Кіріспе

Зоологияда популяция циклі – популяциялардың белгілі бір уақыт аралығында көтеріліп, төмендеуі деген құбылыс. Кейбір түрлерде популяция санының өзгеруінің шамалы болжамды үлгілері байқалады, алайда популяция циклдерінің толық себептері әлі шешілмеген маңызды экологиялық мәселелердің бірі болып табылады. Тамақ қорының жеткілікті болуы, жануарлардың жемтіктері, аурулар және климат сияқты бірнеше факторлар популяцияның өзгеруіне әсер етеді.

Сүтқоректілер популяциясындағы таралуы

Швецияның орталық бөлігіндегі Уппсала архиепискобы Олаус Магнус солтүстік кеміргіштердің түрлерінің санының белгілі бір кезеңдерде өсіп-кемитінін анықтап, 16 ғасырдың ортасында осы мәселе бойынша екі есеп жариялады. Солтүстік Америкада бұл құбылыс қар аяғы қоян популяциясында байқалды. 1865 жылы Гудзон шығанағы компаниясының аңшылары көптеген жануарларды аулады. 1870 жылы олардың аулау көлемі күрт азайды. Соңында, аулаудың жоғары және төмен деңгейлерінің циклы шамамен он жылға созылатыны анықталды. Халық саны айналмалы циклмен өзгеретін жануарлардың ең белгілі мысалы – лемминг. Биолог Чарльз Сазерленд Элтон 1924 жылы леммингтердің халық санының үнемі өсіп, азаятынын анықтады. Леммингтердің саны мекендейтін жерінің ресурстарын басып кеткенде, олар көшіп жүреді, бірақ кең таралған мифқа қарсы, олар теңізге секірмейді. Австралиядағы егеуқырлар шамамен төрт жыл сайын пайда болады.

Басқа түрлер

Бұл құбылыс көбінесе кеміргіштермен байланысты болғанымен, қасқыр тұрқы сияқты басқа да түрлерде де кездеседі. Шегірткелер сияқты, саны мерзімімен өсіп-кемитін түрлер де бар, олардың көбеюі Африка мен Австралияда шегірткелердің топтық қозғалысына әкеліп соғады.

Жыртқыш пен олжа арасындағы қарым-қатынас

Сондай-ақ, мерзімді циклдармен өтетін жемтің және жыртқыштардың арасында да өзара әрекеттесу болады. Жемтің саны артағанда, жыртқыштарға көбірек тамақ қолжетімді болады. Жемтің саны азайғанда, жыртқыштарға тамақ азаяды, бұл олардың санына қысым түсіреді.

Ұзындығы

Әрбір популяциялық цикл түрдің өмір сүру ұзақтығымен шамалас уақытқа созылады (мысалы, леммингтер, қояндар және шегірткелер).

Адамдар арасында

Адамдар да халық санының циклдық өзгерулерін көрсететін мықты дәлелдер бар. Рим, орта ғасырлар және жаңа заман дәуірлеріндегі Англия мен Франция, Грек-рим және Осман империясының билігіндегі Египет, сондай-ақ Қытайдағы түрлі династиялар сияқты әртүрлі қоғамдар, салыстырмалы бейбітшілік, гүлдену және тұрақты халық өсімінен кейін саяси тұрақсыздық пен зорлық-зомбылықтың ұқсас үлгілерін көрсетті. Саны жағынан алғанда, наразылық кезеңдерінде онжылдық сайын тұрақсыздық оқиғаларының саны едәуір артты және бұл халық санының өсуінің орнына азаю кезінде болды.