Серб Крайина Республикасы (СКР) құрамына кірді. Хорватиядан бөлініп, Сербия Республикасына қосылу ниетін білдіргеннен кейін Хорватия Республикасының Үкіметі СКР-ді бүлік деп жариялады. 1991 жылдың наурызына қарай қақтығыс күшейіп, Хорватияның Тәуелсіздік соғысына ұласты. 1991 жылдың маусымында Югославияның тарауымен байланысты Хорватия тәуелсіздігін жариялады. Хорватия мен СКР-нің тәуелсіздік жариялауларына үш айлық мораторий салынды, содан кейін 8 қазанда бұл шешім күшіне енді. Осы кезеңде СКР хорват азаматтарына қарсы этникалық тазалау науқанын бастады. 1991 жылы 84 мың хорват сербтер бақылауындағы аумақтардан қашып кетті. 1993 жылдың басына дейін серб емес тұрғындардың көп бөлігі қуылып шығарылды. Жүздеген хорваттар өлтірілді, ал ХТБИ мәліметінше, хорваттар мен серб емес тұрғындардың жалпы саны 170 мыңнан бастап, Human Rights Watch мәліметінше, 250 мыңға дейін жетті. 1993 жылдың қарашасына қарай Біріккен Ұлттар Ұйымының қорғауындағы Оңтүстік сектор деп аталатын аймақта 400-ден аз этникалық хорват қалды, ал Солтүстік секторда тағы 1500-2000 хорват тұрды. Хорват күштері шығыс және батыс Славонияда, сондай-ақ Крайина аймағының бір бөлігінде сербтерге қарсы этникалық тазалау шараларын жүргізді, бірақ бұл шектеулі ауқымда болды және сербтердің құрбандары серб күштерінің хорваттарға келтірген зиянынан кем болды. 1991 жылы 70 мың серб Хорватия аумағынан күштеп шығарылды. Осы кезеңде хорват қалаларында, әсіресе майданға жақын жерлерде тұратын сербтер жұмыстан босатудан бастап, үйлері мен машиналарын жарғызуға дейін түрлі кемсітушіліктерге ұшырады. БҰҰ ҚКК хабарлағандай, сербтер бақылауындағы БҰҰ қорғалған аймақтарында хорваттар мен серб емес тұрғындарға қарсы адам құқықтары бұзылулар жиі орын алды. Крайинадағы кейбір серб "биліктері" серб емес тұрғындарға қарсы адам құқықтарын бұзудың ең ауыр қылмыскерлерінің бірі болды, сондай-ақ ұлтшылдық саясатқа келіспейтін сербтерге де қысым көрсетті. Адам құқықтары бұзылуларға өлтірулер, жоғалулар, ұрып-соғулар, мазақтаулар, мәжбүрлі қоныс аудару немесе жер аудару кірді, бұл шаралар аймақта сербтердің үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталған еді. Хорватияның әскери құрамын құруға БҰҰ-ның 1991 жылдың қыркүйегінде енгізген қару-жарақ эмбаргосы кедергі келтірді. 1991 жылдың соңғы айларында соғыстың ең қаһарлы шайқастары орын алды, олар Казарма шайқасымен, Дубровник қоршауымен және Вуковар шайқасымен аяқталды. 1992 жылдың қаңтарында Хорватия, ЮНА және БҰҰ өкілдері соғысты тоқтатуға бағытталған Ванс жоспарын іске асыру туралы келісімге келді. Бірнеше сәтсіз оқ ату тоқтату келісімдерінен кейін, БҰҰ Қорғау күштері (UNPROFOR) келісімді қадағалау және сақтау үшін Хорватияға жіберілді. Конфликт статикалық траншеялық соғысқа айналғанда, тосқауыл пайда болды, ал ЮНА көп ұзамай Хорватиядан Босния мен Герцеговинаға шегініп кетті, онда жаңа қақтығыс күтілуде еді. Алайда ХВ-ның бірқатар сәтті шабуылдары Дубровник қоршауын аяқтағаннан кейін Хорватияның шағын аумақтарын қайтаруға мүмкіндік берді, ал Масленица операциясы шағын тактикалық жемістерге әкелді. ХВ-ның жетістіктеріне жауап ретінде Серб Крайина Республикасы Армиясы (СКРА) бірнеше хорват қалалары мен ауылдарына артиллерия мен зымырандармен шабуыл жасады. ЮНА Хорватиядан шегініп кеткен кезде, оның әскери қызметкерлері жаңа босниялық серб армиясын құруға дайындалды, өйткені босниялық сербтер 1992 жылдың 9 қаңтарында Босния мен Герцеговинаның тәуелсіздігі туралы 29 ақпаннан 1 наурызға дейінгі референдум алдында Босния мен Герцеговинаның Серб Республикасын жариялады. Кейіннен референдум босниялық соғыстың себебі ретінде пайдаланылды. 1 наурызда босниялық сербтер бас қала Сараевода және басқа да жерлерде кедергілер орнатты, ал келесі күні Сараево мен Добойда соғыстың алғашқы құрбандары тіркелді. Наурыздың соңғы күндері босниялық серб армиясы Босански Бродты бомбалауды бастады, ал 4 сәуірде Сараевоға шабуыл жасалды. Жыл соңына қарай босниялық серб армиясы – Серб Республикасы жарияланғаннан кейін Серб Республикасы Армиясы (VRS) деп аталды – Босния мен Герцеговинаның шамамен 70% -ын бақылады. Бұл көрсеткіш келесі екі жылда айтарлықтай өзгермеді. Соғыс бастапқыда Босниялық сербтерді елдегі серб емес тұрғындарға қарсы бағытталған болса, жыл соңына қарай үш тарапты қақтығысқа айналды, өйткені хорват-босниялық соғысы басталды. СКР-ға Серб Республикасы шектеулі көлемде қолдау көрсетті, ол Баня-Лукадан үнемі әуе шабуылдарын жасады және Хорватиядағы бірнеше қалаларды бомбалады.

In August 1990, an insurgency known as the Log Revolution took place in Croatia centred on the predominantly Serb populated areas of the Dalmatian hinterland around the city of Knin, as well as in parts of the Lika, Kordun, and Banovina regions, and settlements in eastern Croatia with significant Serb populations. The areas were subsequently formed into an internationally unrecognised proto state, the Republic of Serbian Krajina (RSK), and after it declared its intention to secede from Croatia and join the Republic of Serbia, the Government of the Republic of Croatia declared the RSK a rebellion. The conflict escalated by March 1991, resulting in the Croatian War of Independence. In June 1991, Croatia declared its independence as Yugoslavia disintegrated. A three month moratorium on Croatia's and the RSK's declarations followed, after which the decision came into effect on 8 October. During this period, the RSK initiated a campaign of ethnic cleansing against Croat civilians. In 1991, 84,000 Croats fled Serbian held territory. Most non Serbs were expelled by early 1993. Hundreds of Croats were murdered and the total number of Croats and other non Serbs who were expelled range from 170,000 according to the ICTY and up to a quarter of a million people according to Human Rights Watch. By November 1993, fewer than 400 ethnic Croats remained in the United Nations protected area known as Sector South, while a further 1,500 – 2,000 remained in Sector North. Croatian forces also engaged in ethnic cleansing against Serbs in eastern and western Slavonia and parts of the Krajina region, though on a more restricted scale and Serb victims numbered less than Croat victims of Serb forces. In 1991, 70,000 Serbs were displaced from Croatian territory. During this time, Serbs living in Croatian towns, especially those near the front lines, were subjected to various forms of discrimination from being fired from jobs to having bombs planted under their cars or houses. The UNHCR reported that in the Serb controlled portions of the UNPA's, human rights abuses against Croats and non Serbs were persistent. Some of the Krajina Serb "authorities" continued to be among the most egregious perpetrators of human rights abuses against the residual non Serb population, as well as Serbs not in agreement with nationalistic policy. Human rights violations included killings, disappearances, beatings, harassment, forced resettlement, or exile, designed to ensure Serbian dominance of the areas. The establishment of the military of Croatia was hampered by a UN arms embargo introduced in September. The final months of 1991 saw the fiercest fighting of the war, culminating in the Battle of the Barracks, the Siege of Dubrovnik, and the Battle of Vukovar. In January 1992, an agreement to implement the Vance plan designed to stop the fighting was made by representatives of Croatia, the JNA and the UN. Ending the series of unsuccessful ceasefires, the United Nations Protection Force (UNPROFOR) was deployed to Croatia to supervise and maintain the agreement. A stalemate developed as the conflict evolved into static trench warfare, and the JNA soon retreated from Croatia into Bosnia and Herzegovina, where a new conflict was anticipated. but a series of HV advances restored small areas to Croatian control as the siege of Dubrovnik ended, and Operation Maslenica resulted in minor tactical gains. In response to the HV successes, the Army of the Republic of Serb Krajina (ARSK) intermittently attacked a number of Croat towns and villages with artillery and missiles. As the JNA disengaged in Croatia, its personnel prepared to set up a new Bosnian Serb army, as Bosnian Serbs declared the Serbian Republic of Bosnia and Herzegovina on 9 January 1992, ahead of a 29 February – 1 March 1992 referendum on the independence of Bosnia and Herzegovina. The referendum was later cited as a pretext for the Bosnian War. Bosnian Serbs set up barricades in the capital, Sarajevo, and elsewhere on 1 March, and the next day the first fatalities of the war were recorded in Sarajevo and Doboj. In the final days of March, the Bosnian Serb army started shelling Bosanski Brod, and on 4 April, Sarajevo was attacked. By the end of the year, the Bosnian Serb army—renamed the Army of Republika Srpska (VRS) after the Republika Srpska state was proclaimed—controlled about 70% of Bosnia and Herzegovina. That proportion would not change significantly over the next two years. Although the war originally pitted Bosnian Serbs against non Serbs in the country, it evolved into a three sided conflict by the end of the year, as the Croat–Bosniak War started. The RSK was supported to a limited extent by the Republika Srpska, which launched occasional air raids from Banja Luka and bombarded several cities in Croatia.

Кіріспе

1994 жылдың қарашасында Бихачты қоршау, Босния соғысындағы операциялар театры, маңызды кезеңге енді, өйткені ВРС және АРСК Бихач қаласын Босния және Герцеговина Республикасы армиясынан (АРБиХ) басып алуға жақын болды. Бұл стратегиялық аймақ болды және 1993 жылдың маусым айынан бастап Бихач Босния мен Герцеговинада құрылған БҰҰ-ның алты қауіпсіз аймағының бірі болды. Клинтон әкімшілігі оның серб күштерінің қолға түсірілуі соғысты күшейтіп, осы уақытқа дейін болған қақтығыстардағы ең үлкен гуманитарлық апатқа әкеледі деп санады. АҚШ, Франция және Ұлыбритания арасында аймақты қалай қорғау керектігіне қатысты пікірлер бөлінді. АҚШ ВРС-қа қарсы әуе шабуылдарын шақырды, бірақ француздар мен британиялықтар қауіпсіздік мәселелерін және Босния мен Герцеговинадағы UNPROFOR құрамында орналастырылған француз және британ әскерлерінің бейтараптығын сақтау тілегін келтіріп, оларға қарсы болды. Өз кезегінде АҚШ-тың да жер асты әскерлерін жібергісі келмеді. Екінші жағынан, еуропалықтар АҚШ-тың сербтермен әскери қарсыласуды ұсынуға ерікті екенін мойындады, ал мұндай қадамды тоқтату үшін еуропалық державаларға арқа сүйеді, өйткені француз президенті Франсуа Миттеран сербтердің соғыс күш-жігеріне үлкен көмек көрсетіп, кез-келген әскери араласуды болдырмады. Франция ұстанымы 1995 жылы мамыр айында Жак Ширак Франция президенті болып сайланғаннан кейін өзгерді, бұл британдықтарды да анағұрлым агрессивті ұстанымға баруға итермеледі. Бихачты сербтерге беру Хорватия үшін стратегиялық маңызды болды, ал Хорватияның Бас штабының бастығы генерал Янко Бобетько Бихачтың ықтимал құлауын Хорватияның соғыс күшін аяқтау деп қарастырды. 1994 жылдың наурыз айында Вашингтон келісіміне қол қойылды. АҚШ-тың қатысуы 1993 жылдың ақпан айында Билл Клинтон бекіткен жаңа әскери стратегияны білдірді. БҰҰ-ның қару-жарақ эмбаргосы әлі де күшінде болғандықтан, MPRI-ді НАТО-ның "Бейбітшілік үшін серіктестік" бағдарламасына қатысу үшін HV-ді дайындау үшін жалдаған. MPRI 1995 жылдың қаңтар мен сәуір айларында 14 апта бойы HV офицерлері мен қызметкерлерін оқытты. Сонымен қатар, бірнеше дереккөздерде MPRI Хорватияға доктриналық кеңестер, сценарийлер жоспарлау және АҚШ үкіметінің спутниктік барлау қызметімен қамтамасыз еткен болуы мүмкін деген болжам айтылды, американдық және хорват шенеуніктері мұндай мәлімдемелерді жоққа шығарды. 1994 жылдың қарашасында АҚШ бір жақты түрде Босния мен Герцеговинаға қарсы қару-жарақ эмбаргосын тоқтатты, бұл ХВ-ға Хорватия арқылы қару-жарақ тасымалы арқылы қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Вашингтон келісімі сонымен қатар Хорватия мен АҚШ үкіметтері мен әскери қызметкерлерінің Загреб пен Вашингтон қаласында өткен кездесулер сериясына әкелді. 1994 жылдың 29 қарашасында Хорватия өкілдері Сербияның Ливнодан босниялық-герцеговиналық жерлерге шабуыл жасауды ұсынды, Бихачты қоршаған күштердің бір бөлігін аудармақ және қаланың сербтерге түсуіне жол бермеу мақсатында. АҚШ-тың ресми өкілдері бұл ұсынысқа жауап бермегендіктен, Хорватияның Бас штабы сол күні "Қыс - 94" операциясын ХВ және Хорватияның қорғаныс кеңесі (ХВО) - Герцег Боснияның негізгі әскери күштері жүзеге асыруды бұйырды. Бихачты қорғауға үлес қосудан басқа, шабуыл ХВ мен ХВО-ның байланыс желісін РСК-ның жабдықтау жолдарымен жақындатады. Ұсынылған жоспарға көптеген және жиі үйлестірілмеген өзгерістер енгізілгеннен кейін, оның ішінде қазан айында оның жобалық элементтерінің баспасөзге шығуынан кейін Z 4 жоспары 1995 жылғы 30 қаңтарда ұсынылды. Хорватия да, РСК- да бұл жоспарды ұнатқан жоқ. Хорватия оны РСК қабылдауы мүмкін деп уайымдаған, бірақ Туджман, ақыр соңында РСК үшін шешім қабылдайтын Милошевич, бұл жоспарды қабылдамайды, өйткені ол Косоводағы саяси реттеу үшін прецедент болады деп қорқып, Хорватияға жоспарды қабылдауға мүмкіндік береді. 1994 жылдың желтоқсанында Хорватия мен РСК автомобиль және темір жол байланыстарын, су және газбен жабдықтауды және Адрия мұнай құбырының бір бөлігін пайдалануды қалпына келтіру туралы экономикалық келісімге келді. Келісімнің кейбір бөліктері ешқашан іске асырылмаса да, Окучани мен құбыржолға жақын РСК аумағынан өтетін Загреб-Белград автокөлік жолының бөлігі ашылды. 1995 жылдың сәуір айының соңында жаңадан ашылған автожолда болған өлім-жітім оқиғасынан кейін Хорватия Операция Флэш кезінде Батыс Славониядағы RSK-ның барлық аумағын қайтарып алды. Жауап ретінде АРСК Загребке кассеталық оқ-дәрілері бар M 87 Orkan зымырандарын қолдана отырып шабуыл жасады. Кейіннен Милошевич Югославия армиясының жоғары офицерін ARSK-ға қолбасшылыққа жіберді, сонымен қатар қару-жарақ, жедел офицерлер және РСК аумағында туған мыңдаған сербтерді, АРСК-тың мәжбүрлеп әскери қызметке шақыруымен жіберді. 1995 жылдың 17 шілдесінде АРСК және ВРС Бихачты басып алу үшін жаңа күш-жігерді бастады, "Өрмек" операциясы кезінде қол жеткізген табыстарды кеңейте отырып. Бұл ХВ-ға Ливно алқабынан шабуылдау арқылы "Қыс - 94" операциясынан аумақтық пайдаларын кеңейтуге мүмкіндік берді. 1995 жылдың 22 шілдесінде Туджман мен Босния президенті Алия Изетбегович өзара қорғану үшін Сплит келісіміне қол қойды, Босния мен Герцеговинада HV-нің ірі масштабты орналасуына рұқсат берді. HV және ХВО "Жаз - 95" операциясы арқылы жылдам жауап берді, 28-29 шілдеде Босанско Грахово және Гламочты басып алды. Шабуыл Бихачтан АРСК-тың бір бөлігін аударды, бірақ күтілгендей көп емес. Алайда, ол HV-ді тамаша жағдайға қойды, өйткені ол Книнды Република Српскадан, сондай-ақ Югославиядан оқшаулады. Шілде айының соңы мен тамыз айының басында Z 4 жоспарын және 1994 жылғы экономикалық келісімді қайта жандандыруға екі талпыныс жасалды. 28 шілдеде ұсынылған келіссөздер РСК-мен қабылданбады, ал соңғы келіссөздер 3 тамызда Женевада өтті. Бұл келіссөздер тез бұзылды, өйткені Хорватия және РСК БҰҰ Бас хатшысының арнайы өкілі Торвальд Столтенберг ұсынған компромисті қабылдамады, ол кейінірек келіссөздерді жалғастыруға шақырды. Сонымен қатар, РСК Хорватияның талаптарын, оның ішінде қаруды тастау туралы талаптарын қабылдамады және Z 4 жоспарын тағы да мақұлдамады. Келіссөздер Хорватия үшін "Дауыл" операциясына дипломатиялық жағдай жасау үшін пайдаланылды, оның жоспары 31 шілдеде Бриюни аралдарындағы Туджман мен әскери командирлер арасындағы кездесу кезінде аяқталды. HV шілде айының соңында, 15 шілдеде генерал Звонимир Червенко жаңа Бас штаб бастығы болғаннан кейін ірі масштабты жұмылдыруды бастады. 2005 жылы хорваттық апталық журнал "Национал" АҚШ "Дауыл" операциясын дайындауға, бақылауға және бастауға белсенді қатысқандығын, президент Клинтонның жасыл жарығын АҚШ-тың Загребтегі әскери атташесі жеткізгенін және операциялар Вашингтонға тікелей эфирде берілгенін хабарлады.

In November 1994, the Siege of Bihać, a theatre of operations in the Bosnian War, entered a critical stage as the VRS and the ARSK came close to capturing the town of Bihać from the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina (ARBiH). It was a strategic area and, since June 1993, Bihać had been one of six United Nations Safe Areas established in Bosnia and Herzegovina. The Clinton administration felt that its capture by Serb forces would intensify the war and lead to a humanitarian disaster greater than any other in the conflict to that point. Amongst the United States, France and the United Kingdom, division existed regarding how to protect the area. The US called for airstrikes against the VRS, but the French and the British opposed them citing safety concerns and a desire to maintain the neutrality of French and British troops deployed as a part of the UNPROFOR in Bosnia and Herzegovina. In turn, the US was unwilling to commit ground troops. On the other hand, the Europeans recognized that the US was free to propose military confrontation with the Serbs while relying on the European powers to block any such move, since French President François Mitterrand discouraged any military intervention, greatly aiding the Serb war effort. The French stance reversed after Jacques Chirac was elected president of France in May 1995, pressuring the British to adopt a more aggressive approach as well. Denying Bihać to the Serbs was strategically important to Croatia, and General Janko Bobetko, the Chief of the Croatian General Staff, considered the potential fall of Bihać to represent an end to Croatia's war effort. In March 1994, the Washington Agreement was signed, The US involvement reflected a new military strategy endorsed by Bill Clinton in February 1993. As the UN arms embargo was still in place, MPRI was hired ostensibly to prepare the HV for participation in the NATO Partnership for Peace programme. MPRI trained HV officers and personnel for 14 weeks from January to April 1995. It has also been speculated in several sources, that MPRI may also have provided doctrinal advice, scenario planning and US government satellite intelligence to Croatia, American and Croatian officials denied such claims. In November 1994, the United States unilaterally ended the arms embargo against Bosnia and Herzegovina, in effect allowing the HV to supply itself as arms shipments flowed through Croatia. The Washington Agreement also resulted in a series of meetings between Croatian and US government and military officials in Zagreb and Washington, D. C. On 29 November 1994, the Croatian representatives proposed to attack Serb held territory from Livno in Bosnia and Herzegovina, in order to draw away part of the force besieging Bihać and to prevent the town's capture by the Serbs. As the US officials gave no response to the proposal, the Croatian General Staff ordered Operation Winter '94 the same day, to be carried out by the HV and the Croatian Defence Council (HVO)—the main military force of Herzeg Bosnia. In addition to contributing to the defence of Bihać, the attack shifted the HV's and HVO's line of contact closer to the RSK's supply routes. After numerous and frequently uncoordinated changes to the proposed plan, including leaking of its draft elements to the press in October, the Z 4 Plan was presented on 30 January 1995. Neither Croatia nor the RSK liked the plan. Croatia was concerned that the RSK might accept it, but Tuđman realised that Milošević, who would ultimately make the decision for the RSK, would not accept the plan for fear that it would set a precedent for a political settlement in Kosovo—allowing Croatia to accept the plan with little possibility for it to be implemented. In December 1994, Croatia and the RSK made an economic agreement to restore road and rail links, water and gas supplies, and use of a part of the Adria oil pipeline. Even though some of the agreement was never implemented, a section of the Zagreb–Belgrade motorway passing through RSK territory near Okučani and the pipeline were both opened. Following a deadly incident that occurred in late April 1995 on the recently opened motorway, Croatia reclaimed all of the RSK's territory in western Slavonia during Operation Flash, taking full control of the territory by 4 May, three days after the battle began. In response, the ARSK attacked Zagreb using M 87 Orkan missiles with cluster munitions. Subsequently, Milošević sent a senior Yugoslav Army officer to command the ARSK, along with arms, field officers and thousands of Serbs born in the RSK area who had been forcibly conscripted by the ARSK. On 17 July, the ARSK and the VRS started a fresh effort to capture Bihać by expanding on gains made during Operation Spider. The move provided the HV with a chance to extend their territorial gains from Operation Winter '94 by advancing from the Livno valley. On 22 July, Tuđman and Bosnian President Alija Izetbegović signed the Split Agreement for mutual defence, permitting the large scale deployment of the HV in Bosnia and Herzegovina. The HV and HVO responded quickly through Operation Summer '95 , capturing Bosansko Grahovo and Glamoč on 28–29 July. The attack drew some ARSK units away from Bihać, but not as many as expected. However, it put the HV in an excellent position, as it isolated Knin from the Republika Srpska, as well as Yugoslavia. In late July and early August, there were two more attempts at resurrecting the Z 4 Plan and the 1994 economic agreement. Talks proposed on 28 July were ignored by the RSK, and last ditch talks were held in Geneva on 3 August. These quickly broke down as Croatia and the RSK rejected a compromise proposed by Thorvald Stoltenberg, a Special Representative of the UN Secretary General, essentially calling for further negotiations at a later date. In addition, the RSK dismissed a set of Croatian demands, including to disarm, and failed to endorse the Z 4 Plan once again. The talks were used by Croatia to prepare diplomatic ground for the imminent Operation Storm, whose planning was completed during the Brijuni Islands meeting between Tuđman and military commanders on 31 July. The HV initiated large scale mobilization in late July, soon after General Zvonimir Červenko became its new Chief of General Staff on 15 July. In 2005, the Croatian weekly magazine Nacional reported that the U. S. had been actively involved in the preparation, monitoring and initiation of Operation Storm, that the green light from President Clinton was passed on by the US military attache in Zagreb, and the operations were transmitted in real time to Pentagon.

1995 жылғы 4 тамыз

Шабуыл операциясы 1995 жылғы 4 тамызда сағат 5-те басталды, онда Хорватия әуе күштерінің (ХӘК) әуе шабуылдарымен үйлестірілген барлау және саботаж жасақтарының шабуылдары жүргізілді. Бұл шабуылдың мақсаты – АРСК басқару, бақылау және байланыс жүйесін бұзу болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Сенімділікті қайта орнату операциясы (БҰҰСҚО) деп белгілі БҰҰ бейбітшілік сақшыларына шабуылдан үш сағат бұрын хабарланды. Туджманның штаб бастығы Хрвое Шаринич БҰҰСҚО қолбасшысы, француз армиясының генералы Бернард Янвьерге телефон соқты. Сонымен қатар, әрбір ХВ корпусы өз жолындағы БҰҰСҚО секторын шабуыл туралы хабардар етіп, ақпаратты алғандығын жазбаша растауды сұрады. БҰҰСҚО бұл ақпаратты РСК-ға жеткізді, бұл РСК-ға Югославия армиясы Бас штабынан күні бұрын алынған ескертулерді растады.

Оңтүстік сектор

Сплит корпусының АОР-ы бойынша таңғы сағат 5-те 7-ші гвардиялық бригада Босанско Граховодан оңтүстікке қарай, Книннің алдындағы биікке қарай, артиллериялық дайындықтан кейін жылды. Солтүстік Далмация корпусы мен РСК полициясының бөлімдерінен құралған ARSK 3-ші шайқас тобына қарсы қимыл жасаған 7-ші гвардия күнінің мақсаттарына жетті және 4-ші гвардиялық бригадаға шабуыл жасауға жағдай жасады. Екі бригаданың сол жағында орналасқан HV Sinj операциялық тобы (OG) шабуылға қосылды, ал 126-шы үй күзет полкі Uništa-ны басып алып, Sinj–Knin жолына көз жеткізетін аймақты бақылауға алды. 144-ші бригада және 6-шы үй күзет полкі де ARSK күштерін кері шегіндірді. Шибеник OG бөлімдері ARSK 75-ші мотобригадасымен және ARSK Солтүстік Далмация корпусының 2-ші жаяу әскер бригадасының бір бөлігімен кездесті. Онда 142-ші және 15-ші үй күзет полктері Крка мен Дрниш арасындағы аймақта шамалы ілгеріледі, ал 113-ші жаяу әскер бригадасы сол жақ қанатында Čista Velika-ға қарай сәл ілгеріледі. Задар OG аймағында 134-ші үй күзет полкі (2-ші батальонысыз) ілгерілемеді, ал 7-ші үй күзет полкі мен 112-ші HV бригадасы Бенковацта ARSK 92-ші мото және 3-ші жаяу әскер бригадаларына қарсы аз ғана жетістікке жетті. Велебитке 7-ші үй күзет полкінен бір ротамен нығайтылған 9-шы гвардиялық бригаданың 2-ші батальоны мен 134-ші үй күзет полкінің 2-ші батальоны қарсылыққа ұшырады, бірақ Обровац–Свети-Рок жолын пайдалану үшін жеткілікті ілгеріледі. Сағат 16:45-те RSK президенті Милан Мартич Солтүстік Далмация және Лика аймақтарындағы азаматтарды эвакуациялау туралы шешім қабылдады. RSK генерал-майоры Милисав Секуличтің сөзіне сүйенсек, Мартич Милошевич пен халықаралық қауымдастықты RSK-ға көмектесуге итермелеу үшін эвакуацияға бұйрық берді. Дегенмен, эвакуация Кордина аймағын қоспағанда, Солтүстік және Оңтүстік секторларға дейін кеңейтілді. Кешке қарай ARSK Бас штабы Книннен Србке көшті.

Таңғы сағат 5-те Хорватияның арнайы полициясы Велебитке Мали Алан өткеліне қарай жылды, ARSK Лика корпусының 4-ші жеңіл бригадасы мен 9-шы мотобригадасының бөлімдерінен күшті қарсылыққа ұшырады. Өткел сағат 13:00-де басып алынды, ал Свети-Рок ауылы шамамен сағат 17:00-де басып алынды. Арнайы полиция Мали Аланнан одан әрі ілгеріледі, сағат 21:00-де тағы да қарсылыққа ұшырады, содан кейін таңғы сағат 5:00-ге дейін тұрақтап қалды. Таңертең арнайы полиция Ловинац, Грачац және Медак қалаларын басып алды. Госпич корпусының АОР-ында 138-ші үй күзет полкі мен 1-ші гвардиялық бригаданың 1-ші батальоны таңертең Мала Капела аймағында шығысқа қарай шабуыл бастады, ARSK 70-ші жаяу әскер бригадасының қатты қарсылығына тап болды. 1-ші гвардияның қалған бөлімдері түн ортасында қосылды. 133-ші үй күзет полкі Оточацтан шығысқа қарай, Врховинге қарай шабуыл жасап, ARSK 50-ші жаяу әскер бригадасын және ARSK 103-ші жаяу әскер бригадасының бөлімдерін қоршауға тырысты. Полк ілгерілегенімен, күнінің мақсатына жете алмады. Полктің оң жақ қанатында HV 128-ші бригада 8-ші үй күзет полкінің 3-ші батальонымен бірге алға жылды және Врховин–Кореница жолын кесіп өтті. 9-шы гвардиялық бригаданың қалған бөлігі, HV 118-ші үй күзет полкі және 111-ші жаяу әскер бригадасы Госпич пен Лички Осиктен шығысқа қарай жылды, ARSK 18-ші жаяу әскер бригадасынан өте күшті қарсылыққа ұшырады. Осы сәтсіздіктердің нәтижесінде Госпич корпусы күнін берілген мақсаттарға жетпей аяқтады.

Солтүстік сектор

Огулин ауданындағы ХВ Карловац корпусының АОР аймағында, 99-шы бригада, 143-ші үй күзет полкінің Саборско ротасымен күшейтілді, таңғы сағат 5-те Плашкиге қарай жылжыды, бірақ күштер кешкі сағат 6-ға дейін тоқтатылып, шатақтап кері қайтарылды. 143-ші үй күзет полкі Иосипдолден Плашкиге қарай жылжыды, миналық далаларға және ARSK-нің күшті қарсылығына тап болды. Оның бөлімдері 14-ші үй күзет полкімен байланысып, Барилович арқылы Слюньге қарай жылжыды. Карловац қаласының жанында 137-ші үй күзет полкі 3-4 тамыз күндері түнгі сағат 00:00-де төрт барлау тобын орналастырды, одан кейін артиллериялық дайындық жасалып, таңғы сағат 5-те Корана өзенін кешіп өтті. Алға жылжуға ARSK-нің 13-ші жаяу әскер бригадасы қарсылық көрсетті, бірақ күнінің соңына қарай көпір басы тұрақталды. 110-шы үй күзет полкі, 137-ші үй күзет полкінің ротасымен күшейтілді, Карловацтан Войнич және Слюньге қарай оңтүстікке баратын жолға қарай шығысқа жылжыды, онда олар күшті қарсылыққа тап болып, миналардан көп шығынға ұшырады, бұл бөлімнің моральдық жағдайын түсіріп, одан әрі жылжуына кедерілді. Сонымен қатар, 137-ші үй күзет полкінің және 104-ші бригаданың қосылған ротасы полктің қанаттарын қамтамасыз ете алмады. 104-ші бригада таңғы сағат 5-те Купа өзенін кешіп өтуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталып, таңғы сағат 8-ге дейін бастапқы орнына қайтып келді, содан кейін 110-шы үй күзет полкі орнатқан көпір басына ауыстырылды. 99-шы бригаданың ротасы келесі күні операциялар үшін 143-ші үй күзет полкіне қосылды, ал 250 адамнан тұратын шайқас тобы бригададан алынып, тікелей Карловац корпусының бағынысына берілді. Загреб корпусы аймағында ХВ 20-шы үй күзет полкі мен 153-ші бригаданы пайдалана отырып, Глинаға және Покупскоға қарай екі нүктеде Купа өзенін кешіп өтті. Екі өткел де көпір басын құрды, бірақ бөлімдердің көп бөлігі ARSK қарсы шабуыл жасағандықтан кері шегінуге мәжбүр болды – 153-ші бригаданың бір батальоны мен 20-шы үй күзет полкінің бөлімдері ғана өздерінің орнын сақтап қалды. Бұл өткелдер ARSK Бас штабын арнайы бөлімдер корпусының 2-ші броньды бригадасын Слюньден көпір басына жылжытуға бұйрық берді, өйткені ХВ-нің алға жылжуы Глинадағы маңызды жолға қауіп төндірді.

In the Ogulin area of the HV Karlovac Corps AOR, the 99th Brigade, reinforced by the 143rd Home Guard Regiment's Saborsko Company, moved towards Plaški at 5 a. m., but the force was stopped and turned back in disarray by 6 p. m. The 143rd Home Guard Regiment advanced from Josipdol towards Plaški, encountering minefields and strong ARSK resistance. Its elements connected with the 14th Home Guard Regiment, advancing through Barilović towards Slunj. Near the city of Karlovac, the 137th Home Guard Regiment deployed four reconnaissance groups around midnight of 3–4 August, followed by artillery preparation and crossing of the Korana River at 5 a. m. The advance was fiercely resisted by the ARSK 13th Infantry Brigade, but the bridgehead was stable by the end of the day. The 110th Home Guard Regiment, reinforced by a company of the 137th Home Guard Regiment, advanced east to the road leading south from Karlovac to Vojnić and Slunj, where it met heavy resistance and suffered more casualties to landmines, demoralizing the unit and preventing its further advance. In addition, the attached company of the 137th Home Guard Regiment and the 104th Brigade failed to secure the regiment's flanks. The 104th Brigade tried to cross the Kupa River at 5 a. m., but failed and fell back to its starting position by 8 a. m., at which time it was shifted to the bridgehead established by the 110th Home Guard Regiment. A company of the 99th Brigade was attached to the 143rd Home Guard Regiment for operations the next day, and a 250 strong battlegroup was removed from the brigade and subordinated to the Karlovac Corps directly. In the Zagreb Corps area, the HV moved across the Kupa River at two points towards Glina—in and near Pokupsko, using the 20th Home Guard Regiment and the 153rd Brigade. Both crossings established bridgeheads, although the bulk of the units were forced to retreat as the ARSK counter attacked—only a battalion of the 153rd Brigade and elements of the 20th Home Guard Regiment held their ground. The crossings prompted the ARSK General Staff to order the 2nd Armoured Brigade of the Special Units Corps to move from Slunj to the bridgeheads, as the HV advance threatened a vital road in Glina.

Оңтүстік сектор

ХВ 4/5 тамыз түні Книнге қарай шабуылға шықпады, себебі ARSK Бас штабы 75-ші мотобригаданың батальонына Книннің солтүстігіне орналасуға бұйрық берді. HV 4-ші гвардиялық бригада Книнге қарай оңтүстікке жылжығанда және 7-ші гвардиялық бригаданың оң фланкіні қорғағанда ARSK Солтүстік Далмация корпусының үйлесімділігі нашарлады. Соңғысы аз қарсылыққа тап болып, шамамен сағат 11-де қалаға енді. Жаңа құрылған ХВ Книн корпусының командирі болып генерал-лейтенант Иван Чермак тағайындалды. Синь ОГ өз міндеттерін орындап, Кожак пен Врликаны басып алды, ал ARSK 1-ші жеңіл бригадасы ыдырап, Книнге, кейін Ликаға шегінді, оған аз қарсылық көрсетілді. Сағат 8-ге дейін, Шбеник ОГ бөлімшелері Поличникке (113-ші бригада), Джеврскеге (15-ші үй күзет полкі) жетті және Дрништы (142-ші үй күзет полкі) басып алды, ал ARSK 75-ші мотобригадасы 3-ші жаяу әскер және 92-ші мотобригадалармен бірге Срб пен Босански Петровацқа қарай шегінді, Задар ОГ бөлімшелерін аз қарсылықта қалдырды. 7-ші үй күзет полкі Бенковацты басып алды, ал 112-ші бригада Смильчичке кірді, 9-шы гвардиялық бригаданың бөлімдері Обравацқа жетті. 138-ші үй күзет полкі мен 1-ші гвардиялық бригада Личка Ясеницаға қарай жылды, соңғысы шабуылын Саборскоға қарай жалғастырды, ал HV 119-шы бригаданың 2-ші батальоны кешке аймаққа жетті. ХВ 150-ші бригаданың батальонымен 133-ші үй күзет полкін нығайтты, бұл полкке күнгі мақсаттарына жетуге мүмкіндік берді, Врховинедегі ARSK күштерін жартылай қоршады. 154-ші үй күзет полкі жұмылдырылып, Личко Лешче аймағына орналастырылды. 9-шы гвардиялық бригада (2-ші батальонысыз) Удбина әуе базасына қарай жылды, онда ARSK күштері эвакуациялана бастады. 111-ші бригада мен 118-ші үй күзет полкі де ARSK желілерінің артында бірігіп, шағын жылжулар жасады.

Солтүстік сектор

143-ші үй күзет полкі Плашкиге қарай жылжыды, оны сол түні басып алды, ал 14-ші үй күзет полкі Слюньнің солтүстік-батысындағы Примишльеді басып алды. 0:30-да ARSK 13-ші жаяу әскер бригадасы мен 19-шы жаяу әскер бригадасының ротасы Корана көпір басына қарсы шабуыл жасады, бұл 137-ші үй күзет полкінің көп бөлігін үрейге ұшыратып, өзеннен қашуға мәжбүр етті. Полктің бір взводы қалды, бірақ ARSK әскерлері көпір басын жою мүмкіндігін пайдаланбады. Таңертең полк көпір басын қайта басып алды, оны 104-ші бригададан (танк взводы мен бірнеше зымырандық жүйелерді қоса алғанда) және Карловац корпусының операциялық резервінен 148-ші бригаданың ротасы күшейтті, жалпы саны 350 сарбазды құрады. Полк пен күштер тобы көпір басын Карловац-Слюнь жолына қарай кеңейтті. 110-шы үй күзет полкі Карловацтың оңтүстігіне тағы бір шабуыл жасады, бірақ дайындалған ARSK қорғанысымен тоқтатылды. Сол түні Карловац корпусы 110-шы үй күзет полкі мен 104-ші бригаданың бөлімдерін Корана көпір басына жылжыруға шешім қабылдады, ал ARSK 13-ші жаяу әскер бригадасы Слюньден солтүстікке қарай шамамен созылған аймақта Корананың оң жағалауына шегінді. Екінші күні Загреб корпусы аз ғана ілгеріледі. 2-ші гвардиялық бригаданың бөлігі 20-шы үй күзет полкімен бірге Глинаға қарай жылды, ал 153-ші бригада көпір басынан бас тартты. Петринья ауданында ХВ біртіндеп алға жылжыды, бірақ кейбір жерлерде ARSK қарсы шабуылына ұшырады. 2-ші гвардиялық бригаданың жаңа шабуылы нәтижесінде елеулі шығынға ұшырады. Загреб корпусының командирі президент Туджманның бұйрығымен генерал-лейтенант Петар Стипетичпен ауыстырылды. HV 102-ші бригаданы Глинаға бағыттап қайта тағайындады, ал 57-ші бригада 149-шы бригаданың 2-ші батальонымен күшейтілді. 145-ші бригада Поповачадан Сунья ауданына көшірілді, онда 17-ші үй күзет полкі мен 151-ші бригада ARSK бақылауындағы аймаққа шағын ілгерілеулер жасады. Бжеловар корпусының жауапкершілік аймағында Храцка Дубицаны 52-ші және 24-ші үй күзет полктері шығыстан алға жылжып басып алды, ал 125-ші үй күзет полкі солтүстіктен жақындады. 125-ші үй күзет полкі қалада гарнизон құрды, ал 52-ші үй күзет полкі солтүстік-батысқа қарай Загреб корпусының күтілетін позицияларына жылды, бірақ Загреб корпусының кешігуі байланысқа мүмкіндік бермеді. 24-ші үй күзет полкі Храцка Костажницаға қарай алға жылжыды, бірақ ARSK әскерлері тоқтатты. Жауап ретінде корпус қалаға шабуылға көмектесу үшін Ново-Градишкадан 121-ші үй күзет полкінің батальоны мен барлау взводы шақырды. ARBiH 505-ші және 511-ші тау бригадалары солтүстікке қарай Дворға жылды және Банья корпусының жалғыз резервтік бөлімі болған ARSK 33-ші жаяу әскер бригадасымен қақтығысты.

The 143rd Home Guard Regiment advanced towards Plaški, capturing it that evening, while the 14th Home Guard Regiment captured Primišlje, northwest of Slunj. At 0:30 a. m., the ARSK 13th Infantry Brigade and a company of the 19th Infantry Brigade counter attacked at the Korana bridgehead, causing the bulk of the 137th Home Guard Regiment to panic and flee across the river. A single platoon of the regiment remained but the ARSK troops did not exploit the opportunity to destroy the bridgehead. In the morning, the regiment reoccupied the bridgehead, reinforced by a 350 strong battlegroup drawn from the 104th Brigade (including a tank platoon and multiple rocket launchers), and a company of the 148th Brigade from the Karlovac Corps operational reserve. The regiment and the battlegroup managed to extend the bridgehead towards the Karlovac–Slunj road. The 110th Home Guard Regiment attacked again south of Karlovac, but was repelled by prepared ARSK defences. That night, the Karlovac Corps decided to move elements of the 110th Home Guard Regiment and the 104th Brigade to the Korana bridgehead, while the ARSK 13th Infantry Brigade retreated to the right bank of Korana in an area extending about north from Slunj. The Zagreb Corps made little or no progress on day two of the battle. Part of the 2nd Guards Brigade was ordered to drive towards Glina with the 20th Home Guards Regiment making a modest advance, while the 153rd Brigade abandoned its bridgehead. In the area of Petrinja, the HV advanced gradually only to be pushed back in some areas by an ARSK counter attack. The results were reversed at significant cost by a renewed push by the 2nd Guards Brigade. The Zagreb Corps commander was replaced by Lieutenant General Petar Stipetić on orders from President Tuđman. The HV reassigned the 102nd Brigade to drive to Glina, and the 57th Brigade was reinforced with the 2nd Battalion of the 149th Brigade. The 145th Brigade was moved from Popovača to the Sunja area, where the 17th Home Guard Regiment and the 151st Brigade made minor advances into the ARSK held area. In the Bjelovar Corps AOR, Hrvatska Dubica was captured by the 52nd and the 24th Home Guard Regiments advancing from the east and the 125th Home Guard Regiment approaching from the north. The 125th Home Guard Regiment garrisoned the town, while the 52nd Home Guard Regiment moved northwest towards expected Zagreb Corps positions, but the Zagreb Corps' delays prevented any link up. The 24th Home Guard Regiment advanced about towards Hrvatska Kostajnica when it was stopped by ARSK troops. In response, the Corps called in a battalion and a reconnaissance platoon of the 121st Home Guard Regiment from Nova Gradiška to aid the push to the town. The ARBiH 505th and 511th Mountain Brigades advanced north to Dvor and engaged the ARSK 33rd Infantry Brigade—the only reserve unit of the Banija Corps.

1995 жылғы 6 тамыз

6 тамызда ХВ президент Туджман Книнге барған кезде Обровац, Бенковац, Дрниш және Врлика айналасындағы аудандарда тазалау операцияларын жүргізді. Велебиттің өзінде немесе оның жанындағы мақсаттарына қол жеткізгеннен кейін, арнайы полиция ARSK әскерлерінің қозғалысын қиындыру үшін ARSK желісінің артына жаяу орналастырылды, Брувно ауылындағы стратегиялық маңызы бар қиылыстарды таңғы сағат 7-де, ал Отрич ауылындағы қиылыстарды таңғы сағат 11-де басып алды. 501-ші бригада хорват аумағына өтіп, Личко-Петрово селосы мен Плитвице көлдеріне таңғы сағат 8-ге дейін жетті. 502-ші бригада Плешивица тауындағы ARSK радары мен байланыс орталығын басып алып, Кореницаға қарай жылжыды, бірақ ARSK бөлімшелері тоқтатты. ХВ 1-ші гвардиялық бригада Раковицаға жетіп, Дрезник-Град ауданында Босния және Герцеговинаның 5-ші корпусымен таңғы сағат 11-ге дейін байланыс орнатты. Оларға 119-шы бригада және Тржачка-Раштела мен Личко-Петрово селосы аудандарында орналасқан 154-ші үй күзет полкінің батальоны көмектесті. Түстен кейін Тржачка-Раштелада БАҚ өкілдері үшін байланыс салтанаты өтті. 138-ші үй күзет полкі Врховинды толық қоршап алды, ал күннің соңында 8-ші және 133-ші үй күзет полктері, 150-ші бригаданың батальонымен күшейтіліп, оны басып алды. ХВ 128-ші бригада Кореницаға кірді, ал 9-шы гвардиялық бригада Удбинаға қарай жол тартты. Сағат 11-де Глина мен Вргинмосттағы ARSK және азаматтық билік арасында келісімге қол жеткізілді, бұл аймақтан азаматтық тұрғындарды эвакуациялауды қамтамасыз етті. ARBiH 502-ші тау бригадасы солтүстікке қарай жылжып, APWB астанасы Велика-Кладушаны батыстан қоршап, күннің соңына қарай қаланы басып алды. ТГ2 ауыр артиллериялық дайындықтан кейін таңғы сағат 7-де Петриньяға жетті. 12-ші үй күзет полкі қалаға батыстан кірді және кейіннен Петринья гарнизонына және оның айналасына бекітілді. Петриньяны ХВ-ға жоғалтқаннан кейін, ARSK Бания корпусының көп бөлігі Дворға қарай шегіне бастады. ХВ 57-ші бригадасы жеңіл қарсылыққа тап болып, Петринья-Хрватска-Костайница жолын бақылауға алды. 6/7 тамыз түнінде 20-шы үй күзет полкі, хорват полициясы мен 153-ші бригаданың бөлімшелерінің қолдауымен, Глинаны қатты қарсылыққа қарамастан басып алды. 153-ші бригада Мая ауылына қарай жол ашуға мүмкіндік беретін позицияларды алды, бұл 2-ші гвардиялық бригадамен үйлестіріліп, Зринска-Гораға қарай Петриньядан оңтүстікке жылжу операцияларын жүргізді. 140-шы үй күзет полкі Зринска-Гораның солтүстік беткейінде 2-ші гвардиялық бригаданы қоршап алды, ал 57-ші бригада Уметичті басып алды. 103-ші және 151-ші бригадалар мен 17-ші үй күзет полкі Хрватска-Костайницаға қарай жылды, оларға сол түстен кейін келетін ХВ 145-ші бригаданың батальоны қосылды. Түске қарай 151-ші бригада Суня-Хрватска-Дубица жолындағы Беловар корпусының бөлімшелерімен байланыс орнатты. Олар кейіннен аймақтағы жолдарды күзетуге тағайындалды. Глинаны басып алу арқылы ХВ ARSK Кордун корпусының көп бөлігін және Топуско ауданында эвакуацияланып жатқан 35 000-ға жуық азаматтық тұрғынды тұтқындады, бұл оның командирін ЮНКРО-ның қорғауын сұрауға итермеледі. 1-ші гвардиялық бригада Войничтен Топускоға жақындап, ARSK Кордун корпусына қарсы шабуыл жасау туралы бұйрық алды, бірақ бұйрықтар ХВ Бас штабының бастығымен түн ортасында күшін жойды. Оның орнына Загреб корпусына қарусыз адамдарды және ARSK офицерлерін және қосалқы қарулары бар офицерлерді Дворға шығарып, Босния мен Герцеговинаға өтулеріне мүмкіндік беру үшін бригадалық күш бөлімін дайындау тапсырылды. БҰҰ әскерлерінен алынған ақпаратқа сүйене отырып, Бановинадағы ARSK күштерінің берілуге дайын екені болжалды. 121-ші үй күзет полкінің батальоны Хрватска-Костайницаға кірді, ал 24-ші үй күзет полкінің ұрыс тобы олардың артында ұлттық шекараны қорғады. 52-ші үй күзет полкі Загреб корпусымен байланысып, содан кейін оңтүстікке қарай қалаға қарай бұрылды, сол күні кешке жетті. Хрватска-Костайницаны басып алу Бжеловар корпусының барлық мақсаттарына қол жеткізгенін білдірді.

On 6 August, the HV conducted mopping up operations in the areas around Obrovac, Benkovac, Drniš and Vrlika, as President Tuđman visited Knin. After securing their objectives on or near Velebit, the special police was deployed on foot behind ARSK lines to hinder movement of ARSK troops there, capturing strategic intersections in the villages of Bruvno at 7 a. m. and Otrić at 11 a. m.

At midnight, elements of the ARBiH 501st and 502nd Mountain Brigades advanced west from Bihać against a skeleton force of the ARSK Lika Corps that had been left behind since the beginning of the battle. The 501st moved about into Croatian territory, to Ličko Petrovo Selo and Plitvice Lakes by 8 a. m. The 502nd captured an ARSK radar and communications facility on Plješivica Mountain, and proceeded towards Korenica where it was stopped by the ARSK units. The HV 1st Guards Brigade reached Rakovica and linked up with the Bosnia Herzegovina 5th Corps in the area of Drežnik Grad by 11 a. m. It was supported by the 119th Brigade and a battalion of the 154th Home Guard Regiment deployed in the Tržačka Raštela and Ličko Petrovo Selo areas. In the afternoon, a link up ceremony was held for the media in Tržačka Raštela. The 138th Home Guard Regiment completely encircled Vrhovine, which was captured by the end of the day by the 8th and the 133rd Home Guard Regiments, reinforced with a battalion of the 150th Brigade. The HV 128th Brigade entered Korenica while the 9th Guards Brigade continued towards Udbina. At 11 a. m., an agreement was reached between the ARSK and civilian authorities in Glina and Vrginmost, securing the evacuation of civilians from the area. The ARBiH 502nd Mountain Brigade also moved north, flanking the APWB capital of Velika Kladuša from the west, and capturing the town by the end of the day. The TG2 advanced to Petrinja at about 7 a. m. after a heavy artillery preparation. The 12th Home Guard Regiment entered the city from the west and was subsequently assigned to garrison Petrinja and its surrounding area. After the loss of Petrinja to the HV, the bulk of the ARSK Banija Corps started to retreat towards Dvor. The HV 57th Brigade advanced against light resistance and took control of the Petrinja–Hrvatska Kostajnica road. During the night of 6/7 August, the 20th Home Guard Regiment, supported by Croatian police and elements of the 153rd Brigade, captured Glina despite strong resistance. The 153rd Brigade then took positions that allowed the advance to continue towards the village of Maja in coordination with the 2nd Guards Brigade, which drove south from Petrinja towards Zrinska gora conducting mop up operations. The 140th Home Guard Regiment flanked the 2nd Guards Brigade on the northern slope of Zrinska Gora, while the 57th Brigade captured Umetić. The 103rd and the 151st Brigades, and the 17th Home Guard Regiment, advanced towards Hrvatska Kostajnica, with the addition of a battalion of the HV 145th Brigade which would arrive that afternoon. Around noon, the 151st Brigade connected with the Bjelovar Corps units on the Sunja–Hrvatska Dubica road. They were assigned to secure roads in the area afterwards. By capturing Glina, the HV trapped the bulk of the ARSK Kordun Corps and about 35,000 evacuating civilians in the area of Topusko, prompting its commander to request UNCRO protection. The 1st Guards Brigade, approaching Topusko from Vojnić, received orders to engage the ARSK Kordun Corps, but the orders were cancelled at midnight by the chief of the HV General Staff. Instead, the Zagreb Corps was instructed to prepare a brigade strength unit to escort unarmed persons and ARSK officers and non commissioned officers with side arms to Dvor and allow them to cross into Bosnia and Herzegovina. Based on information obtained from UN troops, it was believed that the ARSK forces in Banovina were about to surrender. A battalion of the 121st Home Guard Regiment entered Hrvatska Kostajnica, while the 24th Home Guard Regiment battlegroup secured the national border behind them. The 52nd Home Guard Regiment connected with the Zagreb Corps and then turned south to the town, reaching it that evening. The capture of Hrvatska Kostajnica marked the fulfilment of all of the Bjelovar Corps' objectives.

1995 жылғы 7 тамыз

1-ші хорват гвардиялық бригадасы (1. hrvatski gardijski zdrug HGZ) келесі күні солтүстікке қарай жылжу міндеті алған 4-ші, 7-ші және 9-шы гвардиялық бригадалардың бөлімдерімен байланысу үшін Книн аймағына келді. Сплит корпусының басқару орталығы да Книнге көшірілді. Хорваттың арнайы полициясы Горни Лапак пен Доньи Лапакқа жетіп, сағат 14:00-ге дейін Госпич және Сплит корпустарының жауапкершілік аймақтары арасындағы шекараны белгіледі. Хорваттың арнайы полициясы сондай-ақ Отричтегі 4-ші гвардиялық бригадамен және Удбинадағы Госпич корпусының бөлімдерімен сағат 15:00-ге дейін байланыс орнатты. Кешкі сағат 19:00-ге дейін арнайы полиция батальоны Кулен Вакуф маңындағы шекараға жетіп, аймақты қамтамасыз етті. Таңертең 9-шы гвардиялық бригада (2-ші батальонысыз) Удбинаны басып алды, онда ол 154-ші үй күзет полкімен байланысып, Крбава Полье (немесе карст алаңы) қарсы беткейінен жақындады. Күнінің соңына қарай "Дауыл" операциясының Госпич корпусына жүктелген міндеттері орындалды. Огулиннен Слюньге ХВ Бас штабының алдыңғы басқару пункті көшіріліп, 1-ші гвардиялық бригада, 14-ші үй күзет полкі және 99-шы бригадаға тікелей басшылық етті. 14-ші үй күзет полкі Слюнь аймағын қамтамасыз етіп, Карловацтың арнайы полициясымен байланысу үшін Корананың сол жағалауына орналасты. Полк пен 99-шы бригаданың бөлімдері аймақтағы мемлекеттік шекараны қорғады. 1-ші гвардиялық бригада Карловац корпусының шабуыл бағытын өзгертуіне байланысты Кордунға қарай жылды. 110-шы үй күзет полкі мен 104-ші бригаданың бөлімдері түстен кейін көбінесе құмсыз Войникке жетті, содан кейін 1-ші гвардиялық бригада, 143-ші үй күзет бригадасы және 137-ші үй күзет полкі келді. Кешке қарай оларға басқа да ХВ бөлімдері қосылды. 2-ші гвардиялық бригада Маядан Дворға қарай жылды, бірақ ARSK және азаматтық халықты қорғаған ARSK бөлімдері тоқтатты. Бригаданың бөлімдері аймақта тазалау жұмыстарын жүргізді. ARSK-ның 33-ші жаяу әскер бригадасы Двордағы көпірді бақылауда ұстады. Бригаданы АРБиХ-тың 5-ші корпусы басып алды және ол Унаның оңтүстігіне шегінді, ал ARSK-ның 13-ші жаяу әскер бригадасы мен Кордуннан келген азаматтық халық Дворға жетті. 17-ші үй күзет полкі мен HV-ның 145-ші және 151-ші бригадалары Хрватска Костажница арқылы Дворға жетіп, Глинадан шегінген ARSK-ның 13-ші жаяу әскер бригадасы мен ARSK-ның 24-ші жаяу әскер және 2-ші бронетанкті бригадаларының бөлімдерімен байланыс орнатты. ARSK Kordun корпусының күтілген қарсылық танытуы болмағандықтан, ХВ-ға қайтадан шабуылға өтуге бұйрық берілді.

The 1st Croatian Guards Brigade (1. hrvatski gardijski zdrug HGZ) arrived in the Knin area to connect with elements of the 4th, 7th and 9th Guards Brigades, tasked with a northward advance the next day. The Split Corps command moved to Knin as well. The Croatian special police proceeded to Gornji Lapac and Donji Lapac arriving by 2 p. m. and completing the boundary between the Gospić and Split Corps AORs. The Croatian special police also made contact with the 4th Guards Brigade in Otrić and the Gospić Corps units in Udbina by 3 p. m. By 7 p. m., a battalion of the special police reached the border near Kulen Vakuf, securing the area. In the morning, the 9th Guards Brigade (without its 2nd Battalion) captured Udbina, where it connected with the 154th Home Guard Regiment, approaching from the opposite side of the Krbava Polje ( or karst field). By the end of the day, Operation Storm objectives assigned to the Gospić Corps were completed. A forward command post of the HV General Staff was moved from Ogulin to Slunj, and it assumed direct command of the 1st Guards Brigade, the 14th Home Guard Regiment and the 99th Brigade. The 14th Home Guard Regiment secured the Slunj area and deployed to the left bank of Korana to connect with the advancing Karlovac special police. Elements of the regiment and the 99th Brigade secured the national border in the area. The 1st Guards Brigade advanced towards Kordun, as the Karlovac Corps reoriented its main axis of attack. The 110th Home Guard Regiment and elements of the 104th Brigade reached a largely deserted Vojnić in early afternoon, followed by the 1st Guards Brigade, the 143rd Home Guard Brigade and the 137th Home Guard Regiment. Other HV units joined them by evening. The 2nd Guards Brigade advanced from Maja towards Dvor, but was stopped approximately short by ARSK units protecting the withdrawal of the ARSK and civilians towards the town. Elements of the brigade performed mopping up operations in the area. The ARSK 33rd Infantry Brigade held the road bridge in Dvor that connected the ARSK and the Republika Srpska across the Una River. The brigade was overwhelmed by the ARBiH 5th Corps, and it retreated south of Una, as the ARSK 13th Infantry Brigade and the civilians from Kordun were reaching Dvor. Elements of the 17th Home Guard Regiment and the HV 145th and 151st Brigades reached Dvor via Hrvatska Kostajnica and came into contact with the ARSK 13th Infantry Brigade and elements of the ARSK 24th Infantry and 2nd Armoured Brigades, who had retreated from Glina. As the expected surrender of the ARSK Kordun Corps did not materialize, the HV was ordered to reengage.

8-14 тамыз 1995 жыл

8 тамызда 4-ші және 7-ші гвардиялық бригадалар, 9-шы гвардиялық бригаданың 2-ші батальоны және 1-ші ГГЗ солтүстікке Личка Кальдерма және Босния мен Герцеговина шекарасына қарай жылжыды. Дөңгелек Лапац және Срб аймағындағы ARSK қарсыласының соңғы ірі ошағын 8 сағатқа дейін жойып, «Дауыл» операциясы бойынша Сплит корпусының барлық мақсаттарына қол жеткізді. 2-ші гвардиялық бригаданың бөлімдері Двордың оңтүстік-батысындағы Хорватия шекарасына жетті, онда қаланың толық бақылауы үшін шайқас жүріп жатты және ARBiH 5-ші корпусымен байланыс орнатты. Туджман сол күні түстен кейін әскери операцияларды тоқтатуға бұйрық бергендіктен, ARSK Кордун корпусы капитуляциялады. Капитуляциялау шарттары сол күні сағат 13:20-да Глинадағы украиндық UNCRO әскерлерінің бас штабында талқыланды, ал капитуляция құжаты сағат 14:00-де Топускода қол қойылды. Хорватияны генерал-лейтенант Стипетич, ал РСК-ны ARSK Кордун корпусының командирі Булат және Ішкі істер министрі Тошо Пажич өкілдік етті. Капитуляциялау шарттары офицерлердің жеке қаруларын қоспағанда, келесі күні қару-жарақтарды тапсыруды және Хорватия әскери және азаматтық полициясының күзетуімен Топускодан Глина, Сисак және Загреб-Белград тас жолы арқылы Сербияға адамдарды эвакуациялауды қарастырды. 9 тамызда арнайы полиция төрт күнде жаяу жүріп келгеннен кейін ХВ-ға өз позицияларын тапсырды. ХВ кешкі уақытта, азаматтық тұрғындар эвакуацияланғаннан кейін Дворды бақылауға алды. Кейіннен көптеген ХВ үй күзетшілері бөлімшелеріне қосымша тазалау операцияларын жүргізу тапсырылды.

Әуе күштері операциялары

1995 жылдың 4 тамызында ҚКҚ-ның (CAF) құрамында 17 МиГ-21, бес шабуылдық және тоғыз көліктік тікұшақ, үш көліктік ұшақ және екі барлау ұшағы болды. Операцияның алғашқы күні он үш МиГ-21 ұшағы Госпич және Загреб корпустарының операциялық аймағындағы (АОР) алты нысананы жоюға немесе жарамсыз етуге жұмылдырылды, нәтижесінде бір ұшақ ауыр, үш ұшақ жеңіл зақымдалды. Сол күні медициналық эвакуация үшін үш Ми-8 тікұшағы қолданылды. «Ұшуды болдырмау» операциясы аясында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің EA-6B және F/A-18 ұшақтары Удбина және Книндегі АРСК (ARSK) жер-әуе қорғаныс жүйесінің (SAM) позицияларына оқ атты, себебі SAM радарлары ұшақтарды нысанаға алған. Кейбір дереккөздер БҰҰ әскерлері ХВ (HV) өртінде болған кезде оларды қорқыту мақсатында орналастырылғанын мәлімдейді, ал БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің кейінгі есебінде жағдайдың нашарлауы және бейбітшілік сақтаушылардың қауіпсіздігінің төмендеуі салдарынан орналастырылғаны айтылады. Сондай-ақ, 4 тамызда Удбинада орналасқан РСК (RSK) 105-ші авиациялық бригадасы Велебит тауындағы Хорватияның арнайы полициясына және Госпич ауданындағы нысаналарға қарсы тікұшақтарды қолданды, бірақ тиімділігі шамалы болды. ҚКҚ (CAF) Босански Петровац маңындағы АРСК (ARSK) басқару пунктін, қойманы және бірнеше танкты бомбалады. Хорватия азаматтық тұрғындарды нысанаға алғанын жоққа шығарды. 8 тамызда ҚКҚ (CAF) операциядағы соңғы жауынгерлік рейсін жүзеге асырып, Босански Нови мен Приедор арасындағы танктер мен бронетранспортерлерді жойды, нәтижесінде екі МиГ-21 зақымдалды. Жалпы алғанда, «Шторм» операциясы кезінде ҚКҚ (CAF) 67 жақыннан қолдау, үш шабуылдық тікұшақ, жеті барлау, төрт жауынгерлік әуе күзету және 111 көліктік тікұшақ рейсін орындады. 5 тамызда ХВО (HVO) 2-ші және 3-ші гвардиялық бригадалары Томиславградтың солтүстігіндегі ВРС (VRS) позицияларына шабуыл жасады, Шіпово және Яйцеге қарай болашақ шабуылдар үшін тиімді жағдайлар жасауға шағын жетістіктерге қол жеткізді, сонымен қатар ВРС (VRS) 2-ші Краина корпусының бір бөлігін байлады. Жалпы майдандық жағдайдың салдарынан, ВРС (VRS) Бихач және Грахово маңындағы бірнеше қарсы шабуылдармен шектелді, себебі оның резервтері жетіспеді. ХВ (HV) резервілік жаяу әскерінен құралған күштер Босанско Граховоның шетіне жетті, бірақ 4-ші және 7-ші гвардиялық бригадаларынан алынған бір батальон мен 6-шы және 126-шы үй гвардиясы полкінің қолдауымен ХВ (HV) оларды кері шегіндірді. «Шторм» операциясы Югослав армиясын шығыс Славония маңындағы шекара аймағына айтарлықтай артиллерия, танк және жаяу әскерін жұмылдыруға және орналастыруға мәжбүр етті, бірақ ол шайқасқа қатыспады.

On 4 August 1995, the CAF had at its disposal 17 MiG 21s, five attack and nine transport helicopters, three transport airplanes and two reconnaissance aircraft. On that first day of the operation, thirteen MiG 21s were used to destroy or disable six targets in the Gospić and Zagreb Corps AORs, at the cost of one severely and three slightly damaged jets. The same day, three Mi 8s were used for medical evacuation. US Navy EA 6Bs and F/A 18s on patrol as part of Operation Deny Flight fired on ARSK surface to air missile (SAM) sites at Udbina and Knin as SAM radars locked onto the jets. A few sources claim that they were deployed as a deterrent as the UN troops came under HV fire, and a subsequent UN Security Council report only notes that the deployment was a result of the deterioration of the military situation and resulting low security of the peacekeepers in the area. Also on 4 August, the RSK 105th Aviation Brigade based at Udbina, deployed helicopters against the Croatian special police on Velebit Mountain and against targets in the Gospić area virtually to no effect. The CAF bombed an ARSK command post, a storage facility and several tanks near Bosanski Petrovac. Croatia has denied that it targeted civilians. On 8 August, the CAF performed its last combat sorties in the operation, striking tanks and armoured vehicles between Bosanski Novi and Prijedor, and two of its MiG 21s were damaged. Overall, the CAF performed 67 close air support, three attack helicopter, seven reconnaissance, four combat air patrol and 111 transport helicopter sorties during Operation Storm. On 5 August, the HVO 2nd and 3rd Guards Brigades attacked VRS positions north of Tomislavgrad, achieving small advances to secure more favourable positions for future attacks towards Šipovo and Jajce, while tying down part of the VRS 2nd Krajina Corps. As a consequence of the overall battlefield situation, the VRS was limited to a few counter attacks around Bihać and Grahovo as it was short of reserves. consisting of the HV's reserve infantry, reaching the outskirts of Bosansko Grahovo, only to be beaten back by the HV, using one battalion drawn from the 4th Guards and the 7th Guards Brigade each, supported by the 6th and the 126th Home Guard Regiments. Operation Storm led the Yugoslav Army to mobilize and deploy considerable artillery, tanks and infantry to the border area near eastern Slavonia, but it took no part in the battle.

"Маэстраль" операциясы

Хорватияның оңтүстігінде ХВ Дубровник аймағын ВРС Герцеговина корпусы мен Требинье және Котор шығанағында орналасқан Югославия армиясынан қорғау үшін күштерді шоғырландырды. "Маэстрал" коді атпен белгіленген жоспарда 114-ші, 115-ші және 163-ші бригадалар, 116-шы және 156-шы үй күзет полктері, 1-ші үй күзет батальоны (Дубровник), 16-шы артиллерия батальоны, 39-шы инженерлік батальон және жылжымалы жағалау артиллериясы батареясы жұмылдырылды. 8 тамызда аймақ 144-ші бригадамен күшейтілді, бұл бөлім "Дауыл" операциясындағы міндеттерін орындағаннан кейін Дубровникке жетті. CAF Сплитте орналасқан екі МиГ-21 және екі Ми-24 ұшағын "Маэстрал" операциясына жұмсады. Хорватия Әскери-теңіз күштері Корчула, Брач және Хвар теңіз бөлімдерін, сондай-ақ зымырандық катерлерді, мина тазартушы кемелерді, суастына қарсы күрес кемелерін және жағалау артиллериясын пайдаланып операцияны қолдады. Осы кезеңде ВРС Дубровник аймағына тек артиллериямен үнемі шабуыл жасады.

Ұрыстың бағасы

"Шторм" операциясы Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Еуропадағы ең ірі құрлықтағы шайқас болды, 18,4% аумақты қамтиды және елдің 18,4%-ын құрайтын аймақты бақылауға қайтаруға мүмкіндік берді. ХВ және арнайы полициясының жоғалтулары көбінесе 174 қаза тапқан және 1430 жараланған деп көрсетілсе де, шайқастан кейін бірнеше аптадан соң дайындалған үкіметтік баяндамада 211 қаза тапқан немесе жоғалып кеткен, 1100 жараланған және үш әскери тұтқынға алынған деп көрсетілді. 21 тамызға дейін хорват билігі шайқаста қаза тапқан 560 АРСК әскери қызметкерінің денесін тауып, жерледі. ХВ 4000 тұтқынды, 54 бронетранспортты және 497 басқа да көлікті, 6 ұшақты, жүздеген артиллериялық құралды және 4000-нан астам жеке қаруды қолға түсірді. ХВ-ның сәттілігі ХВ-ның өзін жетілдіруге бағытталған бірқатар жақсартулардың және ARSK позицияларындағы маңызды жетістіктердің нәтижесі болды, оларды кейіннен ХВ және ARBiH пайдаланды. Шабуыл әр жерде бірден сәтті болмады, бірақ маңызды позицияларды басып алу ARSK басқару құрылымының және жалпы қорғаныс қабілетінің күйреуіне әкелді. Ликада екі гвардиялық бригада тактикалық тереңдігі немесе мобильді резервтік күштері жоқ ARSK аймағын жылдам кесіп өтіп, қарсылық ошақтарын оқшаулап, 1-ші гвардиялық бригаданы солтүстікке қарай Карловац корпусының операциялық аймағына (АОР) жылжуға мүмкіндік беретін позицияға орналастырды, соның салдарынан ARSK күштері Бановинаға қарай ығыстырылды. Глина мен Петриньядағы ARSK жеңілісі, қызыл қырғын шайқастардан кейін, ARSK Бания корпусын да жеңді, өйткені оның резерві ARBiH-қа жұмылдырылды. ARSK күштері ХВ бригадалары мен Отан қорғаушылардың шабуылдарын ұстап тұруға қабілетті болды, бірақ гвардиялық бригадалар мен арнайы полицияның шабуылдары шешуші болды. Книн аймағындағы UNCRO бас қолбасшысы полковник Эндрю Лесли "Шторм" операциясын НАТО стандарттары бойынша "А плюс" бағасын алатын оқулық операция ретінде бағалады. Тіпті егер ARBiH көмек көрсетпеген болса да, ХВ Банья корпусын өз күшімен жеңген болар еді, бірақ бұл одан да қымбатқа түсер еді. Резервтердің жетіспеушілігі ARSK-ның басты әлсіздігі болды, оны ХВ және ARBiH пайдаланды, өйткені ARSK-ның бекініп қорғануы жылдам шабуылдарға төтеп бере алмады. ARSK әскерилері флангтық маневрлерді тоқтатуға қабілетсіз болды және олардың арнайы бөлімшелер корпусы мобильді резерв ретінде сәтсіз аяқталды, Слюндждің оңтүстігінде ХВ-ның 1-ші гвардиялық бригадасын бір күнге жуық уақытқа тоқтатты. және халықаралық ұйымдар. Сонымен қатар, бұрынғы APWB-дан 21 000 босниялық босқын Хорватияға қашты. Сатудан өткен ARSK Кордун корпусымен тұтқындалған шамамен 35 000 серб босқыны Сисак және Загреб-Белград тас жолы арқылы Югославияға эвакуацияланды, ал кері шегінетін ARSK көп мөлшерде қару-жарақ, оқ-дәрі, артиллерия және танктарды тасымалдай отырып, көбінесе эвакуацияланатын немесе қашып бара жатқан азаматтармен араласып, қолдануға аз жолдары болды. және ХВ, азаматтық колонналарға жақын орналасқан ARSK-мен атыс жүргізді. Босқындар сондай-ақ ARBiH әскерлерінің, сондай-ақ VRS әуе күштерінің нысанасына алынды, кейде ARSK арнайы бөлімшелерінің танкілерінен қағылып қалды. 9 тамызда Сисакта Хорватиялық азаматтар ARSK Кордун корпусының берілу туралы келісімінің шарттары бойынша бұрынғы Солтүстік сектордан эвакуацияланатын босқындар конвойына шабуыл жасады. Шабуылдан бір азамат қаза тапты, көптеген адамдар жараланды және көптеген көліктерге зиян келтірілді. Хорватия полициясы БҰҰ азаматтық полиция бақылаушыларының қысымынан кейін оқиғаға араласты. Келесі күні Хорватиядағы АҚШ елшісі Питер Галбрейт оларды қорғау үшін колоннаға қосылды, ал жоспарланған бағыт бойында хорват полициясының қатысуы артты. Саяси сәтсіздіктің салдарларын азайту мақсатында Югославия билігі босқындарды Сербияның әртүрлі аймақтарына таратып, олардың астанасы Белградқа шоғырлануына жол бермеуге тырысты. Үкімет босқындарды Воеводинаның негізінен венгр халқы тұратын аймақтарына және албандар көп тұратын Косовоға қоныстануға шақырды, бұл осы аймақтардағы тұрақсыздықты арттырды. 12 тамыздан кейін серб билігі әскери жастағы босқындарды заңсыз көшіп келгендер деп жариялап, депортациялай бастады. Олар әскери қызметке шақыру үшін шығыс Хорватиядағы ВРС немесе АРСК-ға тапсырылды. Кейбір әскери қызметшілерді РСК-дан кеткені үшін жұрт алдында қорлап, ұрып-соғып жүрді. Сол сияқты, Баня-Лука арқылы көшіп-қону босниялықтар мен хорваттарды үйлерінен қуып шықты.

Operation Storm became the largest European land battle since the Second World War, encompassing a frontline. restoring its control over of territory, representing 18.4% of the country. Losses sustained by the HV and the special police are most often cited as 174 killed and 1,430 wounded, but a government report prepared weeks after the battle specified 211 killed or missing, 1,100 wounded and three captured soldiers. By 21 August, Croatian authorities recovered and buried 560 ARSK servicemen killed in the battle. The HV captured 4,000 prisoners of war, 54 armoured and 497 other vehicles, six aircraft, hundreds of artillery pieces and over 4,000 infantry weapons. The HV's success was a result of a series of improvements to the HV itself and crucial breakthroughs made in the ARSK positions that were subsequently exploited by the HV and the ARBiH. The attack was not immediately successful everywhere, but the seizing of key positions led to the collapse of the ARSK command structure and overall defensive capability. In Lika, two Guards brigades rapidly cut the ARSK held area lacking tactical depth or mobile reserve forces, isolating pockets of resistance and placing the 1st Guards Brigade in a position that allowed it to move north into the Karlovac Corps AOR, pushing ARSK forces towards Banovina. The defeat of the ARSK at Glina and Petrinja, after heavy fighting, also defeated the ARSK Banija Corps, as its reserve became immobilized by the ARBiH. The ARSK force was capable of containing or substantially holding assaults by regular HV brigades and the Home Guard, but attacks by the Guards brigades and the special police proved to be decisive. Colonel Andrew Leslie, commanding the UNCRO in the Knin area, assessed Operation Storm as a textbook operation that would have "scored an A plus" by NATO standards. Even if the ARBiH had not provided aid, the HV would almost certainly have defeated the Banija Corps on its own, albeit at greater cost. The lack of reserves was the ARSK's key weakness that was exploited by the HV and the ARBiH since the ARSK's static defence could not cope with fast paced attacks. The ARSK military was unable to check outflanking manoeuvres and their Special Units Corps failed as a mobile reserve, holding back the HV's 1st Guards Brigade south of Slunj for less than a single day. and international organizations. Also, 21,000 Bosniak refugees from the former APWB fled to Croatia. While approximately 35,000 Serb refugees, trapped with the surrendered ARSK Kordun Corps, were evacuated to Yugoslavia via Sisak and the Zagreb–Belgrade motorway, The retreating ARSK, transporting large quantities of weaponry, ammunition, artillery and tanks, often intermingled with evacuating or fleeing civilians, had few roads to use. and the HV, trading fire with the ARSK located close to the civilian columns. The refugees were also targeted by ARBiH troops, as well as by VRS jets, and sometimes were run over by the ARSK Special Units Corps' retreating tanks. On 9 August, a refugee convoy evacuating from the former Sector North under the terms of the ARSK Kordun Corps' surrender agreement was attacked by Croatian civilians in Sisak. The attack caused one civilian death, many injuries and damage to a large number of vehicles. Croatian police intervened in the incident after UN civilian police monitors pressured them to do so. The next day, US ambassador to Croatia Peter Galbraith joined the column to protect them, and the Croatian police presence along the planned route increased. Aiming to reduce evidence of political failure, Yugoslav authorities sought to disperse the refugees in various parts of Serbia and prevent their concentration in the capital, Belgrade. The government encouraged the refugees to settle in predominantly Hungarian areas of Vojvodina, and in Kosovo, which was largely populated by Albanians, leading to increased instability in those regions. After 12 August, the Serbian authorities started to deport some of the refugees who were of military age, declaring them illegal immigrants. They were turned over to the VRS or the ARSK in eastern Croatia for conscription. Some of the conscripts were publicly humiliated and beaten for abandoning the RSK. Similarly, the refugees moving through Banja Luka forced Croats and Bosniaks out of their homes.

Босқындардың оралуы

Хорватияның Тәуелсіздік соғысының басында, 1991–1992 жылдары, 220 000-нан астам серб емес халқы Хорватиядағы сербтер бақылауындағы аумақтардан күштеп шығарылды, РСК құрылған кезде. «Шторм» операциясынан кейін, осы босқындардың бір бөлігі, сондай-ақ Босния мен Герцеговинадан келген хорват босқындары бұрынғы ARSK бақылауындағы аумақтағы көптеген тұрғын үйлерге қоныстанды, бұл серб босқындарының оралуына кедергі келтірді. 2010 жылдың қыркүйегіне қарай, соғыс кезінде Хорватиядан қашқан 300 000–350 000 сербтің 132 707-сі қайтып келгені тіркелді, бірақ олардың тек 60–65%-ы елде тұрақты тұрады деп есептеледі. Дегенмен, Хорватияға қайтуға ниет білдіргендердің саны 20 000–25 000-ға жетеді. ХТҮ (ICTY) Хорватияның серб азаматтарының Кражинадан кетуінен кейін кемсіту шараларын қабылдауы осы кетудің күштеп жасалғанын көрсетпейтінін мәлімдеді. Human Rights Watch 1999 жылы сербтердің Хорватия азаматтары ретінде азаматтық құқықтарынан айырылғанын, дискриминациялық заңдар мен тәжірибелердің салдарынан олар көбінесе Хорватияға қайтып, еркін өмір сүре алмағанын хабарлады. Босқындардың оралуына бірнеше кедергілер тосқауыл болды. Оларға меншік құқығы мен тұрғын үй мәселелері жатады, себебі хорват босқындары бос тұрған үйлерге қоныстанды, ал қайтып келгендерге басқа тұрғын үй ұсынылды. 2010 жылдың қарашасына дейін 6538 тұрғын үй бөлінді. Тағы бір кедергі – босқындардың босқындар мәртебесін немесе Хорватия азаматтығын алудағы қиындықтар. Қолданылатын заңнама кейіннен жеңілдетілді және 2010 жылдың қарашасына қарай Хорватия РСК берген жеке куәліктерді мойындауға рұқсат берді. 2015 және 2017 жылғы есептерінде Amnesty International сербтердің өздерінің меншігін қайтарып алудағы кедергілердің сақталуына алаңдаушылық білдірді. Олар хорват сербтерінің мемлекеттік секторда жұмыс істеген кезде кемсітушілікке ұшырағанын және соғыс кезінде бос қалған әлеуметтік тұрғын үйлерді жалға алу құқығын қайтаруды күтіп отырғанын хабарлады. Сондай-ақ, «фашистік идеологияны еске түсіретін» жек көрушілік сөздерге және кейбір қалаларда азшылық тілдері мен жазуды қолдану құқығы саясаттастырылып, жүзеге асырылмай жатқанына назар салды. Готовина, Чермак және Маркач соғыс қылмыстары үшін айыпталды, атап айтқанда, «Шторм» операциясындағы рөлдері үшін, олардың сербтерді Хорватияның ARSK бақылауындағы бөлігінен тұрақты түрде шығаруды мақсат еткен бірлескен қылмыстық іске қатысуына сілтеме жасады. ХТҮ айыптауларында бірлескен қылмыстық іске басқа қатысушылар Туджман, Шушак, Бобетько және Червенко болды, бірақ Бобетькодан басқа барлығы 2001 жылы ХТҮ-нің бірінші айыптау актісі шығарылғанға дейін қайтыс болды. Бобетькоға ХТҮ айып тақты, бірақ ол бір жылдан кейін қайтыс болды, сотталу үшін экстрадицияланбады. Готовина және басқалардың соты 2008 жылы басталды, нәтижесінде Готовина мен Маркач айыпталды, ал Чермак үш жылдан кейін ақталды. 2012 жылдың қарашасында Готовина мен Маркач апелляциялық шағымда ақталды. ХТҮ «Шторм» операциясы этникалық қуғын-сүргінге бағытталған емес, өйткені бейбіт тұрғындар қасақана нысанаға алынбаған деген қорытындыға келді. Апелляциялық палата хорват армиясы мен арнайы полиция артиллерия шабуылдан кейін қылмыс жасады, бірақ мемлекет пен әскери басшылардың қылмыстарды жоспарлау мен жасауға қатысы жоқ деп мәлімдеді. ХТҮ Хорватияның елдегі серб азшылығын жер аудару ниеті болмағанын қорытындылады. Сонымен қатар, олар Готовина мен Маркачтың серб азаматтарын қайтаруға кедергі келтіретін дискриминациялық шараларды қабылдауда рөл атқарғанын тапқан жоқ. Бұл іс соғыс заңдары бойынша маңызды мәселелерді көтерді және ол прецедент ретінде қарастырылды. «Шторм» операциясының өзі соғыс қылмысы ма, жоқ па деген мәселеде пікірлер әртүрлі. Еуропалық одақ елшісі Бильдт операцияны сынға алған бірнеше адамның бірі, Хорватияны Югославия соғыстарында жүргізілген ең тиімді этникалық тазалау деп айыптады. Хорватия бұл мәлімдемені жоққа шығарып, «сербтерді қалуға шақырды» деп мәлімдеді, бірақ сарбаздар сербтердің мекендейтін аймақтарын бомбалаумен айналысты, бейбіт тұрғындарды өлтірді және хорваттарға сербтердің үйлерін өртеп, тонауға рұқсат берді, деп хабарлайды БҰҰ. Оның пікірін көптеген батыс сарапшылары, мысалы, профессор Мари Жанин Калик, Милошевичтің өмірбаянын жазған Адам Лебор және профессор Пол Можес қолдады, ал тарихшылар Джерард Тоал және Карл Т. Дальман Операцияны шабуыл кезінде болған «этностық тазалау практикасынан» ажыратады. Тарихшы Марко Аттила Хоаре операцияны этникалық тазалау актісі деп санамайды және Кражина серб басшылығының хорват шабуылына жауап ретінде азаматтық халықты эвакуациялағанын атап көрсетеді; олардың ниеттері қандай болғанымен, хорваттар оларды шығаруды ұйымдастыруға мүмкіндік алған жоқ. Этностық тазалау туралы мәлімдемелерді Гэлбрейт жоққа шығарды. Қызыл Крест қызметкерлері, БҰҰ бақылаушылары және батыс дипломаттары Гэлбрейттің этникалық тазалауды жоққа шығаруын айыптап, бір елші оның сөздерін «таң қалдыратын» деп сипаттады. Готовина қорғанысының соңғы сот ісінде Готовинаның адвокаттары Лука Мишетич, Грег Кехо және Паям Ахаван серб халқының жаппай шығарылуы туралы айыптауды жоққа шығарды. Олар ХТҮ куәгері РСК командирі Миле Мркшиктің 4 тамыз 1995 жылы, сағат 16:00-ден кейін, Милан Мартич пен оның штабы Кражинадан серб халқын Босния шекарасына жақын Срб ауылына эвакуациялау туралы шешім қабылдағанын атап өтті. Можес сербтерге өздерінің командасы тарапынан кетіп қалуға бұйрық берілгенін де айтады, нәтижесінде бүкіл Кражина аймағынан «қысқа мерзімде» жаппай көші-қон болды. ХТҮ-нің қорытындыларында генерал Готовинаның артиллерия шабуылдарынан кейін қылмыстар мен жалпы тәртіпсіздікті болдырмау және тоқтату үшін «көптеген шаралар» қабылдағанына қатысты дәлелдер келтірілді, соның ішінде серб азаматтарына қарсы қылмыстар да болды. 2015 жылдың ақпанында Хорватия-Сербия геноциді ісінің аяқталуымен байланысты Халықаралық сот (ICJ) Сербияның Хорватияның серб азшылығын жоюға ниеттенбегенін, бірақ серб азаматтарына қарсы ауыр қылмыстар жасалғанын растады деп мәлімдеді. Сот серб азаматтары үшін қашу жолдарын ашық қалдырғанын да анықтады. Сондай-ақ, Хорватия басшыларының әскери шабуылдың серб халқының көп бөлігінің қашуына әкелетінін көзделгенін, олар осы салдарға қанағаттанғанын және серб азаматтарының кетуін ынталандырғысы келгенін, бірақ геноцидті сипаттайтын нақты ниеттің болуын анықтамағанын анықтады. Сот шешіміне сәйкес, үйлерінен қашқан серб азаматтары, сондай-ақ БҰҰ қорғауындағы аумақтарда қалғандар Хорватия армиясы мен азаматтары тарапынан түрлі мазалауларға ұшырады. 8 тамызда босқындар колоннасы оққа түсірілді. Дәлел ретінде ұсынылған олардың есебі ХТҮ-де дерексіз мәлімдемелер мен қайталама жазбалар болғандықтан қабылданбады. Басқа деректер Хорватия күштерінің 181 бейбіт тұрғынды өлтіргенін және Мрконич-Градта жаппай жерленген жерге көмгенін көрсетеді, «Шторм» операциясы Боснияға жалғасқаннан кейін. Серб деректері 1192 бейбіт тұрғынның қаза тапқанын немесе жоғалып кеткенін көрсетеді. ХТҮ прокуратурасы бейбіт тұрғындардың өлімі 324 деп бағалады. Хорватия үкіметінің өкілдері операция кезінде 42 хорват азаматының қаза тапқанын мәлімдеді. «Шторм» операциясы кезінде және одан кейін жойылған мүліктің нақты санын анықтау қиын, өйткені соғыстың басынан бері көптеген үйлер зардап шеккен. Аймақтағы 122 серб православие шіркеуінің біреуі қиратылса, 17-сі зардап шекті, бірақ шіркеулерге келген зиянның көп бөлігі сербтердің шегінуінен бұрын болды. HRW «Шторм» операциясы кезіндегі зәбірлердің көп бөлігі Хорватия күштері жасағанын хабарлады. Осы зәбірлер, кейіннен бірнеше ай бойы кең ауқымда жалғасты, қарттар мен мүгедектердің өлім жазасын орындау және сербтердің үйлерін жаппай өртеу және тонау кірді...

At the beginning of the Croatian War of Independence, in 1991–1992, a non Serb population of more than 220,000 was forcibly removed from Serb held territories in Croatia, as the RSK was established. In the wake of Operation Storm, a part of those refugees, as well as Croat refugees from Bosnia and Herzegovina, settled in a substantial number of housing units in the area formerly held by the ARSK, presenting an obstacle to the return of Serb refugees. as of September 2010, out of 300,000–350,000 Serbs who fled from Croatia during the entire war, 132,707 are registered as having returned, but only 60–65% of those are believed to reside permanently in the country. However, only 20,000–25,000 more are interested in returning to Croatia. The ICTY stated that Croatia adopting discriminatory measures after the departures of Serb civilians from the Krajina does not demonstrate that these departures were forced. Human Rights Watch reported in 1999 that Serbs did not enjoy their civil rights as Croatian citizens, as a result of discriminatory laws and practices, and that they were frequently unable to return to and live freely in Croatia. The return of refugees has been hampered by several obstacles. These include property ownership and accommodation, as Croat refugees settled in vacated homes, and alternative accommodation is offered to returnees. 6,538 housing units were allocated by November 2010. Another obstacle is the difficulty for refugees to obtain residency status or Croatian citizenship. Applicable legislation has been relaxed since, and by November 2010, Croatia allowed the validation of identity documents issued by the RSK. In 2015 and 2017 report, Amnesty International expressed concern about persisting obstacles for Serbs to regain their property. They reported that Croatian Serbs continued to face discrimination in public sector employment and the restitution of tenancy rights to social housing vacated during the war. They also pointed to hate speech, "evoking fascist ideology" and the right to use minority languages and script continued to be politicized and unimplemented in some towns. indicted Gotovina, Čermak and Markač for war crimes, specifically for their roles in Operation Storm, citing their participation in a joint criminal enterprise aimed at the permanent removal of Serbs from the ARSK held part of Croatia. The ICTY charges specified that other participants in the joint criminal enterprise were Tuđman, Šušak, and Bobetko and Červenko, however all except Bobetko were dead before the first relevant ICTY indictment was issued in 2001. Bobetko was indicted by the ICTY, but died a year later, before he could be extradited for trial at the ICTY. The trial of Gotovina et al began in 2008, leading to the convictions of Gotovina and Markač and the acquittal of Čermak three years later. Gotovina and Markač were acquitted on appeal in November 2012. The ICTY concluded that Operation Storm was not aimed at ethnic persecution, as civilians had not been deliberately targeted. The Appeals Chamber stated that Croatian Army and Special Police committed crimes after the artillery assault, but the state and military leadership had no role in planning and creation of crimes. The ICTY concluded that Croatia did not have the specific intent of displacing the country's Serb minority. Furthermore, they did not find that Gotovina and Markač played a role in adopting discriminatory efforts that prevent the return of Serb civilians. The case raised significant issues for law of war and it has been described as a precedent. Views on whether Operation Storm itself as a whole was a war crime remain mixed. EU envoy Bildt, one of the few critics of the operation, accused Croatia of the most efficient ethnic cleansing carried out in the Yugoslav Wars. Croatia denied this claiming it had "urged Serbs to stay", however soldiers also engaged in shelling of Serb inhabited areas, killing of civilians and allowed Croats to engage in the burning and plundering of Serb homes, according to a UN report. His view is supported by a number of Western analysts, such as Professor Marie Janine Calic, Miloševic biographer Adam LeBor, and Professor Paul Mojzes, while historians Gerard Toal and Carl T. Dahlman distinguish the Operation from "the practices of ethnic cleansing" that occurred during the offensive. Historian Marko Attila Hoare disagrees that the operation was an act of ethnic cleansing, and points out that the Krajina Serb leadership evacuated the civilian population as a response to the Croatian offensive; whatever their intentions, the Croatians never had the chance to organise their removal. The claims of ethnic cleansing were rejected by Galbraith. Red Cross officials, UN observers and Western diplomats condemned Galbraith's denial of the ethnic cleansing, with one ambassador calling his remarks "breathtaking." In the Gotovina Defence Final Trial Brief, Gotovina's lawyers Luka Misetic, Greg Kehoe and Payam Akhavan rejected the accusation of mass expulsion of Serbian population. They referred to the ICTY testimony of RSK Commander Mile Mrkšić, who stated that on 4 August 1995, sometime after 16:00 hrs, it was Milan Martić and his staff who in fact made a decision to evacuate the Serb population from Krajina to Srb, a village near the Bosnian border. Mojzes also notes that Serbs were ordered by their command to leave, at which a mass exodus took place from the entire Krajina region on “short notice”. ICTY findings also stated evidence indicating that General Gotovina “adopted numerous measures” to prevent and curb crimes and general disorder following the artillery attacks, including crimes against Serb civilians. In February 2015, at the conclusion of the Croatia–Serbia genocide case, the International Court of Justice (ICJ) dismissed a Serbian lawsuit which alleged that Operation Storm constituted genocide, ruling that Croatia did not have the specific intent to exterminate the country's Serb minority, though it reaffirmed that serious crimes against Serb civilians had taken place. The court also found that the HV left accessible escape routes for civilians. They also found that, at most, the leaders of Croatia envisaged that the military offensive would have the effect of causing the flight of the great majority of the Serb population, that they were satisfied with that consequence and they wished to encourage the departure of the Serb civilians, but do not establish the existence of the specific intent which characterizes genocide. According to the judgement, Serb civilians fleeing their homes, as well as those remaining in UN protected areas, were subject to various forms of harassment by both the HV and Croatian civilians. On 8 August, a refugee column was shelled. When submitted as evidence, their report was rejected by the ICTY due to unsourced statements and double entries contained within. Other sources indicate 181 more victims were killed by Croatian forces and buried in a mass grave in Mrkonjić Grad, following a continuation of the Operation Storm offensive into Bosnia. Serbian sources quote 1,192 civilians dead or missing. ICTY prosecutors set the number of civilian deaths at 324. Croatian government officials estimate that 42 Croatian civilians were killed during the operation. It is difficult to determine the exact number of properties destroyed during and after Operation Storm, since a large number of houses had already sustained damage since the beginning of the war. Out of the 122 Serbian Orthodox churches in the area, one was destroyed and 17 were damaged, but most of the damage to the churches occurred prior to the Serb retreat. HRW also reported that the vast majority of the abuses during Operation Storm were committed by Croatian forces. These abuses, which continued on a large scale for months afterward, included summary executions of elderly and infirm Serbs who remained behind and the wholesale burning and destruction of Serb villages and property. In the months following Operation Storm, at least 150 Serb civilians were summarily executed and another 110 persons forcibly disappeared. One such example is the Varivode massacre, in which nine Serb civilians were killed. Other recorded crimes against Serb civilians either during or in the aftermath of Operation Storm occurred in Komić, Kijani, Golubić, Uzdolje, Grubori, and Gošić. as of November 2012, the Croatian authorities have received 6,390 reports of crimes committed in the area during or after Operation Storm, and have convicted 2,380 persons of committing looting, arson, murders, war crimes and other illegal acts. As of the same date, 24 more trials of war crimes related to Operation Storm were in progress. In 2012, Serbian authorities were investigating five cases of war crimes committed during Operation Storm. On the 25th anniversary of the Operation, the Balkan Investigative Reporting Network analyzed documents from the ICTY trial and found that very few of the perpetrators of killings of Serb civilians have been brought to justice while none of the commanders of the units responsible have been prosecuted.

Салдары

RSK-нің жеңілісі босниялық сербтерді Босния мен Герцеговинадағы келісімді мүмкіндігінше тезірек келісу керектігін түсінуге және сербтерге қарсы соғыстың бағытын өзгертуге итермеледі. "Шторм" операциясының табысы да Бихач қаласының қоршауын шешіп, босниялық соғыста стратегиялық жеңіске әкелді. Осы оқиғаның нәтижесінде Шығыс Славония мен Бараньядағы сербтер бақылап тұрған қалған аумақтар Эрдют келісімі арқылы Хорватияның бақылауына қайтарылды, бұл Хорватияның тәуелсіздік соғысын қараша айында аяқтады. ХВ-ның жеңіске жетуінің оңайлығы көптеген сарапшыларды таң қалдырды, себебі Батыс барлау қызметтері хорваттардың жеңіліске ұшырауын болжаған еді. "Шторм" операциясына халықаралық реакция тез арада эмоциялық пікірталастардан – шайқастағы екі тарапты да қолдаудан, жағдайды салмақты бағалауға көшті. БҰҰ шенеуніктері мен көптеген халықаралық БАҚ Хорватияны сынады. Бұрынғы Югославия үшін жұмыс істейтін ЕО келіссөзшісі Карл Бильдт Хорватияны жария түрде айыптады, ал БҰҰ арнайы өкілі Столтенберг БҰҰ Бас хатшысының жеке өкілі Ясуши Акашиге ХВ-ға қарсы НАТО авиасоққыларын сұрауға шақырды. АҚШ-тың реакциясы әртүрлі болды. Қорғаныс министрі Уильям Перри әскери оқиғаға оң баға берді, бұл АҚШ президенті Билл Клинтонның сербтер ауыр әскери жеңіліске ұшырамаса, олармен жемісті келіссөздер жүргізе алмайтындығы туралы пікірін көрсетеді. Сербияда Милошевич хорват шабуылын айыптады, бірақ Милошевичке жақын баспа RSK басшылығын тиімсіз деп сынады, ал ең радикалды саясаткерлер, соның ішінде Воислав Шешель, Хорватияға қарсы жауап беруді талап етті. Босниялық сербтердің басшысы Радован Караджич Милошевичтің сатқындық жасағанын айыптап, Югославия армиясынан көмек сұрады. Хорватияда ХВ бөлімшелері өздерінің базаларына оралғанда көптеген қалаларда салтанатты түрде қарсы алынды және операцияға қатысқан ХВ әскерлеріне арналған естелік медаль жасалды. 26 тамызда Хорватия "Азаттық пойзы" атты теміржол сапарын ұйымдастырды. Туджман мен Хорватия үкіметінің өкілдері, қоғам қайраткерлері, журналистер және Хорватиядағы дипломатиялық корпус Загребтен Карловац, Госпич, Книн және Сплитке дейін саяхаттады. Туджман әр аялдамада сөз сөйледі. Книнде ол былай деді: "[Сербтердің] өзінің лас [ақшасын] және лас кір жамаларын жинап алуға да уақыты болмады. Осы күні Хорватия тарихи салмағынан құтылғанын айта аламыз. Бұл тек жерді азат ету ғана емес, сонымен қатар болашақ ғасырларға тәуелсіз Хорватияның негізін қалау". Сплиттегі 300 мың адам жиналған соңғы митингте Туджман Вуковарды да азат етуге уәде берді.

The defeat of the RSK led the Bosnian Serbs to realise that a settlement in Bosnia and Herzegovina must be negotiated as soon as possible, and reversed the tide of the war against the Serbs, The success of Operation Storm also represented a strategic victory in the Bosnian War as it lifted the siege of Bihać, The development also led to the restoration of the remaining Serb held areas in eastern Slavonia and Baranja to Croatian control through the Erdut Agreement, ending the Croatian War of Independence in November. The ease with which the HV achieved victory surprised many observers as Western intelligence services predicted a Croatian defeat. International reactions to Operation Storm quickly evolved from emotive arguments, supportive of either side in the battle, to those calmly assessing the situation on the ground. UN officials and most international media criticised Croatia. Carl Bildt, an EU negotiator working for the former Yugoslavia, publicly condemned Croatia, while UN Special Representative Stoltenberg urged the UN Secretary General Personal Representative Yasushi Akashi to request NATO strikes against the HV. The US response was mixed. While Secretary of Defense William Perry reflected favourably on the military development, reflecting the opinion of US President Bill Clinton that the Serbs would not negotiate seriously unless they sustained major military defeats. In Serbia, Milošević condemned the Croatian attack, but the Milošević influenced press also denounced the leadership of the RSK as being incompetent, while the most extreme politicians, including Vojislav Šešelj, demanded retaliation against Croatia. Bosnian Serb leader Radovan Karadžić begged for the Yugoslav Army to help while accusing Milošević of treason. In Croatia, HV units returning to their bases were given heroes' welcomes in numerous cities, and a commemorative medal was created to be issued to HV troops who took part in the operation. On 26 August, Croatia organised the Freedom Train—a railroad tour taking Tuđman and the bulk of Croatia's government officials, public personalities, journalists and the diplomatic corps in Croatia from Zagreb to Karlovac, Gospić, Knin and Split. Tuđman gave a speech at each of the stops. In Knin, he declared: "[The Serbs] didn't even have time to collect their dirty [money] and their dirty underwear. On this day, we can say that Croatia stopped bearing its historical cross. This is not just the liberation of land, but the creation of a foundation for a free and independent Croatia for centuries to come." During the final rally in Split, which drew a crowd of 300,000, Tuđman vowed to liberate Vukovar as well.

Еске алу

Хорваттар мен сербтер операцияға қарама-қарсы көзқараста. Хорватияда 5 тамыз – ХВ Книнді басып алған күн – Жеңіс және Отанға алғыс айту күні, сондай-ақ Хорватия қорғаушылары күні ретінде белгіленді. Бұл Хорватияның ресми мемлекеттік мерекесі, онда «Дауыл» операциясы тойланады. Сербия мен Серб Республикасында бұл күн операция кезінде немесе одан кейін қаза тапқан және қашқан сербтерге аза тұру күні ретінде аталады. 2015 жылы операцияның 20 жылдығына орай Хорватияның ұлттық телеарнасы (HRT) «Дауыл жылы» деген төрт бөлімді деректі фильм түсірді. Сериалды хорват-американдық режиссер Джек Барик түсірді. Операцияның 23 жылдығына арналған Книндегі тойға Черногорияның әскери атташесі, бригадир Иван Машулович қатысты. Черногорияның Книнге өкіл жібергені алғашқы рет болды. Бұл қадамды Черногорияның сербтік саясаткерлері мен серб БАҚ-тары қатты сынады. Черногорияның оңшыл партиясы «Жаңа серб демократиясы» (NSD) Машуловичті сатқын деп атады, сондай-ақ оны «серб халқына қарсы қылмысты тойлауға жібергендерді» де айыптады. Кейбіреулер оны Черногорияның фашистік әріптесі Секула Дрьевичпен салыстырды. Черногория Қорғаныс министрлігі өкіл жіберу туралы шешімін қорғап, «Черногория басқа елдердің соғысына араласпайды. Черногория аймақтағы барлық елдермен, соның ішінде Сербиямен және НАТО одақтасы Хорватиямен жақсы көршілік қарым-қатынас орнатуға мүдделі», деді. Операцияның 25 жылдығына арналған тойға Книнде алғаш рет этникалық серб саяси өкілі, Хорватия Премьер-Министрінің орынбасары Борис Милошевич қатысты. Оның бұл әрекеті Хорватияда кеңінен қолдау тапты, Хорватия Премьер-Министрі Андрей Пленкович бұл «Хорватия қоғамына, хорваттар мен серб азшылығы арасындағы және Хорватия мен Сербия арасындағы қарым-қатынастарға жаңа үміт сыйлайды» деді. Милошевичтің бұл қадамы «Отан қозғалысы» партиясы мен Хорватия қорғаныс күштерінің жартылай әскери ұйымдарының мүшелерінен наразылық күйінде қарсы алынды. «Отан қозғалысының» жетекшісі Мирослав Шкоро Парламент спикерінің орынбасары болғанына қарамастан ресми салтанатқа қатысудан бас тартты және «ешқандай кешірімге мұқтаждық жоқ» деді. Бұл қадам Сербия мен Серб Республикасы үкіметтері тарапынан да теріс қабылданды. Салтанатта Премьер-Министр Пленкович, Президент Зоран Миланович және генерал Готовина бейбітшілік пен кешірім туралы, сондай-ақ серб азаматтарының құрбандарына көңіл айту туралы үндеулер жасады. Сербия Сава өзенінің үстіндегі Рача көпірінде аза тұру рәсімін өткізді, ал көпірде Югославия дәуіріндегі автомобильдер мен тракторларда отырған босқындардың рөлін сомдаған актерлер сахналық қойылым көрсетті.

Croats and Serbs hold opposing views of the operation. In Croatia, 5 August—the day that the HV captured Knin—was chosen as Victory and Homeland Thanksgiving Day and the Day of Croatian Defenders, the Croatian public holiday when Operation Storm is officially celebrated. In Serbia and the Republika Srpska, the day is marked by mourning for the Serbs killed and those who fled during or after the operation. In 2015, on the 20th anniversary of the operation, Croatia national TV (HRT) produced Godina Oluje, a four episode documentary about the preparation and execution of Operation Storm. The series was directed by Croatian American filmmaker Jack Baric. On the 23rd anniversary of the operation, the celebration in Knin was attended by brigadier Ivan Mašulović, military attaché of Montenegro. It was the first time that Montenegro sent an envoy to Knin. The move was heavily criticized by Montenegrin pro Serbian politicians and Serbian media. Montenegrin right wing party New Serb Democracy (NSD) called Mašulović a traitor, as well as those "who sent him to a celebration of a crime against the Serbian people." Some went so far as to compare him to Montenegrin fascist collaborator Sekula Drljević. Montenegrin Ministry of Defence defended their decision to send an envoy stating that "Montenegro would not fight anyone else's battles. Montenegro has the stance of building good neighbourly relations with all countries in the region," including "close and friendly" Serbia and "close and friendly" NATO ally Croatia. On the 25th anniversary of the operation, the celebration in Knin was attended for the first time ever by an ethnic Serb political representative, Deputy Prime Minister of Croatia Boris Milošević. His move was applauded across Croatia, with Prime Minister of Croatia Andrej Plenković stating that it will "send a new message for Croatian society, relations between Croatians and Serb minority between Croatia and Serbia." Milošević's move was met with criticism from the far right party Homeland Movement (DP) and members of Croatian Defence Forces (HOS) paramilitary. Leader of the Homeland Movement Miroslav Škoro refused to participate in the official ceremony, despite being a Deputy Speaker of the Parliament, and stated that "there is no reason for reconciliation of any kind." The move was also received negatively by the Governments of Serbia and Republika Srpska. At the celebration, Prime Minister Plenković, President Zoran Milanović and General Gotovina sent messages of peace and reconciliation and sympathy for Serbian civilian victims as well. Serbia held a commemoration on the Rača Bridge over the Sava River, while a tableau was staged on the bridge with actors dressed as refugees sitting in Yugoslav era cars and tractors.