Иран өнері: архитектура, сурет, музыка, кілем тоқу, керамика, каллиграфия және киноны қамтитын бай мәдени мұра. Тарихы мен қазіргі заманғы өнері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иран өнері – әлем тарихындағы ең бай өнер мұраларының бірі және архитектура, сурет, әдебиет, музыка, тоқыма, керамика, каллиграфия, металл өңдеу және тас қалау сияқты көптеген дәстүрлі салаларды қамтиды. Иранда өте дамыған заманауи және қазіргі заманғы өнер саласы, сондай-ақ кино және фотосурет өнері де бар. Парсы бейнелеу өнерінің 20 ғасырдың басына дейінгі тарихы туралы мәліметтерді «Парсы өнері» және «Иран архитектурасы» беттерінен қараңыз.
The arts of Iran are one of the richest art heritages in world history and encompasses many traditional disciplines including architecture, painting, literature, music, weaving, pottery, calligraphy, metalworking and stonemasonry. There is also a very vibrant Iranian modern and contemporary art scene, as well as cinema and photography. For a history of Persian visual art up to the early 20th century, see Persian art, and also Iranian architecture.
Парсы кілемдері
Кілем тоқу өнері оның халқының мәдениеті мен дәстүр-салтына, сондай-ақ олардың туа біткен сезімдеріне қатысты. Тоқымашылар әсем өрнектерді сан алуан түстермен үйлестіреді. Иран кілемі парсы бағы сияқты: гүлдерге, құстарға және жануарларға толы. Түстер көбінесе жабайы гүлдерден алынады және бордо, теңіз көгі және ақ сүйек түстері сияқты бай бояуларға ие. Кілем матасы көбінесе жұмсақтығын арттыру үшін шаймен жуылады, бұл оған ерекше сипат береді. Кілемнің өрнегі мен дизайны оның қай жерде тоқылғанына байланысты әртүрлі болады. Габбе және Гелим сияқты кейбір кілемдердің текстурасы мен түйіндерінің саны да өзгеріп отырады. Ирандағы шамамен 2 миллион адам осы салада жұмыс істейді, олардың 1,2 миллионы – тоқымашылар, олар әлемдегі ең көп көлемде қолмен тоқылған көркем кілемдерді өндіреді. 2002 жылы 517 миллион долларлық кілем экспорттады. Осы кілемдерді және жібек маталарды тоқудағы ерекше шеберлік Сюаньцзан, Жан-Батист Тавернье және Жан Шарден сияқты тұлғалардың назарын аударды.
The art of rug weaving in has its roots in the culture and customs of its people and their instinctive feelings. Weavers mix elegant patterns with a myriad of colors. The Iranian carpet is similar to the Persian garden: full of florae, birds, and beasts. The colors are usually made from wild flowers, and are rich in colors such as burgundy, navy blue, and accents of ivory. The proto fabric is often washed in tea to soften the texture, giving it a unique quality. Depending on where the rug is made, patterns and designs vary. And some rugs, such as Gabbeh, and Gelim have a variations in their textures and number of knots as well. Out of about 2 million Iranians who work in the trade, 1.2 million are weavers producing the largest amount of hand woven artistic carpets in the world. exported $517 million worth of carpets in 2002. The exceptional craftsmanship in weaving these carpets and silken textile thus caught the attention of the likes of Xuanzang, Jean Baptiste Tavernier, and Jean Chardin.
Сурет салу және миниатюра
Шығыстың тарихшысы Базиль Грей Иранды (Персияны) "әлемде бірегей, өз түрінде керемет өнерге ие" деп санайды. Иранның Лорестан провинциясындағы үңгірлерде жануарлар мен аң аулау сахналары бейнеленген суреттер кездеседі. Олардың кейбіреулері, мысалы, Фарс провинциясы мен Сиалк қалаларындағылары кем дегенде 5000 жыл бұрын жасалған. Ирандағы сурет өнері Тамерлан дәуірінде, Камаледдин Бехзад сияқты көрнекті шеберлер сурет салудың жаңа стилін қалыптастырған кезде өркендеген деп есептеледі. Қажар дәуірінің суреттері еуропалық ықпал мен Реза Аббаси бастаған Сафави миниатюра мектебінің үйлесімінен туған. Камаль-ол-Молк сияқты шеберлер Ирандағы еуропалық әсерді одан әрі дамытты. "Кофехана суреті" дәл осы Қажар дәуірінде пайда болды. Бұл стильдің сюжеттері көбінесе діни мазмұнды, шиит эпостарынан және осыған ұқсас сахналардан алынған.
Oriental historian Basil Gray believes Iran (Persia) " has o unique [sic] art to the world which is excellent in its kind". Caves in Iran's Lorestan province exhibit painted imagery of animals and hunting scenes. Some such as those in Fars Province and Sialk are at least 5,000 years old. Painting in Iran is thought to have reached a climax during the Tamerlane era when outstanding masters such as Kamaleddin Behzad gave birth to a new style of painting. Paintings of the Qajar period, are a combination of European influences and Safavid miniature schools of painting such as those introduced by Reza Abbasi. Masters such as Kamal ol molk, further pushed forward the European influence in Iran. It was during the Qajar era when "Coffee House painting" emerged. Subjects of this style were often religious in nature depicting scenes from Shia epics and the like.
Керамика және керамикалық бұйымдар
Атақты археолог Роман Гиршманның пікірінше, "осы халықтың [ирандықтардың] талғампаздығы мен талантын олардың қыш ыдыстарының дизайны арқылы көруге болады". Иранның мыңдаған археологиялық орындары мен тарихи қираған жерлерінің ішінде, дерлік әрқайсысы бір кезде ерекше сапалы қыш ыдыстармен толтырылған. Сиалк және Жирофт орындарында ғана мыңдаған бірегей ыдыстар табылды. Персия әдебиетінде құмырашының кәсібі ("кузех гар") ерекше құрметке ие.
Prominent archeologist Roman Ghirshman believes "the taste and talent of this people [Iranians] can be seen through the designs of their earthen wares". Of the thousands of archeological sites and historic ruins of Iran, almost every single one can be found to have been filled, at some point, with earthenware of exceptional quality. Thousands of unique vessels alone were found in Sialk and Jiroft sites. The occupation of the potter ("kuzeh gar") has a special place in Persian literature.
Музыка
Иранның жазылған тарихы барысында, көптеген музыкалық аспаптармен бірге, өзгеше музыкалық стиль қалыптасты, олардың бірнешеуі бүгінгі заманғы музыкалық аспаптардың алғашқы үлгілеріне айналды. Ирандағы музыканттар туралы ең ертегі жазбалар б.з.д. III мыңжылдықта Суза және Еламда табылды. Бишапурдағыдай ежелгі дәуірге тән бейнелер, мүсіндер және мозаикалар дамыған музыкалық мәдениетті көрсетеді. Парсы музыкасының қазіргі түрі Насери дәуірінде пайда болды, ол шеберлердің аспаптар жасау және өнерлерін жетілдіру үшін "Шеберхананы" ашуға бұйрық берді.
During the course of Iran's recorded history, a unique distinctive music developed accompanied by numerous musical instruments, several of which came to be the first prototypes of some modern musical instruments of today. The earliest references to musicians in Iran are found in Susa and Elam in the 3rd millennium BC. Reliefs, sculptures, and mosaics such as those in Bishapur from periods of antiquity depict a vibrant musical culture. Persian music in its contemporary form has its inception in the Naseri era, who ordered the opening of a "House of Crafts," where all master craftsmen would gather for designing instruments and practicing their art.
Сәулет
Иран сәулеті – өте ертеден келе жатқан парсы дәстүрі мен мұрасымен байланысты. Артур Поуп айтқандай, "парсы сәулетінің маңызды ықпалы жан-жақты, бірақ таң қалдырмайтын, қадірлі, ұлы және әсерлі".
The architecture of Iran is one with an exceedingly ancient Persian tradition and heritage. As Arthur Pope put it, "the meaningful Impact of Persian architecture is versatile. Not overwhelming but dignified, magnificent and impressive".
Плиткалық жұмыс
Көгілдір мешіттердің ерекше сәні – плиткамен жасалған өрнектер. Ескі заманда Қашан (қаш + ан сөзбе-сөз "плиткалар елі") және Тәбриз ирандық мозаика және плитка өнеркәсібінің екі танымал орталығы болды.
The tilework is a unique feature of the blue mosques of In the old days, Kashan (kash + an which literally means "land of tiles") and Tabriz were the two famous centers of Iranian mosaic and tile industry.
Кино
Соңғы 25 жылда 300 халықаралық жүлде алған Иран фильмдері бүкіл әлемде марапатталып келеді. Ең белгілі режиссерлердің қатарында – Аббас Киаростами, Мохсен Махмалбаф және Маджид Маджиди.
With 300 international awards in the past 25 years, films from Iran continue to be celebrated worldwide. Few of the best known directors are Abbas Kiarostami, Mohsen Makhmalbaf, and Majid Majidi.
Металлдан жасалған бұйымдар (Галам-зани)
Луристан қолалары, шамамен б.з.д. 1000-650 жылдары жасалған, жануарлар мен адамдардың еңбекпен және күшпен бейнеленген, шығармашылықпен безендірілген шағын заттардың ерекше тобы болып табылады.
Luristan bronzes, probably from around 1000 650 BCE, are a distinctive group of small objects decorated with figures of animals and human in inventive and vigorous poses.
Хатам-қари
Сафавилер дәуірінен бері жасалып келе жатқан нәзік әрі ұқыпты инкрустация: сол кезде хатам сарайда соншалықты танымал болғандықтан, ханзадалар да осы өнерді музыка немесе сурет салумен бірдей деңгейде үйренген. 18 және 19 ғасырларда хатам өнерi құлдырап, кейін Реза шаһ тұсында Теһран, Исфаһан және Шираз қалаларында қолөнер мектептері ашылу арқасында қайта жанданды. "Хатам" – "инкрустация", ал "Хатам кари" (خاتمکاری) – "инкрустация жұмысы" деген мағынаны білдіреді. Бұл өнердің мәні – жұқа ағаш таяқшалардан (қарағаш, тик, зизиф, апельсин, раушан гүлі), латуньдан (алтын бөліктері үшін), түйе сүйегінен (ақ бөліктері үшін) әдетте жұлдыз тәрізді инкрустация үлгілерін жасаудан тұрады. Сондай-ақ, коллекциялық заттар үшін піл сүйегі, алтын немесе күміс қолданылуы мүмкін. Таяқшалар үшбұрышты сәулелерге біріктіріліп, қатаң тәртіппен жиналып, желімделеді, нәтижесінде диаметрі 70 см-ге жететін цилиндр жасалады. Оның қимасы – негізгі мотив, яғни алты бұтақты жұлдыз, алтыбұрыш ішінде орналасқан. Бұл цилиндрлер қысқа цилиндрлерге бөлініп, екі ағаш тақтаның арасында сығылып, кептіріледі, содан кейін 1 мм енімен кесіледі. Осы кесінділер лак жағылмас бұрын, қапталып, безендірілетін затқа жабыстыруға дайын. Сонымен қатар, бөліктерді қыздыру арқылы жұмсақ етуге болады, осылай заттарды орауға мүмкіндік туады. Осы техниканы қолданып, әртүрлі заттарды безендіруге болады, мысалы: әшекейлік / сәндік қораптар, шахмат тақталары, суреттерге арналған рамалар, құрыштар, жазу үстелдері, музыкалық аспаптар. Хатам парсы миниатюрасында да қолданылып, шынайы өнер туындыларын жасауға мүмкіндік береді. Қытайдан әкелінген және парсы шеберлері жетілдірген бұл өнер 700 жылдан астам уақыт бойы сақталған және бүгінгі күнге дейін Шираз және Исфаһан қалаларында дамып келеді.
Delicate and meticulous marquetry, produced since the Safavid period: at this time, khatam was so popular in the court that princes learned this technique at the same level of music or painting. In the 18th and 19th centuries, katahm declined, before being stimulated under the reign of Reza Shah, with the creation of craft schools in Tehran, Isfahan, and Shiraz. "Khatam" means "incrustation", and "Khatam kari" (خاتمکاری), "incrustation work". This craft consists in the production of incrustation patterns (generally star shaped), with thin sticks of wood (ebony, teak, ziziphus, orange, rose), brass (for golden parts), camel bones (white parts). Ivory, gold or silver can also be used for collection objects. Sticks are assembled in triangular beams, themselves assembled and glued in a strict order to create a cylinder, 70 cm in diameter, whose cross section is the main motif: a six branch star included in a hexagon. These cylinders are cut into shorter cylinders, and then compressed and dried between two wooden plates, before being sliced for the last time, in 1 mm wide tranches. These sections are ready to be plated and glued on the object to be decorated, before lacquer finishing. The tranche can also be softened through heating in order to wrap around objects. Many objects can be decorated in this fashion, such as: jewellery/decorative boxes, chessboards, cadres, pipes, desks, frames or some musical instruments. Khatam can be used on Persian miniature, realizing true work of art. Coming from techniques imported from China and improved by Persian know how, this craft existed for more than 700 years and is still perennial in Shiraz and Isfahan.
Рельеф және мүсін
Рельефті ою өнерінің тарихы мыңдаған жылдарға созылады, әсіресе тасқа қашалған рельефтерде. Элам рельефтерін Иранда әлі де кездестіруге болады, ал Персеполь ежелгі заманның рельефтік туындыларының қасиетті орны саналады.
Relief carving has a history dating back thousands of years, especially in rock reliefs. Elamite reliefs are still to be found in Iran with Persepolis being a mecca of relief creations of antiquity.