Кіріспе

Англо-американдық сараптамалық комиссиясы – 1946 жылғы 4 қаңтарда Вашингтон қаласында құрылған британдық және американдық бірлескен комиссия. Комиссияға Палестинаның саяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайларын, сондай-ақ онда тұратын халықтың әл-ауқатын зерттеу, арабтар мен еврейлердің өкілдерімен консультация жүргізу және осы мәселелерді уақытша реттеу үшін, сонымен қатар олардың толыққанды шешімін табу үшін «қажет болған жағдайда» қосымша ұсыныстар жасау міндеті жүктелді. «Еуропалық еврейлер мен Палестина мәселелері жөніндегі англо-американдық сараптамалық комиссиясының есебі» атты есеп 1946 жылғы 20 сәуірде Лозаннада жарияланды. Екінші дүниежүзілік соғыс Еуропада 1945 жылғы 8 мамырда, ал Азияда 1945 жылғы 2 қыркүйекте аяқталды. АҚШ-та Гарри С. Трумэн сол жылдың 12 сәуірінде президент болып сайланды, ал Ұлыбританияда Клемент Атли 1945 жылғы 5 шілдеде премьер-министр болды. Харрисон есебінен кейін, 1945 жылдың тамызында президент Трумэн Ұлыбританиядан Палестинаға 100 мың Холокосттан аман қалғандарды қабылдауды сұрады, осылайша екі держава арасында Палестина мәселесі бойынша келіссөздер басталды. 1945 жылғы 13 қарашада Атлидің сыртқы істер министрі Эрнест Бевин Англо-американдық комиссияның құрылғанын жариялады. Британ үкіметі Палестинаға еврей иммигранттарының көптеп келуіне қарсы арабтардың наразылығын қорқынышпен қарап, палестиналық саясатқа американдық жауапкершілікті қамтамасыз ету мақсатында бірлескен сараптама жүргізуді ұсынды. Есепте бес мәселе қарастырылды: иммиграция, жер, үкімет нысаны, даму және қауіпсіздік. Онда 100 мың көшірілген еврейді қабылдау, 1939 жылғы Ақ кітапта баяндалған араб жерін еврейлердің сатып алуын шектеуші жер беру ережелерін жою және Палестинаның еврей мемлекеті де, араб мемлекеті де болмауы керек екендігі ұсынылды. АҚШ-тың сараптаманы бірлесіп жүргізу туралы шешімі «саяси сионизмнің күшін басып, бүкіл мәселені еврей босқындарының мәселесі ретінде қарастыру» ниетімен қабылданды деп есептеледі. Еврей агенттігінің өкілі Моше Сне 1945 жылғы 11 желтоқсанда Еврей агенттігінің ішкі отырысында: «Америка Комитетке қатысуға келіскен себебі – бізді ағылшын комитетіне қарсы американдықтарға шағымдануға мүмкіндік беретін негізгі аргументтерімізден айыру болды. Американың қатысуы бізді қарусыздандырумен тең» деді. Нахмани Палестинаны комиссияның қарауына енгізу шешімінің сионистердің мүддесіне сай келмейтінін жазды. Британдықтар есептегі ұсыныстарды жүзеге асыру үшін 100 мың жаңа еврей иммигранттарын қабылдауға келісім білдірді, бірақ арабтардың көтерілісі жағдайында АҚШ көмек көрсететін болса ғана. Бұл ұсыныс қабылданбады және британ үкіметі 1939 жылғы Ақ кітап саясатын жалғастырды. Бұл жоспар «Моррисон-Грейди жоспарының» негізі болды, ол жалпы британдық басшылықпен федерализацияны көздеді. Ақырында бұл комиссияның жоспарлары арабтар мен еврейлердің екеуі де тарапынан қабылданбады, және Ұлыбритания мәселені Біріккен Ұлттар Ұйымына жіберуге шешім қабылдады.

Өмірбаян

1917 жылы Ұлыбритания Балфур декларациясын жариялады, бұл Палестинада «еврей ұлттық ошағы» құруға қатысты сионистердің талаптарын қолдаған алғашқы ірі держава болды. Одан кейін Ұлыбритания Бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясын жеңіп, Палестинаны өзінің бақылауына алды. Балфур декларациясы ірі державалар тарапынан мойындалып, Севр келісіміне енгізілді. Ірі державалар осы декларацияны Палестинаға мандат беру туралы жобаға да қосты. АҚШ Сенаты Версаль келісімін қабылдамағандықтан, Америка Құрама Штаттары Ұлттар Лигасына ешқашан қосылмады. Өкілдер палатасы мен Сенат 1922 жылғы 30 маусымда Палестинада еврей ұлттық ошағын құруды қолдаған HR 360 атты міндетті емес бірлескен қаулыны қабылдады. 1922 жылғы 21 қыркүйекте президент Уоррен Г. Хардинг та осы қаулыға қол қойды. Аймақтың өзін-өзі анықтауға дайындығын анықтау және жергілікті халықтың қандай мемлекеттерді мандатты держава ретінде таңдағысы келетінін білу үшін Бітім конференциясында АҚШ комиссия ұсынды. Король Крейн комиссиясының есебі Конгресс бірлескен қаулысына дауыс бергеннен кейін ғана жарияланды. Қоғамдық пікір екіге бөлінді, себебі араб көпшілігі мандатты АҚШ басқаруын сұраған және демократиялық түрде сайланған құрылтай жиналысын құруды көздегенін білді. Американдықтардың британдық немесе француздық бақылаудан гөрі артықшылық танытуы еуропалық империалистік амбицияларға қатысты арабтардың күдігін көрсетті, бұл күдік бұрынғы комиссиялардың арабтардың өзін-өзі басқаруға деген ұмтылыстарын толыққанды қарастырмауына байланысты терең тамырланған. Нацизмнің күшеюі және 1936-1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісі британдықтарды 1939 жылғы Ақ кітапта Балфур декларациясынан бас тартуға мәжбүр етті. Бұл саясат 1949 жылға дейін Палестинаға тағы 75 000 еврейді қабылдауға шектеу қойды, содан кейін еврейлердің көшіп келуі тоқтатылуы керек еді. 1948 жылға қарай Палестинада арабтар көпшілігімен тәуелсіз мемлекет құрылуы тиіс еді. Ақ кітапқа жауап ретінде 1940 жылғы заң бойынша еврейлерге жер сату қатаң шектелді. 1939 жылғы Ақ кітаптағы саяси өзгерістер британдық дипломатиялық стратегиялардың палестиналықтардың күрделі ұлттық ерекшеліктерін және саяси ұмтылыстарын үнемі бағаламауының немесе әдейі назардан тыс қалдыруының нәтижесі болды, бұл мәселе бұрынғы тарихи комиссияларда аталып өткен. Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокосттан кейін Еуропада жүздеген мың еврей босқындары қалды. Американдық қоғамдық пікір Палестинада еврей отанын қолдады, ал 1945 жылдың тамызында президент Трумэн Палестинаға 100 000 Холокосттан аман қалғандарды қабылдауды сұрады, бірақ Ұлыбритания өзінің кең және осал империясына зиян келтіруден қорқып, еврейлердің көшіп келуіне қарсылық көрсетті. Ұлыбритания мұнайға бай Кувейт, Араб Әмірліктері, Оман және Бахрейнге билік етті. Сонымен қатар Иордания мен Йеменді де басқарды және Иракпен (мұнай өнеркәсібі британдықтарға тиесілі болған) және Египетпен (Ұлыбритания Суэц каналын басқарған) байланыстыратын келісімдер жасады. Палестинадағы еврейлер британдық оккупацияға қарсы жасырын соғыс жүргізіп жатқандықтан, босқындардың жағдайы қиын болды және британдық және американдық саясаттар қарама-қайшылыққа ұшырады. Бұл жағдай британдық және француздық араласулардың тарихи мұрасымен күшейді, бұл туралы әртүрлі тергеу комиссияларында құжатталған, бұл арабтардың императорлық мандаттарга деген сенімсіздігі мен қарсылығын ұзақ уақыт бойы қоздырды.

Мүшелер

Комитет алты америкалық және алты британдықтан тұрды. Төраға американдық судья Джозеф Хатчесон болды. Оған Франк Айделот, Уильям Филлипс, Франк В. Бакстон (редактор, Boston Herald), Джеймс Г. Макдональд және Бартли Крам қосылды. Топ әртүрлі дипломаттар, ғалымдар мен саясаткерлерден құралды, көпшілігі Палестинаға 100 000 қашқынды қабылдау ұсынысын қолдады. Британдық контингенттің төрағасы сэр Джон Синглтон болды, ал қалған мүшелері Лорд Моррисон, сэр Фредерик Леггет, Уилфрид Крик, Реджинальд Маннингэм Буллер және Ричард Кроссман болды. Ағылшын-американдық сауалнама комитетінің (AACI) мүшелерінің жеке және саяси көзқарастарының алуан түрлілігі Палестинадағы жағдайды зерттеуге қатысты олардың тәсіліне елеулі әсер етті. Көптеген мүшелер өздерін либералдар деп санады немесе, Ричард Кроссман жағдайында, либералды социалистер деп есептеді, бұл олардың мотивациясын және мақсаттарын қалыптастырды. Дегенмен, олардың либералды мотивацияларының соңғы ұсынымдарына қайшы келгеніне қатысты парадокс болды, бұл негізгі расизмнің ықпалы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл күрделілік комитеттің еврей халқының азап-қайғысына деген либералды көңіл білдіруі халықаралық құқықтық принциптерге негізделген объективті бағалаудан гөрі орындалуға тиіс міндетке айналғанын көрсетеді. Комитет «әділ және адал қазылар алқасы» болуға ниеттенді, бірақ олардың кеңесулері мен бағалауларына ұсынылған фактілерге ғана емес, сонымен қатар мылжың нормалар мен мінез-құлық стандарттарына қатысты айтылмаған талаптар да әсер етті. Бұл комитеттің тәсіліне олардың саяси және жеке сенімдері ғана емес, сонымен қатар сол кездегі басым саяси эпистемология да ықпал еткенін көрсетеді, ол азап, көңіл жағу және гуманизмге баса назар аударды.

Берілген дәлелдемелер

Палестина үкіметі, еврей және араб тараптары дәлелдер ұсынды.

Саяхат

Комитет Вашингтонға және Лондонға барып, Палестинаға қатысты американдық және британдық ресми саясатты және ұстанымдарды анықтау үшін сапар жасады. Олар Венаға жол тартты, онда босқындар лагерін аралап, Холокосттан аман қалғандармен сұхбаттасты. Венада болғанда олар Холокосттан аман қалған яһудилерге қай жерді артық көретіні туралы сұрақ қойды. 98% Палестинаны атады. "Польшада, Венгрияда және Румынияда басты тілек – жаңа өмір құруға, бақыт табуға, бейбітшілік пен қауіпсіздікте өмір сүруге мүмкіндік беретін жерге кету. Германияда да, 1933 жылы шамамен 500 мың еврейдің саны қазір 20 мыңға дейін азайды, еврей өмірінің көптеген іздері жойылды, көптеген аман қалғандардың арасында да басқа жерде, әсіресе Палестинада жайлануға ұмтылыс бар. Чехословакияда, әсіресе Богемия мен Моравияда, сондай-ақ Австрияда еврей халқының қайта құрылуына қатысты жағдай көбірек үміт береді. Дегенмен, еврей босқындары мен көшпендерінің басым көпшілігі Палестинада ғана болашақ бар деп санайды". (Англо-американдық сауал-зерттеу комитеті, 2-тарау, 12-тармақ) Содан кейін комитет арабтардың пікірін білу үшін Каир мен Эр-Риядқа сапарлады. Сауд Арабиясының королі Ибн Сауд оларға: "Жүдейлер қайда болса да бізге жау. Олар қай жерде болса да, бізге қарсы қастандық жасап, бізге зиян келтіреді. Біз римдіктерді Палестинадан қудық. Осы құрбандықтардан кейін, ақшаға Палестинаны біздің қолымыздан алып қоятын саудагер қалай келеді?" деді. Комитет содан кейін Палестинаға барып, үш апта бойы зерттеу жүргізді. Олар еврей және арабтардың қоныстарын аралап, көптеген еврей, араб және британ шенеуніктерінен жауабын тыңдады. Сионисттік көшбасшылар статистикалық мәліметтер ұсынып, жеті араб мемлекеті бар екенін, сондықтан Палестина арабтарына жеке мемлекеттің қажеті жоқ екенін мәлімдеді.

Ұсыныстар

Комитет отырысында Бевин комитетке, егер олардың шешімі бірауыздан қабылданса, ол оны қабылдайтынын мәлімдеді. Сөйтіп, 1946 жылдың сәуір айында комитет бірауыздан шешім қабылдады. Олардың ұсынымдары төмендегідей болды:

Салдары

АҚШ президенті Гарри С. Трумэн комитеттің Палестинаға 100 000 еврей босқынын дереу қабылдау және еврейлердің жер сатып алу құқығын ұсыну ұсынысын мақұлдады, бірақ комитеттің қалған тұжырымдарын мойындамады, бұл британдық Еңбек партиясын ашуға ұшыратты. Комитет есебі жарияланғаннан кейін бірнеше күн ішінде оның іске асырылуы күмәнді болып кетті. Британ үкіметі мен әскері еврейлердің де, арабтардың да комитет ұсыныстарын қабылдамайтынына сенді. Британ премьер-министрі Клемент Атли комитет есебін талдау үшін Штаб басшыларымен үйлестіретін жоғары лауазымды шенеуніктер тобын құрды. Олар еврейлер бөліске келіспейтінін, Иргун және Лехи әскери ұйымдарының партизандық шабуылдары тоқтамайтынын, ал Хагана кең ауқымды шабуылдармен жауап беруі мүмкін деген қорытындыға келді. Бұған қоса, есепте Палестинадағы араб мемлекеттерінің қаржылық және материалдық көмегімен жалпы араб көтерілісі болуы мүмкін деген тұжырым жасалды.

Моррисон-Грейди жоспары

Англо-американдық комитет есебін жариялағаннан кейін, англо-американдық ұсыныстарды қалай іске асыруды анықтау үшін жаңа комитет құрылды. Оған британдық министрлер кабинетінің мүшесі Герберт Моррисон және АҚШ-тың елшісі Генри Ф. Грейди жетекшілік етті. 1946 жылдың шілдесінде олар "Моррисон-Грейди жоспары" деп аталатын Палестинадағы бірыңғай федералдық қамқоршылық жоспарын ұсынды. Яһуди және араб провинциялары британдық бақылау астында өздерін-өздері басқару құқығына ие болар еді, ал Иерусалим мен Негев тікелей британдық басқаруда қалатын еді. Бұл жоспар 1946 жылдың 1 қазанында британдықтар шақырған Палестина конференциясының бастапқы нүктесіне айналды. Бірақ арабтар бұл жоспарды бөліске алып келетініне байланысты қабылдамады, ал яһудилер тіпті қатысуға да келмеді. Арабтар оның орнына тәуелсіз біртұтас мемлекет құруды ұсынды. Конференцияның келесі ақпан айында өткен кезекті отырысында Ұлыбритания 5 жылдық британдық қамқоршылықты көздейтін "Бевин жоспары" деп аталатын жоспарды ұсынды. Қамқоршылықтың мақсаты – барлық тараптар келісетін тұрақты шешімге жету еді. Араб және яһуди тараптары екеуі де жоспарды қабылдамағаннан кейін, Ұлыбритания мәселені Біріккен Ұлттар Ұйымына жүктеуге шешім қабылдады.