Кіріспе
Камбоджаның патшасы 1848 жылдан 1860 жылға дейін Анг Дуонг (; 1796 жылдың 12 маусымы – 1860 жылдың 18 қазаны) – 1848 жылдан өліміне дейін, 1860 жылға дейін Камбоджаның патшасы болды. 1848 жылы ресми түрде билікке келген ол, бірнеше ғасыр бойы патшалықтағы талас-тартыс пен құлдыраудан зардап шеккен мемлекетке пайда әкелді. Оның саясаты ұлттық бірлік пен ерекшелікті нығайтуға және шетелдік әсерді барынша азайтуға бағытталған. Ол ғасырлар бойғы алғашқы маңызды заң кодексіне түзетулер енгізді, сондай-ақ діни және мәдени реформаларды ынталандырып, бақылады. Сиам мен Вьетнамның күшейіп бара жатқан ықпалына қарсы тұрып, ол отарлық Франциямен тәуелсіздік негізінде одақ құруға тырысты. Бұл одақ Камбоджаның 90 жылдық француз протекторатымен аяқталса да, король Анг Дуонгтың әрекеттері қазіргі біртұтас Камбоджа мемлекетінің негізін қалады. Әулетін жалғастыруға мүдделі болған Анг Дуонгтың көптеген әйелдері болды және ол 18 заңды балаға – 11 ұл мен 7 қызға ие болды.
Ang Duong ( ; 12 June 1796 – 18 October 1860) was the King of Cambodia from 1848 to his death in 1860. Formally invested in 1848, his rule benefited a kingdom that had suffered from several centuries of royal dissent and decline. His politics focused on sustained national unity and identity and the minimization of foreign interference. He issued the first substantial revision of the legal codex in centuries, and he encouraged and supervised religious and cultural reforms. Confronted with increasing Siamese and Vietnamese encroachment, he attempted to establish an alliance with colonial France on a sovereign basis. Although this alliance ultimately culminated in the 90 year period of the French protectorate of Cambodia, King Ang Duong's actions were the foundation for the modern united state of Cambodia. Dedicated to extend the royal family line, Ang Duong had numerous wives and produced 18 legitimate children – 11 sons and 7 daughters.
Тарих
Патша Анг Дуонг ғасырлар бойы ұлттық бірлікті қалпына келтіргендігі үшін танымал және қазіргі камбоджалықтардың арасында мемлекетті жаңарту мен шетелдік шабуылдан қорғауға жасаған тырыстары үшін құрметке ие. Дегенмен, шектеулі билік, кедейлік және ішкі келіспеушіліктер ұзақ мерзімді табысқа кедергі келтірді. Ол 16 жасынан бастап 43 жасқа дейін 27 жыл Бангкокта тұрды. Таиландта тұрған кезінде Анг Дуонг поэзия жазды, «Неанг Какей» және тарихи еңбектер сияқты классикалық камбоджа әдебиетін жазды және жариялады, сондай-ақ кең ауқымды реформаланған заң кодексін қабылдауға және кхмер классикалық биінің көркемдік дамуына үлес қосты. Тай ханзадасы Монгкуттың туған күніне сыйлық ретінде ол камбоджалық «Ворвонг және Сорвонг» халық ертегісін тай тіліне аударды. 1834 жылы ол Таиландтың Монкол Борей ауданының губернаторы болып тағайындалды. Сиам 1594 жылы Камбоджаның астанасы Лонгвекті басып алғаннан кейін және Камбоджаның Баттамбанг және Сием Рип провинцияларын толығымен аннексиялағаннан кейін камбоджалық ханшалық отбасын кепілге алып, Аюттхая сарайына көшіру дәстүрін енгізді. Осылайша Сиам Камбоджаның ұлттық саясатын және патшалық мұрагерлігін тиімді бақылады. 1831-1834 жылдардағы сиам-вьетнам соғысында алғашында Камбоджаның барлық аймағын басып алғаннан кейін, Сиам Оңтүстік Вьетнамды жаулап алуға тырысқанда вьетнамдық әскерлерден жеңіліске ұшырады және кері шегінді. Вьетнам кейіннен Камбоджаның әскери бақылауын қолға алып, Сиамның тағынан түсірген король Анг Чанды қайта орнатты. Тек он жыл өткен соң, вьетнамдық үстемдікке наразылық білдірген камбоджалықтардың наразылығы, вьетнамдық әдет-ғұрыптарды қабылдау туралы талаптары Сиамды 1841-1845 жылдардағы сиам-вьетнам соғысы кезінде тағы да араласуға және басып алуға итермеледі. Вьетнам тағы да шайқаста басымдық танытты, бірақ Сиам Камбоджаны ортақ сиам-вьетнамдық билік астына қойған келісімге келе алды, бұл кхмер ұлттық және патшалық билігін толығымен ескермеудің соңғы әрекеті болды. Автор Джастин Корфилд «Француз Индокитайында» былай деп жазды: "[1807] вьетнамдықтар Камбоджаға протекторат орнату арқылы жерлерін кеңейтті. Алайда король Анг Дуонг Камбоджаның Таиландтан және Вьетнамнан тәуелсіз болуын қалады және Сингапурдағы британдықтардан көмек сұрады. Бұл сәтсіз аяқталғаннан кейін ол француздықтардың көмегін сұрады". Британдық агент Джон Кроуфурд: «Бұл ежелгі патшалықтың патшасы кез келген еуропалық мемлекеттің қорғауына жүгінуге дайын» деді. Король Анг Дуонгтың саясаты Францияның 1863 жылы 90 жылға созылған протекторатын құруға жағдай жасады. Патшалықтың ұлттық ерекшелігі мен тұтастығын сақтау мақсатында король Анг Дуонг Франциямен ынтымақтастық жасау туралы ұсыныс жасап, Наполеон III-ге құпия хат жіберді. 1860 жылы, келіссөздер аяқталмас бұрын король Анг Дуонг қайтыс болды. Король Нородом Промбарирак 1863 жылдың 11 тамызында француз протекторатына қол қойып, оны ресми түрде мойындады, ол 1867 жылы Индокитай одағының құрамына енді. Дюонгтың саясатының дұрыстығы туралы көп пікірлер айтылды. Дегенмен, ол өз мемлекетін отарлауға бағынуға белсенді түрде тырысқан деген пікірге қарсылық көрсетілді. XIX ғасырдың кейбір француз авторларының мәлімдемелеріне қайшы, Дюонг өз еліне француз протекторатын орнатуды көздемеді, ол Франциямен дұрыс анықталмаған, тең емес қарым-қатынастың мүмкіндігін қарастырды. Ол француздықтардың протектораттың басты мақсаты британдықтарды тежеу және Кохинхина үшін қауіпсіз жақ құру екенін жақсы білді. XIX ғасыр Азиясының тарихи шындығы кез келген жергілікті билеушіге сол кездегі технологиялық жағынан озық Батыс державаларының бірімен қандай да бір формада одақтасуды еске салды. 1860 жылдың қазанында Анг Дуонгтың қайтысы және күшейе берген шетелдік қысым оның ұлы король Нородом Промбариракты бастапқыда француз тарапынан қойылған орташа талаптарға келісуге итермеледі. Камбоджа француз отарлау кезеңінде өзінің ерекшелігін, мәдениетін және дәстүрлерін сақтап қалды, әйтпесе олар қазіргі вьетнамдық және сиамдық халықтарға сіңіріліп кеткен болар еді, олар Камбоджаның барлық аумағын сіңіріп алып, қазіргі шекарасы Меконг өзені болған болар еді.
King Ang Duong's policies paved the way for France to establish a Protectorate in 1863 which lasted for 90 years. In order to preserve the kingdom's national identity and integrity, King Ang Duong initiated secret negotiations in a letter to Napoleon III proposing some form of cooperation with France. King Ang Duong died in 1860, three years before negotiations had concluded. King Norodom Prohmbarirak signed and officially recognized the French protectorate on 11 August 1863, that was effectively incorporated into the Indochinese Union in 1867. There has been considerable debate over the wisdom of Duong's policies. Nonetheless, the idea that he actively sought to subject his kingdom to colonial serfdom has been contested. Contrary to the assertions of some 19th century French authors, Duong did not seek the imposition of a French protectorate over his country, he rather pondered the feasibility of some ill defined, unequal relationship with France. He certainly was aware, that the French main objective for a protectorate was the containment of the British and the creation of a secure flank for Cochinchina. The historic reality of 19th century Asia reminded any local ruler to seek alignment of some form or the other with at least one of the then technological more advanced Western powers. Ang Duong's death in October 1860 and accumulating foreign pressure convinced his son King Norodom Prohmbarirak to agree to the initially rather moderate French terms. Cambodia was able to preserve its identity, culture and traditions during the French colonial period, which might otherwise have diffused into the modern Vietnamese and Siamese nations, that could have absorbed all Cambodian territory as their modern border most likely would be the Mekong river.