Кіріспе

Кілем (ғلیم کیلیم; kilim;) – бұрынғы Парсы империясының елдерінде, соның ішінде Иран, Балқан және түркі елдерінде дәстүрлі түрде тоқылған, жазық түксіз кілем немесе кілемше. Килимдер әсемдік үшін де, намазға арналған кілем ретінде де қолданылуы мүмкін. Қазіргі заманда килимдер Батыс елдеріндегі үйлерде кең таралған еден төсемесі болып табылады.

Этимология

"Килим" сөзі парсы тілінен (گلیم) келген, онда ол "дөңгелектеп жаю" немесе "шала жаю" деген мағына береді, бұл сөз аккад немесе арамей тілінен шыққан болуы мүмкін.

Тарих

Килимдер қалың кілемдер сияқты, ежелгі заманнан бері жасалып келеді. Саяхатшы Марк Аурел Штайн Қытайдың Хотан қаласында біздің заманымыздың төртінші немесе бесінші ғасырына жататын килимдерді тапты:

"Килимдердің құрылымы, тікелей тоқу арқасында, орам және көлбеу жіптерін қорғайтын қалың кілемдерге қарағанда әлдеқайда аз беріктікке ие болғандықтан, көптеген ежелгі үлгілердің сақталып қалмауы таңқаларлық емес. Тоқу өрнегі қазіргі килимдерге ұқсас келеді және дюймге он төрт орам жібі мен он алты көлбеу жібінен тұрады. Сурет көк, жасыл, қоңыр сары және қызыл түсті тар жолақтардан құралған, олардың ішінде өте кішкентай геометриялық өрнектер бар. Осы ерекше сақталған бір дананы есептемегенде, жүз жылдан асып кеткен килимдер өте сирек кездеседі."

Тоқу техникасы

Килимдер тоқыманың бойлық және көлденең жіптерін тығыз тоқып, түктері жоқ тегіс бет жасайды. Килим тоқымалары – көктем тоқымалары, техникалық тұрғыдан алғанда, көлденең жіптермен тоқылған жай тоқыма, яғни көлденең жіптер тік жіптерді жасыру үшін төмен қарай тартылады. Түстің шекарасына жеткенде, көлденең жіп шекаралық нүктеден кері оралады. Егер өрнектің шекарасы тік сызық болса, екі түрлі түсті аймақтардың арасында тік тілік пайда болады. Сондықтан көптеген килимдерді «тілікпен тоқылған» маталар деп санауға болады. Коллекционерлер бұл тіліктерді жақсы көреді, себебі олар өте анық ою-өрнектер жасап, тоқыманың геометриясын ерекшелейді. Тілік пайда болуын болдырмау үшін, өріліс стратегиялары, мысалы, біріктіру, көлеңкелі суреттерді жасайды. Көрінетін өрнек пен түсті беретін көлденең жіптер көбінесе жүннен, ал жасырын бойлық жіптер жүннен немесе мақтадан жасалуы мүмкін. Бойлық жіптер тек шеттерінде ғана көрінеді, онда олар шетке айналады. Бұл шеттер әдетте тоқыманың босап кетуіне немесе бұзылуына жол бермеу үшін шоғырлармен байланады. Көп қолданылатын мотив – аналық пен құнарлылықты бейнелейтін әйел бейнесі. Басқа мотивтер рулық тоқымашылардың отбасы малын қасқырлардан қорғауға деген ниеттерін қасқырдың аузы немесе қасқырдың табаны мотивімен (түрікше: Kurt Aǧzi, Kurt İzi) немесе сарыланның уытынан (түрікше: Akrep) қорғану үшін көрсетеді. Кейбір мотивтер тоқымашының отбасын зұлым көзден (түрікше: Nazarlık, сондай-ақ мотив ретінде қолданылады) қорғауды үміттенеді, оны төрт бөлікке бөлуге болады. Басқа мотивтер, мысалы, кемеше мотиві (түрікше: Sandıklı) немесе ашық құнарлылық (Bereket) мотиві құнарлылықты бейнелейді. Ағын су мотиві (түрікше: Su Yolu) осы ресурсты тура сол күйінде бейнелейді. Отбасын немесе ғашықтарды байланыстыру ниеті тізбек мотивімен (түрікше: Bukaǧı) көрсетілуі мүмкін. Тағы да бірнеше мотивтер сәттілік пен бақыт тілегін білдіреді, мысалы, құс (түрікше: Kuş) және жұлдыз немесе Сүлеймен мөрі (түрікше: Yıldız). Инь мен Янның шығыс символы махаббат пен біртүрткі үшін қолданылады (түрікше: Aşk ve Birleşim). Джон Томпсон: «Кілем тоқу саласында біз ежелгі өнер түрінің соңына куә болып отырмыз» деп жазды. Зили – кілемдер, қаптар, төсеніштер және шатырлар сияқты тұрмыстық заттарды безендіру үшін қолданылатын қосымша тоқыма әдісі.