Текстіль еден жамылғысы

Кіріспе

Текстильдік еден жабыны

Кілем – әдетте, арқалыққа бекітілген қабаттан тұратын текстильдік еден жабыны. Дәстүрлі түрде қабат жүннен жасалған, бірақ 20-шы ғасырдан бері полипропилен, нейлон немесе полиэстер сияқты синтетикалық талшықтар жиі қолданылады, себебі бұл талшықтар жүнге қарағанда арзан. Қабат көбінесе бұралған түйіршіктерден тұрады, олар құрылымын сақтау үшін жылумен өңделеді. «Кілем» термині көбінесе «кілемше» терминімен ұқсас контексте қолданылады, бірақ кілемшелер әдетте бөлмеден кіші болып саналады және еденге бекітілмейді. Кілемдердің мақсаты алуан түрлі: адам аяғын суық плиткадан немесе бетон еденнен қорғау, бөлмені еденде отыруға ыңғайлы ету (мысалы, балалармен ойнағанда немесе намазға арналған кілемше ретінде), жүріп-тұрудан туындаған дыбысты азайту (әсіресе көппәтерлі үйлерде) және бөлмеге сәндік немесе түсті қосу. Кілемдер әртүрлі боялған талшықтарды пайдалану арқылы кез келген түсте жасалуы мүмкін. Кілемдердің беті әртүрлі өрнектермен және мотивтермен безендірілуі мүмкін. Кілемдер өнеркәсіптік және коммерциялық мекемелерде, мысалы, сауда дүкендері мен қонақүйлерде, сондай-ақ жеке үйлерде қолданылады. Бүгінде кең ауқымды кілемдер мен кілемшелер әртүрлі бағада және сапада қолжетімді, фабрикаларда көптеп өндірілетін және коммерциялық ғимараттарда қолданылатын арзан синтетикалық кілемдерден бастап, жеке тұрғын үйлерде қолданылатын қымбат қолмен тоқылған жүн кілемдерге дейін. Кілемдер тоқыма матаға ұқсас кездемеден жасалуы мүмкін, инемен қаптау арқылы, қолмен тоқылуы (шығыс кілемдерінде), үйірмесін тіреу материалына (туфтинг деп аталады) енгізу арқылы, жалпақ тоқылуы, жүнді немесе мақтаны берік матаның торы арқылы іліп немесе кестелеп жасалуы мүмкін. Кілемдер әдетте АҚШ-та 4 метр және 5 метр, ал Еуропада белгілі бір ендеспен жасалады. 19-шы және 20-шы ғасырлардан бастап, қабырғадан қабырғаға төселген кілемге қажет болған жағдайда, әртүрлі ендес кілемдерді тігіс темірмен және тігіс лентасымен (бұрын тігілген) біріктіріп, шегелер, таспалар (Ұлыбританияда – тұтқалы таяқшалар деп аталады), желім немесе кейде сәндік металл сатылар арқылы еденге бекітіледі. Қабырғадан қабырғаға төселген кілем, еденге бекітіліп, кілемшелер мен кілемдерден гөрі үлкен аумақты жабатынымен ерекшеленеді, олар бос жатады.

A carpet is a textile floor covering typically consisting of an upper layer of pile attached to a backing. The pile was traditionally made from wool, but since the 20th century synthetic fibers such as polypropylene, nylon, or polyester have often been used, as these fibers are less expensive than wool. The pile usually consists of twisted tufts that are typically heat treated to maintain their structure. The term carpet is often used in a similar context to the term rug, but rugs are typically considered to be smaller than a room and not attached to the floor. Carpets are used for a variety of purposes, which includes insulating a person's feet from a cold tile or concrete floor, making a room more comfortable as a place to sit on the floor (e. g., when playing with children or as a prayer rug), reducing sound from walking (particularly in apartment buildings), and adding decoration or color to a room. Carpets can be made in any color by using differently dyed fibers. Carpets can have many different types of patterns and motifs used to decorate the surface. Carpets are used in industrial and commercial establishments such as retail stores and hotels and in private homes. Today, a huge range of carpets and rugs are available at many price and quality levels, ranging from inexpensive, synthetic carpets that are mass produced in factories and used in commercial buildings to costly hand knotted wool rugs that are used in private residences. Carpets can be produced on a loom quite similarly to woven fabric, made using needle felts, knotted by hand (in oriental rugs), made with their pile injected into a backing material (called tufting), flatwoven, made by hooking wool or cotton through the meshes of a sturdy fabric, or embroidered. Carpet is commonly made in widths of 12 feet (4 m) and 15 feet (5 m) in the US and and in Europe. Since the 19th and 20th century, where necessary for wall to wall carpet, different widths of carpet can be seamed together with a seaming iron and seam tape (formerly it was sewn together) and fixed to a floor over a cushioned underlay (pad) using nails, tack strips (known in the UK as gripper rods), adhesives, or occasionally decorative metal stair rods. Wall to wall carpet is distinguished from rugs or mats, which are loose laid floor coverings, as wall to wall carpet is fixed to the floor and covers a much larger area.

Этимологиясы мен қолданылуы

Кілем сөзі латынша carpita, көне французша carpite сөзінен шыққан. Online Etymology Dictionary мәліметінше, кілем деген сөз ағылшын тілінде 13 ғасырдың соңында "қалың мата" мағынасында қолданыла бастаған, ал 14 ғасырдың ортасында "үстел жамылғысы, төсекке төсеулік" деген мағынаны алған. Бұл сөз көне французша carpite – "салмақты, әсем безендірілген мата, кілем" сөзінен, орта ғасырлық латынша немесе көне итальянша carpita – "тығыз жүн мата" сөзінен туындаған, ал олар латынша carpere – "жүн иру, талқандау" сөзінен шыққан болуы мүмкін. Тағы бір анықтама бойынша, кілемдер сапасы төмен немесе кішірек өлшемді болып есептеледі, ал кілемдер көбінесе жиектері бітірілген болады. Үшінші кең таралған анықтамаға сәйкес, кілем еденге бекітіліп қойылады, ал кілем еденге жай ғана төселеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, кілем сөзі үстел мен қабырға жабындарына да қолданылған, себебі кілемдер 15 ғасырға дейін Еуропалық интерьерлерде еденге төселмеген. Кілем сөзі алғаш рет 1550 жылдары ағылшын тілінде "қалың мата" мағынасында қолданылған. Бұл термин скандинавиялық текті, норвеж тіліндегі rugga – "жұмсақ жамылғы" сөзімен салыстырылады, ол көне норвеж тіліндегі rogg – "қалың түк" сөзінен, ал одан Proto-German тіліндегі *rawwa сөзінен шыққан. Кілем сөзінің мағынасы "жамылғы, орама" (1590 жылдар) болып дамыған, содан кейін "еденге төсеулік" (1808) мағынасын алған. Тәбриз (Иран), Ауғанстан, Армения, Әзірбайжан, Түркия, Солтүстік Африка, Непал, Испания, Түрікменстан және Тибет. Түрікменстан мәдениетінде кілемнің маңызы зор, сондықтан ұлттық тудың сол жағында тік қызыл жолақ бейнеленген, онда кілем өрнектерінен (кілемдерді жасауда қолданылатын суреттер) тұратын бес гүл орналасқан. Кашмир және Бхадохи жібек немесе жүннен тоқылған қолмен түйілген кілемдерімен әйгілі.

Құралған

Бұл кілемдердің үйірі тігілген материалға тігістеу тапаншасының көмегімен енгізіледі, ал содан кейін ол гессиан тоқымасынан жасалған немесе жасанды баламасынан тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін екінші негізгі материалға жабыстырылады. Үйір әртүрлі текстураларға қол жеткізу үшін жиі кесіледі. Бұл әлемде еден төсемі үшін қолданылатын тұрмыстық кілемдерді өндірудің ең көп таралған әдісі.

Басқалар

Жалпақ тоқылған кілем – тік (сойылған) және көлденең (тоқылған) жіптерді өріп жасалады. Шығыс кілемдерінің жалпақ тоқылған түрлеріне килім, сумақ, қарапайым тоқу және кесте тоқу жатады. Еуропалық жалпақ тоқылған кілемдердің түрлеріне венециялық, голландиялық, дамаск, тізімдік, шашты мата және ингрейн (екі қабатты, екі жіпті, үш қабатты немесе үш жіпті деп те аталады) кіреді. Илмек кілем – жүн немесе мақта сияқты мата жолақтарын, қатайып тұратын матаның (мысалы, қаптың) тігістерінен өткізу арқылы қолмен жасалған қарапайым кілем түрі. Бұл кілемдер қазір көбінесе қолөнер ретінде жасалады. Илмек кілем жасау процесі – кілемді тігу деп аталады. Тоқылған кілемдерден айырмашылығы, кестеленген кілемдер тоқыма станогында жасалмайды. Олардың өрнегі матаға (көбінесе зығырға) тігістер салу арқылы құралады. Шатыр тігісі және крест тігісі – ең көп қолданылатын екі түрі. Кестеленген кілемдер бұрын патшалық және аристократиялық әйелдер үйлерінде жасалса, 16 ғасырда болат инелердің (алдыңғы инелер сүйектен жасалған) пайда болуы және зығыр тоқудың жақсаруымен біршама коммерциялық өндіріс пайда болды. Шотландия королевасы Мэри кестелеуді өте жақсы көргені мәлім. 16 ғасыр дизайндары көбінесе бұралаң өрнектер мен аймақтық гүлдерді (мысалы, Брэдфорд кілемін) қамтиды. Олар жиі жануарлардың геральдикалық белгілерін және кілем жасаушының гербін көрсетеді. Өндіріс 19 ғасырға дейін жалғасты. Виктория дәуіріндегі кестеленген кілемдердің композицияларында өте реалистік, үш өлшемді гүлдер кездеседі. 1804 жылы Германияда берлин жұны деп аталатын, бірнеше шаршылардан тұратын кілемдердің үлгілері ұсынылды және 1830 жылдары Англияда өте танымал болды. Кестеленген кілемдерде пішін үлгілері сияқты басқа да элементтер болуы мүмкін, тіпті олар бір оқиғаны баяндай алады.

Тiрi талшық және жiп

Кілем көптеген жеке немесе аралас табиғи және синтетикалық талшықтардан жасалуы мүмкін. Талшықтардың беріктігі, сыртқы түрі, өндірудің қарапайымдығы және бағасы ескеріледі. Өндіріс көлемі бойынша ең көп қолданылатыны полиамидтер (найлон) және полипропилен, олар коммерциялық нарықтың шамамен 90% құрайды.

Найлон

ХХ ғасырдан бері найлон кілемдер жасау үшін ең көп қолданылатын материалдың бірі болып табылады. Найлон 6 және найлон 6 6 түрлерінің екеуі де қолданылады. Найлонды беткейлік бояу арқылы немесе балқытылған күйде (ерітінді бояу) бояуға болады. Найлонға оңай сурет салуға болады және ол өте жақсы тозуға төзімділік қасиеттеріне ие. Найлонның тозуға жоғары төзімділігінің арқасында, ол өнеркәсіптік және коммерциялық кілемдерде кеңінен қолданылады. Кілемдердегі бояуға қабілетті орындарының болуына байланысты найлон оңай ластанады. Найлон кілемнің кез келген даққа төзімділігін арттыру үшін осы бояу орындарын толтыру қажет. Найлон мұнай өнімі болғандықтан, оның бағасы мұнай бағасына байланысты өзгеріп отырады.

Полипропилен

Полипропилен – полиэтиленнен арзан болғанымен, одан да қатты полиолефин, кілем жіптерін жасау үшін қолданылады, себебі ол кілемге қолданылатын басқа материалдарға қарағанда әлі де арзан. Оны бояу қиын, және жүн немесе нейлонға қарағанда нашар тозылады. Полипропилен, кейде жай ғана "олефин" деп аталады, көбінесе бербер кілемдерін жасау үшін пайдаланылады. Ірі тізілген олефин бербер кілемдері көбінесе жеңіл тұрмыстық қолдануға ғана жарайды және тез тозып, түсін жояды. Кішкентай тізілген бербер кілемдері ірі тізілген стильдерге қарағанда берік болады және жаңа көрінісін ұзақ сақтайды. Коммерциялық сападағы тізілген кілемдердің тізілген бөліктері өте кішкентай, ал коммерциялық сападағы кесілген қалыңды кілемдер жақсы жасалған болуы мүмкін. Полипропиленнен жасалған коммерциялық сападағы кілемдер өте тозымды, сондықтан кеңселер сияқты көп адам жүретін жерлерге өте қолайлы. Полипропилен кілемдердің даққа төзімділігі жоғары, бірақ майлы заттарға қарсы тұра алмайды. Егер дақ сіңіп кетсе, оны тазалау қиынға соғады. Коммерциялық сапалы кілемдерді тікелей еденге жабыстыруға немесе 1/4 дюйм қалыңдығы және 8 фунт тығыздығы бар төсемге орнатуға болады. Сыртқы жасыл кілемдер көбінесе полипропиленнен жасалады.

Жүн және жүн қоспалары

Жүннің мінсіз беріктігі бар, оны бояу оңай және жеткілікті мөлшерде кездеседі. Найлон сияқты синтетикалық талшықтармен қосылғанда жүннің беріктігі артады. Қосылған жүн иірімдері заманауи кілемдерді өндіруде кеңінен қолданылады, ең көп таралған араластыру 80% жүн және 20% синтетикалық талшықтан тұрады, осыдан "80/20" термині пайда болған. Жүн салыстырмалы түрде қымбат болғандықтан, ол нарықтың шағын бөлігін құрайды.

Полиэстер

"ПЕТ" (полиэтилентерефталат) деп аталатын полиэфир кілем өндірісінде иірілген және жіптік конструкцияларда қолданылады. 2000-жылдардың басында көптеген кілемдердің шикізат бағасы өскеннен кейін полиэстер бәсекеге қабілеттірек болды. Полиэстердің физикалық қасиеттері жақсы, және ол гидрофобты болғандықтан, ластануға төзімді, бірақ майға негізделген дақтар осы материал үшін мәселе тудыруы мүмкін, сондай-ақ ол оңай ластануға бейім. Найлон сияқты, бояу өндіріс процесінен кейін қосылуы немесе балқыған күйде (ерітінді бояу) енгізілуі мүмкін. Полиэстердің бір кемшілігі – ол оңай ұсақталып немесе қалыңдап қалуы мүмкін. Әдетте, орташа және төмен бағалы кілемдерде қолданылады. Тағы бір полиэстер, "PTT" (политриметилентерефталат), сонымен қатар Сорона, 3GT (Dupont) немесе Кортерра (Shell) деп аталады, ол ПЕТ-тің түрі. Lurgi Zimmer PTT алғаш рет 1941 жылы патенттелген, бірақ 1990-жылдарға дейін өндірілмеді, Shell Chemicals компаниясы жоғары сапалы 1,3-пропандиолды (PDO) өндірудің төмен құнмен әдісін әзірлеген кезде, ол PTT Corterra Polymers үшін бастапқы шикізатқа айналды. Кейін DuPont компаниясы жүгері сіропынан 1,3-пропандиол өндірудің биологиялық процесін коммерциялық деңгейде енгізді, бұл Sorona полиэстер кілем талшықтарына жаңаруға қабілетті мазмұн қосты. Бұл кілем талшықтарының серпімділігі нейлонға шамалас.

Акрил

Акрил – 1941 жылы «Дупон» корпорациясы алғаш рет жасаған синтетикалық материал, бірақ бастапқыда пайда болғаннан бері көп өзгерістерге ұшырады. Бұрын акрил кілемдер оңай түсіп, "тозу" құбылысына ұшыраушы еді. Бұл талшықтардың уақыт өте бүлінуінен және қысқа жіптердің қағылу немесе үйкеліс кезінде үзілуінен болатын. Соңғы жылдары осы мәселелерді азайту үшін акрилдің жаңа түрлері жасалды, бірақ олар толыққанды жойылған жоқ. Акрилді бояу қиынға соғады, бірақ түсі ұзақ сақталады, жууға болады және жүнге ұқсас сезім мен көрініс береді, сондықтан ол кілем матасы ретінде жақсы таңдау.

Тарих

[[Файл:Чарторискидің кілемдері. "Чарториски" кілемінде поляк Мышковски отбасының гербі немесе Армения таулы аймақтарының символы бейнеленген. Бұл кілемдерге арналған жүн мен түк қырқу және иіру дәстүрі б.з. алдында 7 мың жылдыққа дейін барып тіреледі, бірақ сақталған ең көне түкті кілем – б.з. алдында 5-4 ғасырларға жататын "Пазырык кілемі". Оны 1949 жылы Сергей Иванович Руденко Сібірдегі Алтай тауларындағы Пазырык обасынан қазып алған. Бұл әсем түсті кілемнің өлшемдері 200 x 183 см (6'6" x 6'0") және гриффиндермен шеңберленген. Көптеген мәдениеттер оны өздеріне жатқызса да, көптеген сарапшылар оны Кавказ, әсіресе Арменияда жасалған деп санайды. Кілем армян қос түйінімен тоқылған, ал қызыл түсті жіптер армян кошенилінен алынған. Ежелгі кілемдер сарабы Ульрих Шурманн: "Барлық қолда бар мәліметтерге сүйенсек, Пазырык кілемі жерлеу рәсіміне арналған аксессуар болған және армян шеберлігінің шедеврі болғанына мен сенімдімін", - дейді. Ганцхорн осы пікірмен келіседі. Ирандағы Персеполис қаласының қираған орындарында түрлі елдердің құрмет көрсеткен суреттері бейнеленген, ал Пазырык кілеміндегі жылқы суреті армян елшілігінің бір бөлігін көрсететін рельефпен бірдей."

Ауғанстан

Соңғы уақытта ауған кілемдеріне сұраныс артып келеді, бірақ ауған кілем өндірушілерінің көпшілігі өнімдерін басқа елдің атымен сатады. Кілемдер Ауғанстанда, сондай-ақ Пәкістан мен Иранда тұратын ауған босқындарымен тоқылады. Ауғанстанда танымал кілемдер – Шынданд немесе Адраскан (жергілікті ауған ауылдарының атымен аталады), олар Ауғанстанның батысындағы Герат аймағында тоқылған. Ауған кілемдері көбінесе ауған кілемдері деп аталады. Ауған кілемдері – Ауғанстаннан шыққан, қолмен жасалған, бірегей және кеңінен танымал материалдық дизайн. Олар көбінесе түрікмендер, қазақтар, балучтар және өзбектерден бастау алған дәстүрлі тайпалық ою-өрнектерді қамтиды, әрі күрделі өрнектермен ерекшеленеді. Қолмен тоқылған кілемдер көптеген түстер мен үлгілерде келеді, бірақ ауған кілемдерінің дәстүрлі және ең көп таралған үлгісі – сегізбұрышты пішінді «фил аяғы» (Бухара) өрнегі. Бұл өрнектің кілемдері көбінесе қызыл түсті болады. Көптеген бояулар, мысалы, өсімдік бояулары, кілемдерге толыққанды түс беру үшін қолданылады.

Әзірбайжан

Гүлтапин қазбаларында біздің заманымыздан бұрынғы IV-III мыңжылдыққа жататын бірнеше кілем тоқу құралдары табылды. "Ираника Онлайн" мәліметінше, "негізгі тоқу аймағы аймақты диагональ бойынша екіге бөліп тұратын таулардың оңтүстігіндегі Шығыс Кавказ аймағында орналасқан, қазіргі Әзірбайжан Республикасының құрамындағы аумақ; бұл бүгінгі күні әзербайжан халқы деп танылатын түркі халқының отаны. Басқа этникалық топтар да тоқумен айналысқан, олардың кейбіреулері Кавказдың басқа бөліктерінде болған, бірақ олардың маңызы төмен болды". Әзірбайжан кілем тоқудың маңызды орталықтарының бірі болды, нәтижесінде бірнеше мектептер қалыптасты. Мектептер дәстүрлі түрде төрт негізгі салаға бөлінеді, бірақ әр аймақтың кілемдерінің өзіндік ерекшеліктері бар. Мектептер төрт негізгі салаға бөлінеді: Куба-Ширван, Гәнжа-Қазақ кілем тоқу мектебі, Баку кілем тоқу мектебі және Қарабақ кілем тоқу мектебі. Кілем тоқу – Әзірбайжанда ауызша және тәжірибе арқылы берілетін отбасылық дәстүр, ол халықтың күнделікті өмірімен және әдет-ғұрыптарымен байланысты. Әзірбайжанда жібек, жүн, алтын және күміс жіптерден, қапталған және қапталмаған кілемдерден, сондай-ақ килим, сумах, зили, верни, мафраши және хуржун сияқты түрлі кілемдер мен кілемшелер жасалады. 2010 жылы әзірбайжандық кілем тоқу өнері ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілді. Қытайдың дәстүрлі тауарларды экспорттаудың ұзақ тарихы бар, алайда қытайлықтар кілемдерін 19 ғасырдың бірінші жартысында ғана экспорттауды бастады. Батыс әсеріне тап болғаннан кейін өндірісте үлкен өзгеріс болды: қытайлық фабрикалар коммерциялық тұрғыдан тартымды арт-деко кілемдерін шығара бастады. Ғсырлар бойы қалыптасқан қытай тоқыма өнеркәсібі бай тарихқа ие. Көбінесе ежелгі кілемдер нақты аймақ немесе фабрика бойынша жіктеледі, бірақ ғалымдар әрбір қытай кілемінің жасын сол кездегі билікте болған императорға байланысты анықтайды. Бұл қолөнердің ең ерте мысалдары Чэнь Шубаоның, Чэнь әулетінің соңғы императорының кезінде жасалған.

The Gultapin excavations discovered several carpet weaving tools which date back to the 4th 3rd millennium BC. According to Iranica Online, "The main weaving zone was in the eastern TransCaucasus south of the mountains that bisect the region diagonally, the area now comprised in the Azerbaijan SSR; it is the homeland of a Turkic population known today as Azeri. Other ethnic groups also practiced weaving, some of them in other parts of the Caucasus, but they were of lesser importance." Azerbaijan was one of the most important centers of carpet weaving; as a result, several different schools have evolved. While traditionally schools are divided into four main branches, each region has its own version of the carpets. The schools are divided into four main branches: Kuba Shirvan, Ganja Kazakh carpet weaving school, Baku carpet school, and Karabakh school of carpet weaving. Carpet weaving is a family tradition in Azerbaijan that is transferred verbally and with practice, and is associated with the daily life and customs of its people. A variety of carpet and rug types are made in Azerbaijan such as silk, wool, gold and silver threads, pile and pileless carpets, as well as kilim, sumakh, zili, verni, mafrashi and khurjun. In 2010, the traditional art of Azerbaijani carpet weaving was added to the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity of UNESCO. China has a long history of exporting traditional goods; however, it was not until the first half of the 19th century that the Chinese began to export their rugs. Once in contact with western influences, there was a large change in production: Chinese manufactories began to produce art deco rugs with commercial look and price point. The centuries old Chinese textile industry is rich in history. While most antique carpets are classified according to a specific region or manufactory, scholars attribute the age of any specific Chinese rug to the ruling emperor of the time. The earliest surviving examples of the craft were produced during the time of Chen Shubao, the last emperor of the Chen Dynasty.

Иран

Ирандық кілем парсы өнері мен мәдениетінен туындайды. Персияда кілем тоқу қола дәуіріне дейін жетеді. Персиялық кілемдердің ең ерте сақталған үлгілері 16 ғасырдағы Сафавид әулетінен (1501–1736) қалған. Дегенмен, бейнеленген суреттер одан да ертерек өндірілгенін көрсетеді. 16 және 17 ғасырлардағы классикалық парсы кілемдерінің көптеген түрлері бар. Көбінесе қолданылатын мотивтерге өрмелеген жүзім шоғырлары, арабесктер, пальметтер, бұлттар, медальондар және жапсырылған геометриялық бөліктер жатады, ал жануарлар мен адамдар сирек бейнеленеді. Бұл себепті, сол аймақтағы басым дін – Ислам, олардың суреттелуіне тыйым салады. Бірақ, кейбір кілемдерде аң аулау немесе той жасау сахналары кездеседі. Осы кілемдердің көпшілігі жүннен тоқылған, бірақ Кашан қаласында жасалған бірнеше жібек кілемдер де сақталған. Иран – әлемдегі қолмен тоқылған кілемдердің ең ірі өндірушісі және экспорттаушысы, ол әлемдік өндірістің үштен екі бөлігін құрайды және әлемдік экспорт нарығының 30 пайызына ие. Әлемдегі ең үлкен қолмен тоқылған кілемді Иран кілем компаниясы (ICC) Оман сұлтанының сарайының тапсырысы бойынша Мұскаттағы Сұлтан Қабус Ұлы мешітінің (SQGM) негізгі дұға залының еденін жабу үшін жасады.

Скандинавия

Скандинавиялық кілемдер қазіргі заманғы дизайндағы ең танымал тоқыма өнімдерінің бірі болып табылады. XX ғасырдың ортасындағы ықпалды модернист ойшылдар, дизайнерлер және жаңа эстетиканы қолдаушылар бағалаған скандинавиялық кілемдер, қазіргі заманғы интерьер дизайнының көптеген салаларында кеңінен тарады. Ұзақ тарихы бар бейімделу мен дамудан өткен скандинавиялық кілем тоқу дәстүрі, Еуропаның барлық кілем тоқу дәстүрлерінің арасында ең бай тарихқа ие.

Ұйғыр тілі

Ұйғыр қоғамында кілем тоқу дәстүрлі түрде ерлердің жұмысы болған. Ғалымдар 13 ғасырда генерал Субутай басшылығымен моңғолдардың Солтүстік-Батыс Қытайға шапқанда, олар осы білікті кілем тоқушыларды тұтқынға алған болуы мүмкін деп есептейді.

Шығыс импорты

Шығыс кілемдері 11 ғасырда крест жорықтарынан кейін, крестшілердің шығыс саудагерлерімен байланысы арқасында Еуропаға көріне бастады. 18 ғасырдың ортасына дейін олар негізінен қабырғалар мен үстелдерге төселді. Корольдік немесе діни орындардан басқа, олар еденді жабуға тым құнды саналды. 13 ғасырдан бастап шығыс кілемдері суреттерде пайда бола бастады (әсіресе Италия, Фландрия, Англия, Франция және Нидерланды елдерінен). 17 және 18 ғасырларда голланд, британ және француз Шығыс Үндістан компаниялары арқылы, ал Польша-Литва одағында армян саудагерлері (поляк кілемдері немесе поляна кілемдері) арқылы Индо-парсы үлгісіндегі кілемдер Еуропаға енгізілді.

Сербия

Пирот кілімі (серб. Пиротски ћилим, Pirotski ćilim) – Сербияның оңтүстік-шығысындағы Пирот қаласында дәстүрлі түрде тоқылатын, жазық кеуделі кілемдердің бір түрі. 122 түрлі ою-өрнек пен 96 әртүрлі пішіні бар Пирот кілімі 2002 жылы географиялық көрсеткіш арқылы қорғалған. Олар Сербияның ең маңызды дәстүрлі қолөнерінің бірі саналады. 19 ғасырдың соңында және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Пирот кілімі Сербия және Югославия патшалықтарының айырма белгісі ретінде жиі қолданылған. Бұл дәстүр 2011 жылы Сербиядағы мемлекеттік шараларда Пирот кілімін қайта пайдалану арқылы жаңартылды. Пиротта кілем тоқу орта ғасырларға дейін барады. Пирот кілімі туралы жазбаша алғашқы деректердің бірі 1565 жылға дейін жетеді, онда Дунай және Драва өзендеріндегі шайкашы қайықтары Пирот кілімімен жабылғаны айтылады. Бір кезде Пирот Балқан аймағындағы ең ірі кілем тоқу орталығы болған. Пирот тарихи түрде Орталық Еуропаны Константинопольмен байланыстырған маңызды жолдың бойында орналасқан. Пирот түрік тілінде Шаркёй (Şarköy) деп те аталған. Пирот кілімінің түрлері Болгария мен Түркияда, сондай-ақ көптеген халықаралық коллекцияларда кездеседі. Олардың ерекшеліктерінің бірі – түстердің таңдалуы мен үйлесімділігі арқылы қол жеткізілетін әсем түс эффектілері. 19 ғасырдың басында өсімдік бояулары анилин бояуларымен алмастырылды. "Елдің ең бағалы өнімі – Пирот кілімі, оның бір шаршы метрі шамамен он шиллингке бағаланады. Оның ою-өрнегі өте әдемі, ал кілемдер парсы кілемдерінен ауыр болмаса да, Карамия кілемдерінен гөрі мықтырақ және ұзаққа сақталады. Оның өндірісі негізінен Пирот қаласына шоғырланған. Пироттың ескі түрікше атауы Шаркёйден кілемдердің дәстүрлі саудалық атауы – Шаркёй кілімі пайда болған. Шаркёй атауы бүгінгі Түркиядағы Шаркёй елді мекенінен алынған, бірақ онда кілем тоқу дәстүрі қалыптасқан емес. Кілем сату саласында Шаркёй кілемдері көбінесе шығыс немесе түрік кілемі деп көрсетіледі, себебі сатып алушылар шығыс кілемдерін артық көреді және оларды таныс емес клиенттерге оңай сатуға болады. Шындығында, Шаркёй кілемдері 17 ғасырдан бері Батыс Балқан немесе Стара Планина таулары аймағындағы Пирот, Берковица, Лом, Чипровци және Самоков қалаларында тоқылған. Кейіннен олар Княжевац және Карибродта да өндірілді.

Pirot carpet (Serbian: Пиротски ћилим, Pirotski ćilim) refers to a variety of flat tapestry woven carpets or rugs traditionally produced in Pirot, a town in southeastern Serbia. Pirot kilims with some 122 ornaments and 96 different types have been protected by geographical indication in 2002. They are one of the most important traditional handicrafts in Serbia. In the late 19th century and up to the Second World War, Pirot kilims have been frequently used as insignia of Serbian and Yugoslav royalty. This tradition was revived in 2011 when Pirot kilims were reintroduced for state ceremonies in Serbia. Carpet weaving in Pirot dates back to the Middle Ages. One of the first mentions of the Pirot kilim in written sources date to 1565, when it was said that the šajkaši boats on the Danube and Drava were covered with Pirot kilims. Pirot was once the most important rug making centre in the Balkans. Pirot is located on the historical main highway which linked central Europe with Constantinople. Pirot was also known as Şarköy in Turkish. The Pirot carpet varieties are also found in Bulgaria and Turkey, and in many other international collections. One of the chief qualities are the colour effects achieved through the choice and arrangement of colours. In the beginning of the 19th century, plant dyes were replaced by aniline colourings. "The best product of the country is the Pirot carpet, worth about ten shillings a square metre. The designs are extremely pretty, and the rugs, without being so heavy as the Persian, or so ragged and scant in the web and weft as Caramanian, wear for ever. The manufacture of these is almost entirely confined to Pirot. From Pirots old Turkish signification as Şarköy stems the traditional trade name of the rugs as Şarköy kilims. Stemming from the homonym to the today's Turkish settlement of Şarköy in Thracia, which had no established rug making tradition, Şarköys are often falsely ascribed to originate from Turkey. Also in the rug selling industry, Şarköy are mostly labeled as being of oriental or Turkish origin as to easier sell them to non familiar customers as they prefer rugs with putative oriental origin. In fact, Şarköys have been established from the 17th century in the region of the Western Balkan or Stara Planina mountains in the towns of Pirot, Berkowiza, Lom, Chiprovtsi and Samokov. Later they have been also produced in Knjaževac and Caribrod.

Болгария

Чипровци килімі – екі толықтай бірдей жағы бар қолмен тоқылған кілем түрі, ол Болгарияның ұлттық мұрасының, дәстүрлерінің, өнері мен қолөнерінің бір бөлігі. Оның атауы 17 ғасырда өндіріс басталған Чипровци қаласынан шыққан. Кілем тоқу өнеркәсібі 1720 жылдары Осман билігіне қарсы 1688 жылғы Чипровци көтерілісінен кейін Чипровцинің қайта жаңғыруында маңызды рөл атқарды. 1836–1838 жылдары Чипровциге келген батыс саяхатшысы Ами Буэ: «Негізінен жас қыздар паналада немесе дәліздерде кілем тоқумен айналысады. Олар айына бес франк көрінеді, ал бұрынғы жалақы тіпті одан да аз болған» деп хабарлады. 1868 жылға қарай Чипровцидегі кілемдердің жылдық өндірісі 14 000 шаршы метрден асты. 1896 жылы Чипровци және аймақтағы 1400-ге жуық әйел кілем тоқумен шұғылданды. 1920 жылы жергілікті тұрғындар елдегі тұңғыш «Қол еңбегі» кілем тоқу кооперативін құрды. Қазіргі уақытта қалада кілем өндірісі үстемдік танытады. Кілемдер дәстүрлі үлгілер бойынша тоқылады, бірақ соңғы жылдары тапсырыс берушілер кілемнің өрнегін өздері таңдайды. Бір кілемді жасауға шамамен 50 күн уақыт кетеді; жұмыспен негізінен әйелдер айналысады. Жұмыс толығымен қолмен жасалады және қолданылатын барлық материалдар табиғи, негізгі материал – өсімдік немесе минералды бояулармен боялған жүн. Жергілікті кілемдер Лондон, Париж, Льеж және Брюссельде өткен көрмелерде жоғары бағаланды. Алайда, соңғы онжылдықтарда Чипровци кілем өнеркәсібі құлдырады, себебі ол өзінің берік сыртқы нарықтарын жоғалтты. Нәтижесінде қала мен муниципалитет демографиялық дағдарысқа тап болды.

Франция

1608 жылы Генрих IV Пьер Дюпон басшылығымен «түрік стиліндегі» кілемдердің француздық өндірісін бастады. Бұл өндіріс көп ұзамай Париждің батысындағы Шайодағы Савоннери фабрикасына көшірілді. Савоннеридегі ең алғашқы, белгілі тобы, сол кезде Симон Лурдет басшылығымен, Людовик XIV билігінің алғашқы жылдарында жасалған кілемдер еді. Олар гүлдермен тығыз безендірілген, кейде вазаларда немесе себеттерде, терең шекаралардағы қара көк немесе қоңыр түсті фонға қарсы. Дизайн голланд және фламанд маталары мен суреттеріне негізделген. Савоннеридің ең танымал кілемдері – 1665-1685 жылдар аралығында Лувр сарайындағы Гран-Галерея және Галерея-д’Аполлон үшін жасалған сериялар. Шарль Ле Брунның көркемдік жетекшілігімен жасалған бұл 105 шедевр ешқашан орнатылмады, себебі Людовик XIV 1688 жылы сарайды Версальге көшірді. Олардың дизайны бай акант жапырақтарын, архитектуралық жақтауларды және мифологиялық көріністерді (Цезарь Рипаның «Иконологиясынан» шабыттанған) Людовик XIV патшалық билігінің эмблемаларымен үйлестіреді. Пьер Жозеф Перро – XVIII ғасырдың ортасындағы кілем дизайнерлерінің ең танымал өкілі. Оның көптеген сақталған туындылары мен суреттерінде әсем рококо иілмелері, орталық розаттар, қабықтар, акант жапырақтары және гүлдік гирляндалар бейнеленген. Савоннери фабрикасы 1826 жылы Париждегі Гобелендерге көшірілді. Бове фабрикасы, көбінесе гобелендерімен танымал, 1780-1792 жылдар аралығында түйілген кілемдерді де жасады. 1743 жылы Обуссон қаласындағы шағын, жекеше шеберханаларда кілем өндірісі басталды. Францияда жасалған кілемдерде симметриялық түйін қолданылады. «Axminster Carpets Ltd» компаниясы 1937 жылы қаладағы жаңа орында өндірісті қайта бастады. Axminster кілемдері үш негізгі кең тоқыма кілем құрылымын пайдалана алады: машинамен тоқылған, тұмсықталған және қолмен түйілген. Машинамен тоқылған кілем 20 немесе 30 жылға дейін сақталатын инвестиция болып табылады, ал Axminster және Уилтон кілемдері әлі де ұзақ қызмет ету мерзімі мен дизайнның икемділігі қажет болатын жерлерде танымал. Қонақүйлер мен демалыс орындары көбінесе осы типті таңдайды, ал көптеген үйлер тоқылған Axminster кілемдерін интерьердегі акцент ретінде қолданады. Axminster және Уилтон сияқты машинамен тоқылған кілемдер кілем жіптері мен негіздің «бобиналарын» біріктіретін алып тоқыма станоктарымен жасалады. Нәзік өрнектермен жасалған бұл кілемдер еденге ең жоғары деңгейдегі жайлылық пен беріктік сыйлайды. Тұмсықталған кілемдер де үйде кең таралған. Оларды жасау салыстырмалы түрде жылдам: алдын ала тоқылған негізге жіптер тігіледі. Инелер жіпті негіз арқылы итеріп, оны төменгі «ілмектермен» бекітеді. Тұмсықталған кілемдер бұралған, барқыт немесе иілмелі болуы мүмкін. Бұралған кілемдер бір немесе бірнеше талшықтарды тұмсықтау кезінде бұру арқылы жасалады, соның салдарынан дайын кілемде олар байланысқандай көрінеді. Барқыт кілемдерде қалың қабат пен тығыз құрылым болады, бұл оларға тегіс, барқыт тәрізді көрініс береді. Иілмелі кілемдер беріктігімен және кілемге ерекше текстура сыйлайтынымен танымал. Алыс континенттерден келген кілемдердің дәстүрлі саласы – қолмен түйілген төртбұрыштар мен кілемдер тоқымашылардың шеберлігін ең жоғары сапалы туындыларды жасау үшін пайдаланады. Көбінесе, кілемнің түпнұсқалығын қамтамасыз ету үшін тоқымашы омырау қателік жібереді. Axminster кілемдерінің алты үлгісі Лансдаун тобы деп аталады. Олардың үш бөліктен тұратын дизайнында орталық панельде қамыс түлектері мен гүлдер себеттері, ал бүйір панельдерде алмаз тәрізді лозунгілер бейнеленген. Axminster рококо дизайны көбінесе қоңыр түсті фонға ие және сол кездегі танымал гравюралардан көшірілген құстарды қамтиды. Қазірдің өзінде қаланың 55 000 тұрғынының көп бөлігі осы салада жұмыс іздеп жүр.

In 1608 Henry IV initiated the French production of "Turkish style" carpets under the direction of Pierre DuPont. This production was soon moved to the Savonnerie factory in Chaillot just west of Paris. The earliest, well known group produced by the Savonnerie, then under the direction of Simon Lourdet, are the carpets that were produced in the early years of Louis XIV's reign. They are densely ornamented with flowers, sometimes in vases or baskets, against dark blue or brown grounds in deep borders. The designs are based on Netherlandish and Flemish textiles and paintings. The most famous Savonnerie carpets are the series made for the Grande Galerie and the Galerie d'Apollon in the Palais du Louvre between c. 1665 1685. These 105 masterpieces, made under the artistic direction of Charles Le Brun, were never installed, as Louis XIV moved the court to Versailles in 1688. Their design combines rich acanthus leaves, architectural framing, and mythological scenes (inspired by Cesare Ripa's Iconologie) with emblems of Louis XIV's royal power. Pierre Josse Joseph Perrot is the best known of the mid eighteenth century carpet designers. His many surviving works and drawings display graceful rococo s scrolls, central rosettes, shells, acanthus leaves, and floral swags. The Savonnerie manufactory was moved to the Gobelins in Paris in 1826. The Beauvais manufactory, better known for their tapestry, also made knotted pile carpets from 1780 to 1792. Carpet production in small, privately owned workshops in the town of Aubusson began in 1743. Carpets produced in France employ the symmetrical knot. and Axminster Carpets Ltd resumed production at a new site in the town in 1937. Axminster carpets can use the three main types of broadloom carpet construction: machine woven, tufted and hand knotted. Machine woven carpet is an investment that will last 20 or 30 years, and woven Axminster and Wilton carpets are still popular in areas where longevity and design flexibility are a big part of the purchasing decision. Hotels and leisure venues almost always choose these types, and many homes use woven Axminsters as design statements. Machine woven carpets like Axminster and Wilton are made by massive looms that weave together 'bobbins' of carpet yarn and backing. The finished result, which can be intricately patterned, creates a floor that provides supreme underfoot luxury with high performance. Tufted carpets are also popular in the home. They are relatively speedy to make: a pre woven backing has yarns tufted into it. Needles push the yarn through the backing, which is then held in place with underlying "loopers". Tufted carpets can be twist pile, velvet, or loop pile. Twist pile carpets are produced when one or more fibres are twisted in the tufting process, so that in the finished carpet they appear to be bound together. Velvet pile carpets tend to have a shorter pile and a tighter construction, giving the finished article a smooth, velvety appearance. Loop pile carpets are renowned for being hard wearing and lend carpets great texture. The traditional domain of rugs from faraway continents, hand knotted squares and rugs use the expertise of weavers to produce work of the finest quality. Traditional rugs often feature a deliberate mistake on behalf of the weaver to guarantee their authenticity. Six patterns of Axminster carpet are known as the Lansdowne group. These have a tripartite design with reeded circles and baskets of flowers in the central panel, flanked by diamond lozenges in the side panels. Axminster Rococo designs often have a brown ground and include birds copied from popular, contemporary engravings. Even now a large percentage of the 55,000 population of the town still seek employment in this industry.

Брюссель және Уилтон кілемдері

Уилтширдің Уилтон қаласы 18 ғасырдан бастау алған кілем тоқу өнерімен де мәшһүр. Брюссель тоқыма станогы Англияға 18 ғасырдың ортасында енгізіліп, кілем тоқудың жаңа дәуірін ашты. Бұл станок – тоқу кезінде жіпке енгізіліп, кейін алынып тасталатын сымдардың үстінен құрылған, тізбектелген иілгіш тізбектерден тұратын алғашқы механикалық тоқыма станогы болатын. Брюссель кілемі – Жаккар үлгісін таңдау механизмі бар тоқыма станогында тоқылған алғашқы кілем түрі еді. 1849 жылы Америка Құрама Штаттарында Биглоу бұл станокқа қуат берді. Кейін, қақпақ сымдар жетілдірілген кезде, сымдарды алып тастағанда, қақпақ тізбектері кесіліп, «Уилтон» деп аталатын кілем өндірілді. Осы жетістіктен кейін станок «Уилтон тоқыма станогы» деп аталды. Қазіргі кезде «Уилтон» атауы осы станокта жасалған кесілген және иілгіш тізбекті кілемдердің екеуіне де қолданылады. Соңғылары қазір «Брюссель Уилтоны», «дөңгелек сым Уилтоны», «иілгіш тізбекті Уилтон» және «дөңгелек сымдық Жаккар» деп аталады. Өндіріс әдістері, жобалау принциптері, дайындау процестері және тоқу сияқты барлық аспектілерде Брюссель және Уилтон кілемдерінің сапасы шамалас. Олардың арасындағы басты айырмашылық – Брюссельдің иілгіш тізбекті кілемі әр сымға екі жіппен (2 қабат) тоқылады, ал Уилтонның кесілген тізбекті кілемі әр сымға үш жіппен (3 қабат) тоқылып, тізбектердің кілемнің негізіне берік бекітілуін қамтамасыз етеді. Брюссель кілемдері тегіс, сәл қабырғалы бетке ие және олардың өрнегі анық көрінеді, бұл кілемнің ерекшелігі. Олардың таза көрінісі мен беріктігі тізбектің биіктігінен гөрі тығыздығына байланысты, бірақ олар кесілген тізбекті кілемдердің сәнін бере алмайды. Brussels Wilton кілемдері бастапқыда 27 дюймдік (3/4) станоктарда өндіріліп, қолмен тігілді. Станоктардың әрқайсысы әртүрлі түстегі бес қаңқадан тұра алатындықтан, өрнекті немесе суретті кілемдер жасауға мүмкіндік берді. Түстерді қаңқаларға шеберлікпен орналастыру арқасында түстердің саны жиырмаға дейін жеткізілуі мүмкін, бұл күрделі дизайнды жасауға мүмкіндік берді. Еңбек құнының жоғары болуына байланысты бұл кілемдер көбінесе жеке тапсырысқа ғана өндірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін кілемдер жалпы нарыққа арналған, танымал дизайн мен түстерді пайдалана бастады, бірақ олар әрқашан жалпы нарықтың сәнді сегментінде сақталды. ХХ ғасырдың өсіп келе жатқан орта таптары өздерінің «ең жақсы» бөлмесіне Уилтон кілемін алуға ұмтылды. Өнеркәсіптік революцияның әсеріне қарамастан, Брюссель Уилтон кілемдері өндірілген аймақтар Уилтон, Батыс Мидлендс аймағындағы Киддерминстер және Батыс Йоркширдегі Джон Кросли мен Ұлдары фирмасы орналасқан Халифакс қалаларының маңында шоғырланды. Шотландия мен Даремде де кішігірім өндіріс орындары болды. Кілемдерді жаппай өндіруге қабілетті жаңа өндіріс әдістері мен станоктардың дамуымен халық интерьерін, соның ішінде кілемдерін де жиі өзгерте бастады, бұл кілемдерге деген сұранысты арттырды. ХХ ғасырдың соңғы тоқсанында еңбекті көп қажет ететін Брюссель Уилтон кілемдерінің өндірісі күрт төмендеді. Түпнұсқа 3⁄4 Уилтон станоктарының өте аз бөлігі ғана сақталған, ал қалғандары мұражайларда немесе элита үшін арнайы кілемдер жасауды жалғастыратын шағын өндірушілерде қолданылады, сондай-ақ Ұлыбритания мен шетелдегі тарихи ғимараттардағы кілемдерді ауыстыру үшін пайдаланылады.

The town of Wilton, Wiltshire is also known for its carpet weaving, which dates back to the 18th century. The Brussels loom was introduced into England towards the middle of the 18th century and marked the beginning of a new era in carpet weaving. It was the first loom on which a pile carpet could be woven mechanically, the pile consisting of rows of loops, formed over wires inserted weftwise during weaving and subsequently withdrawn. Brussels was the first type of carpet to be woven in a loom incorporating the Jacquard pattern selecting mechanism, and in 1849 power was applied to the loom by Biglow in the United States. Later, when bladed wires were developed, the pile loops were severed on withdrawal of the wires to produce a carpet known as Wilton, and after this development the loom became known as the Wilton loom. In modern usage the designation Wilton applies to both cut pile and loop pile carpets made in this loom. The latter are now variously described as Brussels Wilton, round wire Wilton, loop pile Wilton, and round wired Jacquard. The methods of manufacture, including the principles of design, preparatory processes, and weaving, are the same in most respects for both Brussels and Wilton qualities. The chief difference between them is that whereas Brussels loop pile is secured satisfactorily by the insertion of two picks of weft to each wire (2 shot), the Wilton cut pile is woven more often with three picks of weft to each wire (3 shot) to ensure that the tufts are firmly secured in the carpet backing. Brussels carpets have a smooth slightly ribbed surface and their patterning is well defined, a characteristic feature of the carpet. Closeness of pile rather than height contributes to their neat appearance and hard wearing properties, although they do not simulate the luxury of cut pile carpets. Brussels Wilton carpets were initially produced on 27 inch (3/4) looms and were sewn together by hand. The looms could incorporate up to five frames, each with a different colour, thus enabling figured or pattern carpets to be manufactured. With judicial and skilful planting of colours in the frames the number of colours could be increased to about twenty, enabling complex designs to be produced. Due to the additional costs in labour these carpets were normally only produced for the bespoke market. After the First World War, the carpets started to be produced for the general market using popular designs and colourways but they always remained at the luxury end of the general market. The growing middle class of the twentieth century aspired to acquire a Wilton carpet for their 'best' room. Despite the impact of industrialization, the areas where Brussels Wilton carpets were produced remained centred around the towns of Wilton, Kidderminster in the West Midlands, and in West Yorkshire where the firm of John Crossley and Sons in Halifax became synonymous with carpet manufacture. There were smaller areas of manufacture in Scotland and Durham. With the development of different manufacturing methods and looms capable of the mass production of carpets, the public began change their décor, including carpets, on a regular basis, which increased the demand for carpets. The last quarter of the 20th century saw the rapid decline of the labour intensive Brussels Wilton carpets. Very few of the original ¾ Wilton looms still exist, and the few that do are either in museums or used by small manufacturers that continue to produce custom made luxury carpets for the elite and to replace carpets in historic buildings in the UK and abroad.

Қазіргі кездегі кілемдеу және орнату

Бармақпен түсірілген макросурет. Бербер стиліндегі кілем. Бербер стиліндегі кілемдер әртүрлі түстердегі екі түрлі биіктіктегі қауырсындардан тұрады. Бурятия, Ресей. Кілемдер әдетте АҚШ-та 12 фут (4 м) және 15 фут (5 м), ал Еуропада 4 м және 5 м енде жасалады. Қажет болған жағдайда, әртүрлі ендер тігіс темір және тігіс лентасымен (бұрын тігілген) біріктіріледі және кілем төселген жерге, серікпенен (подкладка) бірге, шегелер, жабыстыру жолақтары (Ұлыбританияда – ұстағыш таяқшалар), желім немесе кейде әсем металл баспалдақ тақталары арқылы бекітіледі. Осылайша кілемдер бос жататын кілемшелер мен кілемдерден ерекшеленеді. Қоршаған ортаны қорғау мақсатында жүн, табиғи байланыстырғыштар, табиғи серік және формальдегидсіз желімдерді қолдану жиілеуде. Мұндай опциялар көбінесе қымбатқа түседі. Ұлыбританияда кейбір кілемдер яхталар, қонақүйлер, пабтар мен клубтар үшін тар енде жасалып, кейін өлшемге сәйкес тігіледі. Бөлменің бүкіл аумағын жабатын кілем «қабырғадан қабырғаға» дейтін сөзбен сипатталады, бірақ кілемді кез келген бөлігіне орнатуға болады, кілемнің басқа еден жабындарымен қосылған жерінде тиісті өтпелі элементтерді қолдану қажет. Кілем – бұл бір ғана зат емес, ол кілемнің өзі, кілемнің арқасы (көбінесе латекстен жасалған), төселген жерге салынатын серік және орнату әдісінен тұратын жүйе. Кілем плиткалары да бар, әдетте шаршы пішіндес. Олар көбінесе коммерциялық кеңістіктерде қолданылады және арнайы қысымға сезімтал желіммен бекітіледі, олардың оңай алынып тасталуын (мысалы, кеңседе) немесе тозуды тегіс бөлу үшін қайта орналастырылуын қамтамасыз етеді. Әлем бойынша яхталар, қонақүйлер, пабтар мен клубтар үшін кілемдерді тазалау да маңызды өнеркәсіп саласы болып табылады. Тазалау бағасы әртүрлі, қонақүйлердегі мейрамханаларда трафик және ластанудың жоғары деңгейіне байланысты ең жоғары бағалар сақталады. Мұндай ортада зиянкестерді жою және қоғамдық денсаулық сақтау тұрғысынан таза едендер өте маңызды, сонымен қатар мекеменің жалпы көрінісі мен клиенттердің қанағаттануын сақтау үшін де қажет. Күтімнің маңыздылығын ескере отырып, толық қызмет көрсететін қонақүйлерде, онда тамақ және сусын қызметтері бар, кілемді тазалаушыға «үйдің иесі» ретінде артықшылықтар беріледі, мысалы, жаңартылған жатақхана, жеке аспазшы қызметтері, бөлмеде ойын-сауық және қонақүйдің есебінен сыйлық төлеу мүмкіндігі. «Кілемді байлау» термині кілемнің шетін жабыстыру үшін қолданылатын кез келген материалды білдіреді. Кілемді байлау әдетте мақта немесе нейлоннан жасалады, бірақ былғары сияқты көптеген басқа материалдардан да жасалуы мүмкін. Жасқыншақ емес байлау көбінесе бамбук, шөп және жүн кілемдермен қолданылады, бірақ басқа материалдардан жасалған кілемдермен де қолданылуы мүмкін. Еуропа мен Солтүстік Америкада қолданылатын GoodWeave таңбалау жүйесі бала еңбегінің қолданылмағанын қамтамасыз етеді: импорттаушылар таңбалар үшін ақы төлейді, ал жиналған қаражат өндіріс орталықтарын бақылауға және бұрын құлдыққа түскен балаларды оқытуға жұмсалады.

thumb|Macro shot of a Berber style carpet. Berber style carpets feature two sizes of tufts of varying colors in a loop pile construction
thumb|Carpet with geometric patterns on the floor in kindergarten. Buryatia, Russia

Carpet is commonly made in widths of 12 feet (4 m) and 15 feet (5 m) in the US, 4 m and 5 m in Europe. Where necessary different widths can be seamed together with a seaming iron and seam tape (formerly it was sewn together) and it is fixed to a floor over a cushioned underlay (pad) using nails, tack strips (known in the UK as gripper rods), adhesives, or occasionally decorative metal stair rods, thus distinguishing it from rugs or mats, which are loose laid floor coverings. For environmental reasons, the use of wool, natural bindings, natural padding, and formaldehyde free glues is becoming more common. These options are almost always at a premium cost. In the UK, some carpets are still manufactured for yachts, hotels, pubs and clubs in a narrow width of and then sewn to size. Carpeting which covers an entire room area is loosely referred to as 'wall to wall', but carpet can be installed over any portion thereof with use of appropriate transition moldings where the carpet meets other types of floor coverings. Carpeting is more than just a single item; it is, in fact, a system comprising the carpet itself, the carpet backing (often made of latex), the cushioning underlay, and a method of installation. Carpet tiles are also available, typically square. These are usually only used in commercial settings and are affixed using a special pressure sensitive glue, which holds them into place while allowing easy removal (in an office environment, for example) or allowing rearrangement in order to spread wear. Throughout the world, commercial carpet cleaning for yachts, hotels, pubs and clubs is also a major industry. Rates for cleaning vary, with hotel restaurants being on the highest end due to frequency of traffic and staining. In such environments clean flooring is essential from both a pest extermination and public health liability standpoint, as well as maintaining the overall look and customer satisfaction of the establishment. Given the importance of upkeep, it is customary in full service hotels with onsite food and beverage outlets for the commercial carpet cleaner to be extended privileges as the "lord of the inn," such as on the house upgraded accommodations, personal chef services, in room entertainment, and ability to pay gratuity on hotel house accounts. "Carpet binding" is a term used for any material being applied to the edge of a carpet to make a rug. Carpet binding is usually cotton or nylon, but also comes in many other materials such as leather. Non synthetic binding is frequently used with bamboo, grass and wool rugs, but is often used with carpet made from other materials. The GoodWeave labelling scheme used throughout Europe and North America assures that child labour has not been used: importers pay for the labels, and the revenue collected is used to monitor centres of production and educate previously exploited children.

Тарату

2018 жылы АҚШ-та кілем талшықтары, кілем төсемесі және астыңғы қабаты 310 000 тонна қайта өңделді, бұл кілемнің жалпы өндірісінің 9,2 пайызын құрады. Сәл үлкен үлес (17,8 пайыз) энергияны алу үшін жағылды, ал кілемдердің басым бөлігі (73 пайыз) полигонға тасталды. 2023 жылғы EPA деректері бойынша, әр жыл сайын АҚШ-тағы қатты қалдықтар ағынына төрт миллиард фунттан астам кілем түседі, бұл барлық қалалық қатты қалдықтардың салмағы бойынша бір пайыздан астам және көлемі бойынша шамамен екі пайызын құрайды. Бұдан әрі, кілемнің көлемді болуы қатты қалдықтарды жинау және тасымалдау кезінде қиындықтар тудырады, ал кілем құрамындағы әртүрлі материалдар оны қайта өңдеуді күрделендіреді.