Кіріспе

Жасқырша мотиві бар мата дизайны. Пейсли немесе пайсли үлгісі – ботех (بته) немесе бута деп аталатын, қисық жоғарғы бөлігі бар, жасқырша пішіндес әшекейлі мата дизайны. Парсы тегіндес пейсли дизайны 18-19 ғасырларда Батыс елдерінде танымал болды, бұл үлгінің Моғол империясынан кейінгі үлгілері Үндістаннан, әсіресе Кашмир шалдары түрінде импортталғаннан кейін, жергілікті жерде көшірілді. Үлгінің ағылшынша атауы Шотландияның батысындағы Пейсли қаласынан шыққан, онда жакард тоқыма станоктарында пейсли үлгілері қайта өндірілді. Бұл үлгі әлі де Ұлыбританияда және ағылшын тілінде сөйлейтін басқа елдерде ерлердің галстуктерінде, жилеттерінде және шарфтарында жиі кездеседі, сондай-ақ Иран мен Оңтүстік және Орталық Азия елдерінде киім мен матаның басқа да бұйымдарында танымал.

Шығу тегі

Кейбір дизайн зерттеушілері бута – стильделген гүл шоғы және кипарис ағашының қосылуы деп санайды: бұл – өмір мен мәңгіліктің зороастризм символы. "Иілген" кедр күш пен төзімділіктің, сонымен қатар қарапайымдылықтың белгісі болып табылады. Гүлдік мотив Сасанидтер дәуірінде пайда болды, кейін Персияның Сафавидтер дәуірінде (1501–1736) қолданылды және Қажар мен Пахлави дәуірлерінде Ирандағы маңызды тоқыма өрнегі болды. Осы кезеңдерде бұл өрнек патшалық регалияны, тәждерді және сарай киімдерін, сондай-ақ жалпы халық қолданатын маталарды безендіру үшін пайдаланылды. Парсы және Орталық Азия дизайнында мотивтер көбінесе қарапайым фонда реттелген қатарлармен орналастырылады.

Ежелгі Үнді-Иран шығу тегі

Ботех-джегехтің, немесе ағылшын тілінде паисли деп аталатын "көне мотивтің" шығу тегі мен символикасы туралы маңызды пікірталас жүріп жатыр. Сала мамалары оның пайда болу мерзімі бойынша әртүрлі кезеңдерді келтірсе, ботех-джеге дизайнының және соңынан Пейслидің танымалдылығының өсуін түсіну үшін Оңтүстік Азия тарихын білу қажет. Ертедегі индоирандықтар Оңтүстік Азияда гүлденген, олар тілдік, мәдени және тіпті діни ұқсастықтармен алмасып, өркендеген. Ежелгі индоирандықтар зороастризм дінін ұстанған. Кейбір мамалардың пікірінше, зороастризм ботех-джеге дизайнының алғашқы ықпалдарының бірі болған, оның пішіні кипарис ағашын – ежелгі зороастризмнің діни символын бейнелейді. Дизайн көзге жас тамшысы сияқты көрінеді. Батыс әлемінде бұл дизайнды алғаш еліктеген Шотландиядағы Пейсли қаласы болды, ол сол кезде Еуропаның тоқыма өндірісінде жетекші орынды иеленген. Пейслиде өндірілгенге дейін, батыс мәдениетінде оның атын алғанға дейін, бұл мотив батыстықтар тарапынан қарапайым "қайын және конус" деп аталған. Еуропалық технологиялық жаңалықтар Кашмир шалдарының Кашмирден импортталған шалдарымен бәсекелесуіне мүмкіндік берді. Сол кездегі үнді шалдары өте қымбат болған, бірақ Еуропадағы өнеркәсіптік революция кезінде Пейсли шалдары кең көлемде өндіріліп, бағасы төмендегендіктен, орта тап арасында кең таралды және дизайнның танымалдығын одан әрі арттырды. Ұлыбританияда, Шотландияның Пейсли қаласында жасалған алғашқы Пейсли шалдары жұмсақ, түкті беті бар матадан – флистен жасалған. Азияда Пейсли шалдары көбінесе ерлер киген, әсіресе ресми немесе салтанатты шараларда, ал Еуропада оны әйелдер киген. Пейсли дизайны бастапқы түріне ұқсас болғанымен, батыс мәдениетінде өндіріле бастағаннан кейін өзгерді, Ұлыбританияның әртүрлі қалалары дизайндағы өздерінің ерекшеліктерін енгізді. Марсельдегі жергілікті өндірушілер 1640 жылы ерте мата басып шығару технологияларын пайдаланып, үлгілерді жаппай өндіруді бастады. Англия 1670 жылы, ал Голландия 1678 жылы олардың ізінен ерді. Бұл Еуропа тоқымашыларына бұрынғыдан да күшті бәсекелестік тудырды, нәтижесінде Франция 1686 жылдан 1759 жылға дейін патша жарлығымен баспалы Пейслидің өндірісі мен импортына тыйым салды. Алайда, осы кезеңнің соңында бұл ережелерді орындау жұмсарып, Франция кейбір аймақтарда 1746 жылға дейін өзінің мата басып шығару өнеркәсібін құрды. Пейсли француз мата баспашылары өндірген жалғыз дизайн емес еді; оған деген сұраныс сол жердегі өнеркәсіпті дамытып, туаль де Жуй сияқты жергілікті үлгілерді жасауға мүмкіндік берді. 1800 жылдары еуропалық Пейсли өндірісі, әсіресе осы үлгінің қазіргі атауын алған шотландтық қалада өсті. Колониялардан оралған сарбаздар Үндістаннан кашемир жүнінен жасалған шалдар әкелді, ал Шығыс Үндістан компаниясы одан да көп импорттады. Дизайн қымбат жібек және жүнді Кашмир шалдарынан көшіріліп, алдымен қолмен тоқылатын, ал 1820 жылдан кейін Жакард тоқыма станоктарында қолданылды. Пейсли үлгісі 1800 жылдардың басында Еуропалық банданаларда да пайда болды, олардың үлгілері Кашмир шалдарынан алынған. 1800 жылдардың басынан 1850 жылға дейін Шотландияның Ренфрушир округіндегі Пейсли қаласы Пейсли шалдарының ең ірі өндірушісіне айналды. Олардың қолмен тоқу және Жакард тоқыма станоктарына енгізген ерекше жаңалықтары көптеген тоқымашылар тек екі түс қолданғанда, оларға бес түспен жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Бұл процесте Пейсли үлгісі матаға басылып, тоқылмады, соның ішінде қазіргі заманғы бандананың алғашқы нұсқасы болған мақта шаршыларына басылды. Басылған Пейсли тоқылған Пейслиге қарағанда арзан болды, бұл оның танымалдығын арттырды. Пейслині басып шығарудың негізгі орындары – Ұлыбритания және Францияның Эльзас аймағы. Пейслидің сәнді дизайн ретінде танымалдылығы 1870 жылдары аяқталды, мүмкін, нарықта арзан басылған нұсқалардың көп болуына байланысты.

Қазіргі заманғы қолданысы

1960 жылдар батыс мәдениетінде пазли дизайнының қайта жаңғыру дәуірі болды. Америка Құрама Штаттарының көпшілік мәдениеті шығыс мәдениеттеріне, оның ішінде көптеген дәстүрлі үнді стилдеріне қызығушылық танытты. Пазли солардың бірі болды, оны The Beatles сияқты музыканттар киді; тіпті Fender гитара компаниясы да осы дизайнды өзінің ең танымал электр гитарасы – Fender Telecaster-ды безендіру үшін пайдаланды. Бүгінде Брэд Пейсли сол суретпен әшекейленген Telecaster-да ойнайды, ал бұл дизайн әлі де жиі кездеседі, әсемдік бұйымдарында, костюм галстуктерінде, кітап мұқабаларында, торт безендірулерінде, татуировкаларда, компьютерге арналған тышқан төсеніштерінде, шарфтарда және көйлектерде қолданылады. Пазли банданалары ковбойлардың киімі ретінде танымал болған, ал ХХ ғасырдың соңында көптеген жұмысшы адамдар шаңнан қорғану үшін киіп, осындай жұмысшылардың арасында танымал болған музыканттар, мысалы, кантри әншісі Уилли Нельсон да осы банданаларды тақты. Бұл мотив халықаралық жиһаз дизайнына да әсер етеді, көптеген елдер пазли өрнегін қабырға қағазына, жастықтарға, перделерге, төсек жамылғыларына және басқа да жиһазға қолданады. Бұл стиль 1967 жылғы «Махаббат жазы» кезеңінде ерекше танымал болды. Fender компаниясы гитараның корпусына пазли суретті жапсырып, Telecaster гитарасының қызғылт түсті нұсқасын жасады. Принс өзінің 1985 жылғы «Paisley Park» әнінің атымен аталатын Paisley Park Records жазбалар компаниясын және Paisley Park Studios студиясын құру арқылы пазли дизайнының тарихына құрмет көрсетті. Paisley Underground сол кезде белсенді болған музыкалық ағым болды.

Сәулет

Пейзли британдық үнді сәулетшісі Лори Бейкердің өте ұнаған дизайн элементі болды. Ол көптеген суреттер мен коллаждар жасады, оларды "манго дизайны" деп атады. Сондай-ақ ол жобалаған ғимараттарында да осы пішіннен пайдаланды.

Спорт

2010 жылғы қысқы Олимпиада ойындарында Әзірбайжан құрамасы түрлі-түсті пайзли шалбар киді. Бұл 2012 жылы Әзірбайжанда өткен FIFA U-17 қыздар әлем чемпионатының символы болды. Ол 2020 жылы Үндістанда өткен FIFA U-17 қыздар әлем чемпионатының символының бір бөлігі болды.