Кіріспе
Сиднейдегі автожол туннелі, Австралия. Крос-Сити туннелі – Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Сидней қаласында орналасқан екі жолдан тұратын ақылы туннель. Бұл туннель орталық бизнес-ауданының батыс шетіндегі Дарлинг-Харборды Шығыс аймақтарындағы Рашкаттерс-Беймен байланыстырады. Екі туннельдің де траекториясы әртүрлі: батысқа қарайғы туннель Уильям және Парк көшелерінің астынан, ал шығысқа қарайғы туннель Батерст көшесінің астынан өтеді. Туннель Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметіне тиесілі және 2035 жылға дейін «Трансурбан» компаниясымен ақы төлеу шарты бойынша басқарылады. 2002 жылдың басында, құрылыс басталғанға бір жыл бұрын, жергілікті газеттерде көлік жоспарлаушысы Мишель Зейботс бұл туннель жоспарланған көлік ағынына жете алмайды деген пікірін білдірген.
The Cross City Tunnel is a twin road tunnel tollway located in Sydney, New South Wales, Australia. The tunnel links Darling Harbour on the western fringe of the central business district to Rushcutters Bay in the Eastern Suburbs. Each of the twin tunnels has a different alignment, with the westbound tunnel running underneath William and Park Streets and the eastbound tunnel running underneath Bathurst Street. The tunnel is owned by the Government of New South Wales and is operated by Transurban under a toll concession until 2035. In early 2002, a year before construction began, transport planner Michelle Zeibots was quoted in local newspapers saying the tunnel would not reach its traffic targets.
Дизайн
Туннель екі автомобильдік туннельден тұрады – шығысқа және батысқа қарайтын, әрқайсысы екі қозғалыс бағытымен, сондай-ақ үшінші шағын желдету туннелі бар. Крос-Сити туннелі Шығыс дистрибьюторымен де байланысады, бұл батыстан келе жатқан көліктерге әуежайға және оңтүстік қала маңына баруға мүмкіндік береді. Шығыс дистрибьюторынан солтүстікке қарай жүретін жүргізушілер Крос-Сити туннеліне батысқа қарай қосылып, тағы да қала орталығынан (CBD) жалтаруға мүмкіндік алады. Бұл туннель Сиднейдегі толығымен электрондық төлем жүйесіне көшкен алғашқы жол болды, сондықтан жүргізушілер өз көліктеріне электрондық төлем құрылғысын орнатуы немесе электрондық пропускқа тіркелуі керек болды (сирек немесе аз пайдаланатындар үшін).
Тарих
Сиднейдегі Крос-Сити туннелінің құрылыс басталмас бұрын күйреуі күтілген еді. 2002 жылдың ақпан айында, туннель салуға бір жыл қалғанда және көлік ағынының төмендігінен банкротқа ұшырар алдында төрт жыл бұрын, Сиднейдің көлік жоспарлаушысы Мишель Зейбоц жергілікті БАҚ-қа туннельдің Көлік министрі Карл Скалли болжаған көлік көлемін қабылдай алмайтынын айтты. Оның сөзіне қарағанда, туннель күн сайын 95 мың көлікті қабылдау "физикалық тұрғыдан мүмкін емес" еді. NRMA жаңа автожол салуға ынталы болғанымен, доктор Зейбоц сынға алды. "Бұл маңызды көлік жобасы емес", - деді ол. "Есептеулер дұрыс емес." Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы жолдардың жіктелуі және оларды жариялау тәртібі. Осы заңға сәйкес, Жолдар және жол қозғалысы басқармасы (кейін NSW үшін көлік) 2002 жылдың 16 желтоқсанында Крос-Сити туннелін Дарлинг-Харбордағы Батыс дистрибьюторымен (Сидней) және Рашкаттерс-Беймен байланысты 6010-шы жол ақысы ретінде жариялады. Бұл жариялау туннель ресми түрде ашылғанға үш жыл бұрын жасалды және жол ақысы осы мәлімдемені бүгінге дейін сақтайды. Крос-Сити туннелінің құрылысы 2003 жылдың қаңтарында басталды және туннельдің ашылуы 2005 жылдың қазанына жоспарланған еді. 2005 жылдың сәуірінде NSW үкіметі туннельдің төрт ай ертерек, 2005 жылдың 12 маусымында ашылатынын хабарлады. Ашылу күні кейінге шегерілді, себебі толыққанды іске қосу жұмыстары жүргізілуі керек болды, ал ресми ашылу 2005 жылдың 28 тамызында өтті. Туннельді Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрі Моррис Иемма 1932 жылы Сидней порты көпірін, 1992 жылы Сидней порты туннелін және 1995 жылы Анзак көпірін ашу үшін қолданылған қайшымен ашты. Көлік қозғалысы үшін туннельді ашу алдында, Сиднейдегі жаңа жолдар үшін дәстүрлі болғандай, қайырымдылық шарасы өткізілді, ол көптеген адамдарды тартты. Алғашқы көліктер 28 тамызда туннель арқылы өтті. Кейін операторлар үш апталық ақысыз кезең туралы хабарлады. Сонымен қатар, операторлар жол ақысын 12 айға тоқтататынын және электрондық тегсіз пайдаланушылар үшін төлем алынбайтынын мәлімдеді. 2006 жылдың ақпанында БАҚ-та Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің "сатып алу" мүмкіндігі туралы әңгімелер тарады. Болжам бойынша, сатып алу құны 1 миллиард доллардан асып түсуі мүмкін еді, ал туннельдің құрылысы 680 миллион долларға бағаланған. Үкімет ешқандай талқылау жүргізілмегенін мәлімдеді, ал Крос-Сити туннель консорциумы туннельді сатуды жоспарламағанын және "ұзақ мерзімдік жобаға" дайын екенін айтты. Ол кезде күніне орташа 30 000 көлік өткен. Осыған орай, NSW Жоғарғы палатасы депутаты Фред Найл басқарған комитет жол ақысын төмендетуді және жер үсті жолдарын жабуды кері қайтаруды ұсынды. Ұсынымдарды міндетті етуге болмаса да, Крос-Сити туннель консорциумы 2006 жылдың 3 наурызында жол ақысын төмендету және басқа да өзгерістер туралы хабарлау алдында үкіметпен кеңесті. Атап айтқанда, консорциум үш айға жол ақысын 1,78 долларға дейін азайтатынын, кейбір жоспарланған жолдарды жабудан бас тартатынын және кейбір жабылған жолдарды қайта ашатынын мәлімдеді. Жартылай баға бойынша жол ақы төлеу мерзімі аяқталуға екі күн қалғанда, NSW премьер-министрі Моррис Иемма келісімге келмей, Крос-Сити туннель консорциумымен келіссөздерді тоқтатты, келісімшартқа қайшы келетін кейбір жолдарды жабуды дереу тоқтату туралы жариялады. 2006 жылдың қарашасында автожолдың қаржылық қиындыққа тап болғаны және туннельді басқаруға беруді болдырмау үшін туннель инвесторларынан қосымша капитал қажет екені хабарланды. Сонымен қатар, консорциумға туннельдің пайыздық төлемдерін төлеу үшін күніне 60 000 мен 90 000-ға дейін көлік қажет екені айтылды. 2006 жылдың желтоқсанында жол ақысы төленбегендіктен туннель төлемдерді орындауға жарамсыз болды, нәтижесінде 500 миллион доллардан астам қарыз жиналды. 2006 жылдың 27 желтоқсанында 16 австралиялық және халықаралық банктердің синдикаты Крос-Сити Моторвей Лимитедтің қабылдаушылары және басқарушылары ретінде банкроттық фирмасы КордаМентаны тағайындады, себебі жобаның қарызы 560 миллион австралиялық доллардан асты. 2007 жылдың 20 маусымында ABN AMRO (94%) және Leighton Contractors (6%) компаниялары Крос-Сити туннель тобын 700 миллион долларға сатып алуға басымдық берілген сатып алушылар болып таңдалды. 2013 жылдың 13 қыркүйегінде жаңа иелері борышын қайта қаржыландыра алмағанын айтып, өз еркімен басқаруға өтті, себебі Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі бастапқы сатылым бойынша мөртабан салығынан 64 миллион доллар талап етті. 2014 жылдың маусымында туннель Transurban компаниясына сатылды.
Қолданылуы
Туннельдің бастапқы жұмыс істеу кезінде күтілген және нақты пайдаланылуына қатысты пікір таластар болды. Туннель арқылы өтетін көліктердің саны БАҚ-та талқыланды, сондай-ақ жол жүру саны мен туннельдің қаржылық жобаларындағы күтілген көрсеткіштер арасындағы қарама-қайшылықтар да жарияланды. Туннель операторлары бастапқыда күніне шамамен 35 000 көлікке жететінін, ал алғашқы жылы күніне 90 000 көлікке дейін өсетінін күткенін мәлімдеді. Ресми жобалар бойынша құжаттар жарияланғаннан кейін, операторлардың алты айдан соң күндізгі трафик көлемін 85 352 деп болжағаны анықталды. Ашылғаннан кейін бір ай өткен соң БАҚ-та күніне бар болғаны 20 000 көлік туннельді пайдаланғаны хабарланды, бірақ үкімет пен жол төлемі операторлары ашылғаннан бері күндізгі орташа жол жүру саны шамамен 25 000 көлікті құрады деп мәлімдеді. Бастапқы үш апталық тегін кезең аяқталғаннан кейін туннель операторлары сол уақыт ішінде күндізгі пайдалану 53 000-ға дейін өскенін хабарлады. Жол төлемі қайта енгізілгеннен кейін бірнеше аптадан соң БАҚ-та пайдалану шамамен 27 000-ға дейін төмендегені хабарланды, бұл жол төлемінен бұрынғы көрсеткішпен салыстырғанда күніне 7 000 көлікке артық. Тегін кезеңнен кейін туннель операторы туннельдің толық потенциалына жетуі екі-үш жылға созылуы мүмкін екенін айтты. 2006 жылдың наурыз айында туннель операторлары жол төлемін уақытша екі есеге төмендету туралы хабарлағаннан кейін алғашқы апталарда БАҚ күніне шамамен 33 000 көлікке дейін пайдалану өскенін хабарлады.
Жол ақысы
Туннельдің бүкіл ұзындығы бойынша төлем қабылданады, батысқа қарай Сэр Джон Янг Крессентке солтүстікке бұрылғанда төлем мөлшері төмендеу. Көлік және ауыр техникалар үшін баға жеңіл автомобильдерге қарағанда екі есе жоғары.
Шығулар мен алмасулар
Крос-Сити туннелі толықтай Сидней қаласының жергілікті басқару аймағына кіреді. Ең көп шағымдарға себеп болған жағдай – Уильям көшесін бір бағытты жолаққа және әр бағытта бір автобус жолағына дейін тарылту, бұл жол жүрісін қиындатты. Автобус жолақтары T2 транзиттік жолақтарына айналдырылды. 2005 жылғы 6 желтоқсанда ККТ басшысы сотта мойындады, егер кейбір даулы жол өзгерістері кері қайтарылса, компания өтемақы талап етпейді; бірақ 7 желтоқсанда бұл шешім өзгертілді. Жарияланбаған келісімшарт шарттары: Көптеген сарапшылардың пікірінше, NSW үкіметі ККТ келісімшарты бойынша келіссөздер кезінде Уильям көшесіндегі жолақтарды тарылтуға келіскен. Дегенмен, үкімет келісімшартты жариялаудан үнемі бас тартты, бұл БАҚ пен NSW Бас аудиторын қынжырландырды. ККТ келісімшартының қысқаша мазмұны жарияланды, онда ККТ пайдаланбаған жүргізушілер үшін жол ағынының артуымен байланысты қосымша жол тоқыраулары туралы мәліметтер бар еді. Сондай-ақ, операторлардың туннель салуға рұқсат алу үшін NSW үкіметіне 105 миллион доллар төлеуі керек болған жол ақысының 50 центы екендігі анықталды. 2005 жылғы қазан айының соңында үнемі сынға ұшырағаннан кейін, келісімшарттың кейбір шарттары жұртшылыққа жарияланды, бірақ үкімет 3000 беттік материалды жариялаудан бас тартты. Осыдан кейін бірнеше күн өткен соң, Жол және көлік басқармасының басшысы келісімшартқа енгізілген түзетуді жарияламағаны үшін қызметтен босатылды, бұл жол ақысын 15 центке өсіруге мүмкіндік берді. 2005 жылғы қарашада ICAC келіссөздер кезінде құпия министрлік құжаттары ККТ операторына берілген деген күдіктерді тергеуді сұрады. ICAC бұл күдіктің негізсіз екенін анықтады. Шатастыратын белгілер: ККТ ашылғаннан кейін БАҚ-та туннельдің Сиднейдің шығыс елді мекендерінен Сидней портын кесіп өтудің жалғыз жолы екенін көрсететін шатастыратын белгілер туралы шағымдар пайда болды (әсіресе, Сидней порты туннелі арқылы). Жауап ретінде NRMA автокөлік тобы ККТ-ні айналып өтіп, портты кесіп өту жолдарын көрсететін маршрутты жариялады. Жол ақысы екі бағытта да қолданылады: ККТ-нің жол ақысы екі бағытта да алынады, бұл қала орталығына жақын орналасқан басқа жолдардан, мысалы, Сидней порты көпірі, Сидней порты туннелі және Шығыс дистрибьюторынан өзгеше, олар тек бір бағытта жол ақысын қабылдайды. Жол ақысының бағасы: Бастапқыда бір жолға жол ақысы 6,62 доллар, ал Сэр Джон Янг Крессенті/Шығыс дистрибьюторына шыққанда E-тагпен 3,12 доллар, E-тагсыз 5,35 доллар болды. Кейбіреулер бұл бағаның қысқа сапар үшін жоғары екенін айтады, өйткені аздап баяурақ, бірақ тегін балама бар. Джо Триподи, сол кездегі Жолдар министрі, ККТ операторларына жол ақысын төмендетуге қысым жасады, бірақ оларды бұған мәжбүрлей алмайтынын мойындады. ККТ операторлары бұрын жол ақысын төмендетуді жоққа шығарған. Сонымен қатар, жол ақысының бағасы әр тоқсан сайын автоматты түрде Тұтыну бағасы индексі (CPI) бойынша өседі, ал басқа жол ақысы көбінесе аз жиі және 50 центтік белгілі бір сомамен өседі. E-тагсыз жүргізушілер үшін қолма-қол ақшамен төлем қабылданбайды және жоғары баға: ККТ Сиднейдегі алғашқы қолма-қол ақшасыз автокөлік жолы болды. E-таг жоқ және туннельді пайдаланған жүргізушілер сапарынан кейін ККТ операторларына телефон соғып немесе ККТ веб-сайтына кіріп, жол ақысын және қосымша 2,50 доллар әкімшілік төлемді төлеуі керек еді. Бұны орындамағандарға екі ескерту хаты, содан кейін 130 доллар айыппұл салынды. Сиднейдегі басқа барлық жолдар/көпірлер кейіннен осы модельді қабылдады. Туннельден шығатын түтінге қатысты алаңдаушылықтар: Ашылғаннан кейін ККТ күтілген көлік саны үшін, тіпті оны пайдаланған көлік саны үшін де нашар желдетілгені анықталды. Қазіргі уақытта ауа ККТ-ден Дарлинг гаванінің шығыс жағында орналасқан Батыс дистрибьюторлық виадуктінің арасындағы жалғыз желдету шахтасы арқылы шығарылады. Автокөлік жолының түтін шығаратын құрылғыларына қатысты Сиднейде жалпы алаңдаушылық бар, себебі БАҚ-та автокөлік жолының түтін шығаратын құрылғыларының жанында тұратын адамдардың денсаулық мәселелері туралы хабарлар тарады. Алайда, ККТ ашылғаннан бері бұл тақырыпқа көп назар аударылмады, көбінесе жоғарыда аталған мәселелерге және мемлекеттік-жекеменшік серіктестіктерге (PPP) қатысты жалпы алаңдаушылықтарға назар аударылды. Туннельдің маңызды кемшіліктерінің бірі – екі шетінде де көлік қозғалысы қала маңындағы жолдарға тікелей бағытталады, бұл осы жерлерде қосымша жол тоқырауларын тудырады. Бұл 2023 жылы M4 East туннельдері мен Розэлль айырығының құрылысы аяқталғаннан кейін Батыс жағында түзетілуі мүмкін. 2005 жылғы қыркүйекте БАҚ назары осы сынға байланысты жергілікті газет тәуелсіз сарапшыларды туннельді пайдалану туралы аудит жасауға шақырып, бір күні шамамен 20 000 көлік туннельді пайдаланғанын анықтады. Туннель операторының өкілі бұл мәлімдемеге қарсы шығып, туннельдің бастапқы жұмысында шамамен 550 000 көлік пайдаланғанын, күніне шамамен 25 000 автомобильді құрағанын мәлімдеді. 2005 жылғы қазан айында Крос-Сити туннеліне қатысты қоңырауларды қабылдайтын колл-орталық қоңыраулардың аздығына байланысты штатты жартысына дейін қысқарды. 2006 жылғы қыркүйекте Сидней Морнинг Геральд оператордың 12 ай бойы жол ақысын төлемеген жүргізушілерді (M2 Hills Motorway-мен бірге) RTA-ға мәліметтерді беру жүйесіне келісім болмағандықтан қуғынға түспегенін хабарлады. Крос-Сити автожолы кейіннен жол ақысын төлемегендерді қуғынға түсетінін уәделеді.