Кіріспе

Иран өнері – әлем тарихындағы ең бай өнер мұраларының бірі және архитектура, сурет, әдебиет, музыка, тоқыма, керамика, каллиграфия, металл өңдеу және тас қалау сияқты көптеген дәстүрлі салаларды қамтиды. Иранда өте дамыған заманауи және қазіргі заманғы өнер саласы, сондай-ақ кино және фотосурет өнері де бар. Парсы бейнелеу өнерінің 20 ғасырдың басына дейінгі тарихы туралы мәліметтерді «Парсы өнері» және «Иран архитектурасы» беттерінен қараңыз.

Парсы кілемдері

Кілем тоқу өнері оның халқының мәдениеті мен дәстүр-салтына, сондай-ақ олардың туа біткен сезімдеріне қатысты. Тоқымашылар әсем өрнектерді сан алуан түстермен үйлестіреді. Иран кілемі парсы бағы сияқты: гүлдерге, құстарға және жануарларға толы. Түстер көбінесе жабайы гүлдерден алынады және бордо, теңіз көгі және ақ сүйек түстері сияқты бай бояуларға ие. Кілем матасы көбінесе жұмсақтығын арттыру үшін шаймен жуылады, бұл оған ерекше сипат береді. Кілемнің өрнегі мен дизайны оның қай жерде тоқылғанына байланысты әртүрлі болады. Габбе және Гелим сияқты кейбір кілемдердің текстурасы мен түйіндерінің саны да өзгеріп отырады. Ирандағы шамамен 2 миллион адам осы салада жұмыс істейді, олардың 1,2 миллионы – тоқымашылар, олар әлемдегі ең көп көлемде қолмен тоқылған көркем кілемдерді өндіреді. 2002 жылы 517 миллион долларлық кілем экспорттады. Осы кілемдерді және жібек маталарды тоқудағы ерекше шеберлік Сюаньцзан, Жан-Батист Тавернье және Жан Шарден сияқты тұлғалардың назарын аударды.

Сурет салу және миниатюра

Шығыстың тарихшысы Базиль Грей Иранды (Персияны) "әлемде бірегей, өз түрінде керемет өнерге ие" деп санайды. Иранның Лорестан провинциясындағы үңгірлерде жануарлар мен аң аулау сахналары бейнеленген суреттер кездеседі. Олардың кейбіреулері, мысалы, Фарс провинциясы мен Сиалк қалаларындағылары кем дегенде 5000 жыл бұрын жасалған. Ирандағы сурет өнері Тамерлан дәуірінде, Камаледдин Бехзад сияқты көрнекті шеберлер сурет салудың жаңа стилін қалыптастырған кезде өркендеген деп есептеледі. Қажар дәуірінің суреттері еуропалық ықпал мен Реза Аббаси бастаған Сафави миниатюра мектебінің үйлесімінен туған. Камаль-ол-Молк сияқты шеберлер Ирандағы еуропалық әсерді одан әрі дамытты. "Кофехана суреті" дәл осы Қажар дәуірінде пайда болды. Бұл стильдің сюжеттері көбінесе діни мазмұнды, шиит эпостарынан және осыған ұқсас сахналардан алынған.

Керамика және керамикалық бұйымдар

Атақты археолог Роман Гиршманның пікірінше, "осы халықтың [ирандықтардың] талғампаздығы мен талантын олардың қыш ыдыстарының дизайны арқылы көруге болады". Иранның мыңдаған археологиялық орындары мен тарихи қираған жерлерінің ішінде, дерлік әрқайсысы бір кезде ерекше сапалы қыш ыдыстармен толтырылған. Сиалк және Жирофт орындарында ғана мыңдаған бірегей ыдыстар табылды. Персия әдебиетінде құмырашының кәсібі ("кузех гар") ерекше құрметке ие.

Музыка

Иранның жазылған тарихы барысында, көптеген музыкалық аспаптармен бірге, өзгеше музыкалық стиль қалыптасты, олардың бірнешеуі бүгінгі заманғы музыкалық аспаптардың алғашқы үлгілеріне айналды. Ирандағы музыканттар туралы ең ертегі жазбалар б.з.д. III мыңжылдықта Суза және Еламда табылды. Бишапурдағыдай ежелгі дәуірге тән бейнелер, мүсіндер және мозаикалар дамыған музыкалық мәдениетті көрсетеді. Парсы музыкасының қазіргі түрі Насери дәуірінде пайда болды, ол шеберлердің аспаптар жасау және өнерлерін жетілдіру үшін "Шеберхананы" ашуға бұйрық берді.

Сәулет

Иран сәулеті – өте ертеден келе жатқан парсы дәстүрі мен мұрасымен байланысты. Артур Поуп айтқандай, "парсы сәулетінің маңызды ықпалы жан-жақты, бірақ таң қалдырмайтын, қадірлі, ұлы және әсерлі".

Плиткалық жұмыс

Көгілдір мешіттердің ерекше сәні – плиткамен жасалған өрнектер. Ескі заманда Қашан (қаш + ан сөзбе-сөз "плиткалар елі") және Тәбриз ирандық мозаика және плитка өнеркәсібінің екі танымал орталығы болды.

Кино

Соңғы 25 жылда 300 халықаралық жүлде алған Иран фильмдері бүкіл әлемде марапатталып келеді. Ең белгілі режиссерлердің қатарында – Аббас Киаростами, Мохсен Махмалбаф және Маджид Маджиди.

Металлдан жасалған бұйымдар (Галам-зани)

Луристан қолалары, шамамен б.з.д. 1000-650 жылдары жасалған, жануарлар мен адамдардың еңбекпен және күшпен бейнеленген, шығармашылықпен безендірілген шағын заттардың ерекше тобы болып табылады.

Хатам-қари

Сафавилер дәуірінен бері жасалып келе жатқан нәзік әрі ұқыпты инкрустация: сол кезде хатам сарайда соншалықты танымал болғандықтан, ханзадалар да осы өнерді музыка немесе сурет салумен бірдей деңгейде үйренген. 18 және 19 ғасырларда хатам өнерi құлдырап, кейін Реза шаһ тұсында Теһран, Исфаһан және Шираз қалаларында қолөнер мектептері ашылу арқасында қайта жанданды. "Хатам" – "инкрустация", ал "Хатам кари" (خاتم‌کاری) – "инкрустация жұмысы" деген мағынаны білдіреді. Бұл өнердің мәні – жұқа ағаш таяқшалардан (қарағаш, тик, зизиф, апельсин, раушан гүлі), латуньдан (алтын бөліктері үшін), түйе сүйегінен (ақ бөліктері үшін) әдетте жұлдыз тәрізді инкрустация үлгілерін жасаудан тұрады. Сондай-ақ, коллекциялық заттар үшін піл сүйегі, алтын немесе күміс қолданылуы мүмкін. Таяқшалар үшбұрышты сәулелерге біріктіріліп, қатаң тәртіппен жиналып, желімделеді, нәтижесінде диаметрі 70 см-ге жететін цилиндр жасалады. Оның қимасы – негізгі мотив, яғни алты бұтақты жұлдыз, алтыбұрыш ішінде орналасқан. Бұл цилиндрлер қысқа цилиндрлерге бөлініп, екі ағаш тақтаның арасында сығылып, кептіріледі, содан кейін 1 мм енімен кесіледі. Осы кесінділер лак жағылмас бұрын, қапталып, безендірілетін затқа жабыстыруға дайын. Сонымен қатар, бөліктерді қыздыру арқылы жұмсақ етуге болады, осылай заттарды орауға мүмкіндік туады. Осы техниканы қолданып, әртүрлі заттарды безендіруге болады, мысалы: әшекейлік / сәндік қораптар, шахмат тақталары, суреттерге арналған рамалар, құрыштар, жазу үстелдері, музыкалық аспаптар. Хатам парсы миниатюрасында да қолданылып, шынайы өнер туындыларын жасауға мүмкіндік береді. Қытайдан әкелінген және парсы шеберлері жетілдірген бұл өнер 700 жылдан астам уақыт бойы сақталған және бүгінгі күнге дейін Шираз және Исфаһан қалаларында дамып келеді.

Рельеф және мүсін

Рельефті ою өнерінің тарихы мыңдаған жылдарға созылады, әсіресе тасқа қашалған рельефтерде. Элам рельефтерін Иранда әлі де кездестіруге болады, ал Персеполь ежелгі заманның рельефтік туындыларының қасиетті орны саналады.