Кіріспе
Литвалық дәрігер және белсенді Джонас Басанавичус (Ян Басанович; 23 қараша 1851 – 16 ақпан 1927) – литвалық ұлттық қайта өрлеудің белсендісі және қолдаушысы. Ол тәуелсіз Литва мемлекетінің құрылуына қатысқан барлық маңызды оқиғаларға қатысты және үлесі үшін «Ұлттың патриархы» деген бейресми құрметті атаққа ие болды. Шаруа отбасында дүниеге келген Басанавичус дін қызметкері болуға тиіс еді, бірақ оның орнына Мәскеу медицина академиясында медицинаны оқыды. 1880 жылдан 1905 жылға дейін Болгария княздығында дәрігер болып жұмыс істеді. Алыс болғанына қарамастан, ол литва мәдени жұмысына көп күш салды. Ол 1883 жылы алғашқы литва тіліндегі «Аушра» газетін құрды, Литва туралы мақалаларды баспаға шығарды, литва фольклорының үлгілерін (әндер, ертегілер, аңыздар, жұмбақтар және т.б.) жинап, жариялады. Сондай-ақ ол жергілікті болгар саясатына қатысты. 1905 жылы Литваға оралып, бірден литва мәдени өміріне қосылды. Ол 1905 жылғы Вильнюс Ұлы Сеймінің ұйымдастыру комитетінің төрағасы болды. 1907 жылы Литва тарихы, этнографиясы және тіл біліміне арналған ғылыми қоғам – Литва ғылыми қоғамын құрды. Басанавичус қоғам төрағасы болып, өмірінің соңына дейін оның ісіне берілді. 1917 жылы Вильнюс конференциясы оны Литва Кеңесіне сайлады. Ол 16 ақпан 1918 жылы Литваның Тәуелсіздік актісін қабылдаған Кеңес отырысын жүргізіп, оған бірінші болып қол қойды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вильнюс бірнеше рет қолы мен үкіметін ауыстырды, бірақ Басанавичус қаладан кетуден бас тартты, қаланың мұражайларын, кітапханаларын және мұрағаттарын сақтап, литва мәдени мәселелерін өмір бойы зерттеуді жалғастырды. 1920 жылғы қазан айында Желиговскийдің бүлігінен кейін Вильнюс Польшаның құрамына кірді, литвалық қызмет цензураланып, шектелді. Басанавичустың қалада болуы литваның Вильнюс аймағына деген талаптарының символына айналды. Ол 1927 жылы қайтыс болғанда Литва үкіметі бес күндік аза тұру жариялады.
Jonas Basanavičius (, Jan Basanowicz; 23 November 1851 – 16 February 1927) was an activist and proponent of the Lithuanian National Revival. He participated in every major event leading to the independent Lithuanian state and is often given the informal honorific title of the "Patriarch of the Nation" for his contributions. Born to a family of farmers, Basanavičius was to become a priest but instead chose to study medicine at the Moscow Medical Academy. He worked as a doctor from 1880 to 1905 in the Principality of Bulgaria. Despite the long distance, he dedicated substantial effort to the Lithuanian cultural work. He founded the first Lithuanian language newspaper Aušra (1883), contributed articles on Lithuania to the press, collected samples of Lithuanian folklore (songs, fairy tales, legends, riddles, etc.) and published them. He was also involved with local Bulgarian politics. He returned to Lithuania in 1905 and immediately joined Lithuanian cultural life. He became chairman of the organizing committee of the 1905 Great Seimas of Vilnius. In 1907, he founded the Lithuanian Scientific Society, a learned society dedicated to Lithuanian history, ethnography, linguistics. Basanavičius became chairman of the society and dedicated the rest of his life to its affairs. In 1917, he was elected by the Vilnius Conference to the Council of Lithuania. He chaired the council's session that adopted the Act of Independence of Lithuania on 16 February 1918 and was the first to sign it. In the aftermath of World War I, Vilnius changed hands and regimes several times, but Basanavičius refused to leave, safeguarding the city's museums, libraries and archives, and continuing his lifelong research of Lithuanian cultural matters. After Żeligowski's Mutiny in October 1920, Vilnius became part of Poland and Lithuanian activities were censored and limited. Basanavičius' continued presence in the city became a symbol of Lithuanian claims to the bitterly contested Vilnius Region. When he died in 1927, the Lithuanian government declared a five day mourning period.
Ерте өмір және білім
Басанавичус Ресей империясының вассалдығы Польшаның Аугустов губерниясындағы Ожкабалай ауылында литвалық шаруалар отбасында дүниеге келді. Оның інісі Винкас 1861 жылы туды; басқа балалары бала кезінде қайтыс болды. Тууы қиындықпен өткендіктен, оның әулие католиктері болған ата-анасы дұға етіп, алғашқы ұлын дін қызметкері болуға тәрбиелеуге уәде берді. Осы уәдені орындау үшін ата-анасы жергілікті балаларды оқытатын ауылдық мұғалімді қолдады. Басанавичус сол жерде оқу, жазу, арифметика және алтарьға қызмет ету сияқты негізгі білім алды. Ол Лукшиайдағы бастауыш мектепке де барды. Сол кезде поляк тілі ақсүйектер мен білімді адамдардың беделді тілі саналды. Мемлекеттік басқаруда орыс тілі, ал шаруалар арасында литва тілі қолданылды. 1863 жылғы көтерілістен кейін патша үкіметі поляк тілі мен мәдениетінің ықпалын азайту мақсатында түрлі орысшалау саясатын жүзеге асырды. Осындай саясаттың бірі Басанавичуске Мариямполе гимназиясына түсуге мүмкіндік берді. Көтеріліске дейін литвалықтың ұлы поляк ақсүйектеріне арналған мектепке түсуге шамасы келмейтін. Басанавичус 1865 жылы алғашқы емтиханды өтпеді, бірақ бір жылдан кейін сәтті тапсырды. Басанавичус литва тіліне, мәдениетіне және тарихына деген құрметін жергілікті төбелерден және ата-анасынан, олар жергілікті әндер, аңыздар мен әңгімелерді сүйіспеншілікпен бөлісіп, дамытты. Бұл құрмет гимназияда оқығанда артып, тереңдеді, онда Басанавичус литва тарихының классикалық авторларымен (Мачей Стрийковский, Александр Гуагнини, Ян Длугош, Марцин Кромер) танысты, литвалық халық әндерін оқыды, Кристионас Донелаитистің «Ерлер» классикалық поэмасын, Адам Мицкевичтің «Конрад Валленрод», Владислав Сирокомланың «Маргиер» және Йозеф Игнаци Крашевскийдің тарихи романдарын оқыды. 1883 жылы ол «Аушра» журналында былай деп жазды: «Біз сұраймыз, Польша поэзиясының есімін Еуропаға танытқан Литваның өткені туралы осы әндерді кім жазды? Жауап қысқа: литвалықтар! Адомас Мицкевич, Л. Кондратавичюс, Ж. И. Крашевский, Т. Ленартавичюс, Коткис (Чоджко), Адинчус (Одинец), Асникис және тағы да көптеген кіші акынның литвалық тегі бар, олар литвалықтар, Литвадан шыққан және олардың тамырында литвалық қан соғып тұрады. Егер олар сүйікті Литваның өткені туралы литва тілінде емес, басқа тілдерде жазса, онда литвалық істердегі поляк ықпалы кінәлі». Эрнест Ренанның «Исаның өмірі» атты сын мақаласын оқығаннан кейін ол діннен алыстады. 1873 жылы мектепті бітіргеннен кейін ол ата-анасын Сейни діни семинариясына емес, Мәскеу университетіне жіберуге көндірді. Басанавичус алдымен тарих және филологияны оқу үшін Мәскеуге барды, бірақ екі семестрден кейін Мәскеу медицина академиясына ауысты. Ол көтерілістен кейінгі орысшалау саясатынан да пайда көрді. Ол Польша конгресінің литвалық студенттері үшін тағайындалған он стипендияның бірін (жыл сайын 360 рубль) алды. Ол жеке сабақтар беріп те табысын арттырды, бірақ тұрмыс жағдайы қиын болды және бұл оның денсаулығына ұзақ уақыт әсер етті. Басанавичус студенттік өмірге белсенді қатысып, Литвадағы жағдайды қадағалап, литвалық мұраны зерттеуін жалғастырды. Румянцев және университет кітапханаларынан деректер жинап, ол Ұлы князь Кестутис туралы зерттеу жазуға үміттенді. Ол көбінесе жазда Литвада болып, халық әндерін, ертегілерді, жұмбақтарды жинады.
Болгариядағы медициналық мансап
1879 жылы көктемде бітіргеннен кейін Басанавичюс Литваға оралып, Ожкабалай, Вилкавишкис және Алексотта бірнеше науқас қабылдады. 1879 жылдың қазанында жеке дәрігерлік практикасын ашу үмітімен Мәскеуге оралды, бірақ көп ұзамай Болгария княздығында 8000 тұрғыны бар Лом-Паланда аурухананың басшысы болу туралы тиімді ұсынысты қабылдады. 1880 жылдың қаңтар айының соңында келгеннен кейін, ол бұрынғы қонақүй ғимаратында орналасқан тозығы жеткен аурухананы тапты және жаңа ғимарат салу, амбулаториялық қызмет ұйымдастыру және аурухананың емделу орны емес, өлмекке келгендерге арналған жер деген пікірге қарсы күрес шараларын белсенді түрде қолға алды. 1880 жылы ауруханада 522 стационарлық және 1144 амбулаториялық науқас болды, ал 1879 жылы бұл көрсеткіш тек 19 науқасқа жеткен еді. Бұл қызмет жақсы төленді, шығындар төмен болғандықтан, ол қарыздарын тез өтеуге және ақша жинауға мүмкіндік алды. Басанавичюс медициналық зерттеулерге арналған мақалалар, болгар саясаткері Петко Каравеловті қолдаған либералдық саяси мақалалар, сондай-ақ пруссиялық литвалық баспасөз үшін, оның ішінде Тильжес Келевис және Lietuwißka Ceitunga, және академиялық журнал Mitteilungen der Litauischen literarischen Gesellschaft үшін мәдени мақалалар жазды. Алайда, бұл басылымдар неміс бақылауында болды және литвалық белсенділердің өсіп келе жатқан қажеттіліктерін толық қанағаттандыра алмады. Басанавичюс шынайы литвалық газет құруды жоспарлады. 1881 жылдың наурыз айында Ресей императоры Александр II-нің қазасынан кейін, Болгария князі Александр Баттенберг либералды саясаткерлерге қарсы шаралар қолдануға тырысты. Қудалаудан қорқып, Басанавичюс 1882 жылдың мамырында Болгариядан кетіп қалды. Ол бірнеше ай саяхаттап, Белград, Вена және Литваға барып, 1882 жылдың желтоқсанында Прагаға қоныстанды. Мұнда ол алғашқы литва тіліндегі газет – «Аушраны» шығаруды ұйымдастырды. Газеттің бірінші саны 1883 жылдың наурыз айында жарық көрді және литва ұлттық қайта жаралуының басталуы ретінде жиі еске алынады. Басанавичюс редакциялық саясатты басқарды, ал Юргис Микшас Шығыс Пруссиядағы Рагнитте баспа жұмыстарын жүзеге асырды. Газеттің литва тілінде жариялануы Ресей империясында заңсыз болғандықтан, ол Литваға жасырын түрде тасымалданды. Басанавичюс көп ұзамай «Аушра» газетінің редакциялық басшылығын Йонас Шлиупаска тапсырды. Заңсыз басылымға қатысқандығы оның 1905 жылға дейін Литваға оралуына кедергі келтірді. Прагада Басанавичюс богемиялық неміс Габриела Элеонора Мольмен танысып, 1884 жылдың мамырында олар үйленді. Олар тойдан кейін бірден Болгарияға көшіп кетті, онда саяси жағдай жақсарған еді. Басанавичюс алдымен Еленада жұмыс тауып, бірақ 1885 жылы Лом-Паландаға оралуға қол жеткізді. Сол жердегі өмірі қиындықтарға толы болды. Серб-болгар соғысы ауруханаға соғыста қаза тапқандардың көптеген науқастарын және тиф эпидемиясын әкелді. 1886 жылдың ақпанында Басанавичюс пневмония және тифпен ауыр сырқатқа шалдықты. 1887 жылдың тамызында ол қастандықтан аман қалды, бірақ бір оқ өмірінің соңына дейін сол жақ иық қанатының астында қалды және түрлі денсаулық проблемаларын тудырды. Оның шабуылшысы Александр Маноилов он жылға сотталды, бірақ оның ниеттерін толық түсіндірмеді. 1889 жылдың 16 ақпанында Моль Прагада анасы қайтыс болған кезде жұқтырған туберкулезден қайтыс болды. Әйелінің өлімі Басанавичюсті шамамен бір жыл бойы депрессия мен қайғыға ұрды. 1891 жылы Басанавичюс Болгария азаматтығын алды және 1892 жылы 25 000 тұрғыны бар Варна қаласына тағайындалды, бірақ оның денсаулық мәселелері нашарлады. Ол аритмия, неврастения, нейралгия, парестезиядан зардап шекті. Бұл оны 1893 жылы мемлекеттік қызметтен кетуге және жұмысын жеке практикасына және Болгарияның Фердинанд I патшасына баруына шектеуге мәжбүр етті. 1894 жылы Ресейдің Николай II жаңа император болғанда, Басанавичюс Литваға оралуға рұқсат беру туралы өтініш білдірді, бірақ оған рұқсат берілмеді. Басанавичюс ауруларын емдеу үшін бірнеше рет Австрияға сапар шекті. 1900 жылы ол инсульт алды және Венаға сапар шекті, онда жасалған рентген суреті қастандықшының оғы сүйектің астында қай жерде қалғанын көрсетті. Дәрігерлер оны операциямен алып тастаудан бас тартты. Денсаулығына қарамастан, Басанавичюс медициналық және этнографиялық зерттеулермен айналысуын жалғастырды және тіпті саясатқа қатысты. 1898 жылы ол Болгария әдебиет қоғамына сайланды. Ол Шығыс Пруссияға барып, 1898 жылғы сайлауда Германия рейхстагына төрт пруссиялық литвалық үміткер атынан науқан жүргізді (Йонас Смалакис сайланды). Ол сондай-ақ Демократиялық партияға қосылды және 1899-1903 жылдар аралығында Варна қалалық кеңесіне сайланды. Ол партиялық съездерге қатысты және денсаулық сақтау саласындағы партиялық бағдарламаны әзірлеуге көмектесті. Алайда, оның құмарлығы литва тілі мен мәдениетіне арналған. Үлкен қашықтыққа қарамастан, ол литва ертегілерін және әндерін жинап, 1898-1905 жылдар аралығында АҚШ-тағы литвалық-американдық басылымдарда жариялады. Жеке өзінің ең маңызды жұмысы литвалықтар фракиялықтар мен фригиялықтардан шыққандығы және осылайша болгарлармен тығыз байланысты екендігі туралы өмір бойына созылған тезис екенін ойлады. Бұл тезис басқа ғалымдар тарапынан қабылданбады.
Вильнюстің Ұлы Сеймі
Ресей орыс-жапон соғысынан жеңіліп, 1905 жылғы революцияның құршауына оралды. Литвада баспасөз басылымына қойылған тыйым алынды. Басанавичус, жылдар бойы қызмет еткеннен кейін, Болгария зейнетақысын алуға құқылы болды және Литваға оралуға рұқсаты болмаса да, оралуға қолайлы уақыт деп санады. 1905 жылдың мамырында Болгариядан аттанып, тамызда Вильнюске жетті. Ол дереу литвалық белсенділердің қызметіне қосылып, Вильнюстің Ұлы Сейміне айналатын литвалық жиналыстың идеясын жақтады. Vilniaus žinios қызметкерлерінің көмегімен он бес мүшеден тұратын ұйымдастыру комитеті құрылды және Басанавичус оның төрағасы болды. 1905 жылдың қараша айында Басанавичус ұйымдастыру комитеті атынан Ресей империясының премьер-министрі Сергей Виттеге жолдаған, Литваның Ресей империясы шегінде автономия талап еткен даулы меморандумды жазды. 1905 жылдың 4-5 желтоқсанында Вильнюстегі Ұлы Сеймге 2000-нан астам қатысушы жиналды. Басанавичус оның төрағасы болып сайланды. Ұзақ, құштарлықпен және қарқынды талқылардан кейін Сейм төрт тармақты қаулы қабылдады, онда патша үкіметі Литваның ең қауіпті жауы деп жарияланды және Литваның автономиясын талап етті. Қаулы сондай-ақ патша билігіне қарсы пассивті және бейбіт қарсылық көрсетуге шақырды, мысалы, салық төлемеу, ереуілдер ұйымдастыру, белгілі бір тауарларды бойкоттау және т.б. Автономияға қол жеткізілмеді және патша билігі жақын арада бақылауын қайта орнатты, бірақ ол 1918 жылы тәуелсіз Литва Республикасын құруға негіз салды. Сеймнің қозғау энергиясын пайдаланып, Басанавичус Литваның алғашқы ұлтшыл партиясы – Литваның Ұлттық Демократиялық партиясын құрды, бірақ ол одан артық танылмады. Патша билігі Сеймді тергеп, оның ұйымдастырушыларын сұраққа алуды бастағанда, Басанавичус Вильнюстен кетіп, Санкт-Петербургке сапар шекті. Ол жерде ол Конституциялық Демократиялық партияның жетекшісі Павел Милюковқа жүгінді, бірақ литвалықтардың мүддесіне немқұрайлылық танытты. 1906 жылдың қаңтарында ол оралғанда полиция оны күтіп тұрды және ол елден қашуды ойлады, бірақ оның Болгария паспортының мерзімі өткен еді. Билік оны сұраққа алды, бірақ түрмеге қамамады. Ол өзінің паспортын жаңартты және тіпті Ресейде бір жылға тұруға рұқсат алды. Денсаулығының нашарлығына және қайталап тұратын денсаулық мәселелеріне қарамастан, Басанавичус Ресей империясының жаңадан құрылған Мемлекеттік Думасына сайлау науқанына белсенді қатысып, литвалық баспасөзге көп жазды, католик шіркеулерінде литва тілін қолдануды жақтады және әртүрлі мұрағаттар мен кітапханаларды зерттеп, этнографиялық зерттеулерін жалғастырды. Басанавичус үшін шіркеудегі тіл мәселесі ерекше маңызды болды. Ресей билігі Вильнюс епископы Эдуард фон дер Роппты Вильнюстен қуғанда, Басанавичус Рим папасы Пьос X-қа делегация ұйымдастырып, Роппты литвалық епископпен алмастыруға көндіруге тырысты. Бұл Басанавичустың поляк дін қызметкерлерімен қақтығысына әкелді. Басанавичус 1907 жылдың қаңтарында Вилейшис сарайында өткен литвалық өнердің алғашқы көрмесін ұйымдастыру жөніндегі комиссияға төрағалық етті.
Литвалық ғылыми қоғам
1907 жылғы 7 сәуірде 1880 жылдан бері білімді қоғам құруды жоспарлаған Басанавичус литва тарихы мен тілін зерттеуге арналған Литва ғылыми қоғамын ресми түрде ашты. Ол қоғамның президенті болып сайланды және қоғам оның өмірінің маңызды бөлігіне айналды. Басанавичустың қатысуы соншалық болды, қоғам оның тұлғасымен шалысқандай болды. Қоғам «Lietuvių tauta (Литва халқы)» атты ғылыми журналын шығарды, оны Басанавичус өңдеді. Сондай-ақ, қоғам кітапхана, мұрағат және мұражай құрды. Царлық билік бұл қоғамды жақсы қабылдамады, оның қызметін бақылап, шектеулер қойды. Басанавичус қоғамның ресми штаб-пәтері болған Ұлттық үй үшін үгіт жүргізді. Қоғам жер учаскесін сатып алуға жеткілікті қаражат жинады, бірақ үй салуға жеткіліксіз болды. Жастар ғалымдар қоғам мен Басанавичустың көне сәнге енгендігін сынады, ал христиан дін қызметкерлері оны тым секулярлы деп шабуылдады, бірақ литва ғылымының жаңа стандарттары мен сапа деңгейін орнатты. Қоғам көрмелер ұйымдастырды, ең танымалдары 1908 жылы «Aušra» журналының 25 жылдығына және 1914 жылы литва баспасөзіне тыйым салудың 10 жылдығына арналған шаралар болды. Қоғам литва тілінде оқулықтар шығаруды қалады, бірақ кітаптар үшін білікті авторларды таба алмады. Сондай-ақ, литва энциклопедиясын шығаруды жоспарлады, бірақ редакциялық даулар мен қаржылық қиындықтар жобаны тоқтатты. Қоғам литва тілін стандарттау жөніндегі төрт мүшелі комиссия құрды (комиссия мүшелері: Йонас Яблонскис, Казимерас Буга, Юозас Балчиконис және Юргис Шлапелис). Ұзақ пікірталастардан кейін Яблонскис жетекші тіл білімі маманы ретінде танылды және оның литва синтаксисі туралы кітабы 1911 жылы қоғам тарапынан жарияланды. Қоғам Гедиминас төбесінде су мұнарасын салу және тарихи Вильнюс жоғарғы қамалының қалдықтарына одан әрі зиян келтіру жоспарларына қарсы белсенді түрде күресті; Басанавичус бұл мәселені шешу үшін Санкт-Петербургке жеке сапар жасады. 1913 жылғы маусымда өткен жылдық мәжілісте қоғам Ұлттық үйге қаражат жинау үшін АҚШ-қа делегация жіберуді шешті. Басанавичус баруға келісті, ал Мартинас Йчас оны сүйемелдеуі керек болды. Басанавичус денсаулығына байланысты тартынды, бірақ келісім берді. Олар Шығыс жағалаудағы литвалық американдық қауымдастықтарына (Нью-Йорк, Иллинойс, Пенсильвания және басқа да жерлерге) барды. Литвалықтардың әдепсіз мінез-құлқы, жергілікті қауымдастықтар арасындағы талас-тартыстар және социалистердің шабуылдары оларды көңілсіздікке түсірді (мысалы, Винкас Миккевичус Капсукас литвалық американдық социалистік баспасөзге донация жинау акциясына бойкот жариялауға шақырды). Басанавичус мұндай шабуылдарға қатты наразы болды, өйткені оған ұлтқа адалдық сыныпқа немесе саяси көзқарасқа адалдықтан әлдеқайда маңызды болды. Олар 120 күн ішінде 84 литвалық қауымдастыққа сапар шекті және 6000-ға жуық донордан 23 799 АҚШ долларын жинады. Ақша Ұлттық үйді салуға жетпеді және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде орыс банкінде жоғалып кетті. Сапардың шаршатушы кестесі Басанавичустың нашар денсаулығын одан әрі нашарлатты. Көрермендер оның бұрынғыдай белсенді емес, көбінесе байқаушы ғана болғанын мойындады. Басанавичус өзінің сөйлеу қиындықтарын, есте сақтау қабілетінің нашарлауын және жалпы әлсіздігін мойындады. Ол әртүрлі комитеттер мен ұйымдарға қатысуын жалғастырды, бірақ автоматты түрде төраға болмайтын. Оның мүшелігі өткен қызметтерінің құрметіне, болашақ жетістіктеріне үміттенбей жасалғандай көрінді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Басанавичус Берлинде несеп жолдарының ауруымен емделіп жатқан еді және шекара жабылу алдында Вильнюске асығып келді. Ол соғыс жылдарын Вильнюсте Литва ғылыми қоғамының мүліктерін сақтап, қорғауға және Литва соғыстан зардап шеккендерге көмек қоғамы арқылы босқындарға көмек көрсету жұмыстарын ұйымдастыруға арнады. 1915 жылдың қыркүйегінде Вильнюсті немістер басып алды. Көптеген литвалықтар Ресейге тереңірек көшіп кетті, бірақ Басанавичус қалада қалды. Бастапқыда Ober Ost шенеуніктері литвалықтардың қызметін шектеді және олардың баспасөзін тыйым салды, бірақ соғыс барысында олардың талаптары жұмсалды. Басанавичус мәдени жұмыстармен айналысты; мысалы, 1917 жылдың жазында Литва ғылыми қоғамының кітапханасына жаңа ғимарат алды және Вильнюс діоцезінің әкімшісінің саяси қызметіне қарсы сөйлеген литвалық дін қызметкерлерін қорғады. Немістер Польшаның марионеттік Корольдігін құрды және Басанавичус неміс шенеуніктеріне Литваның мүдделері туралы бірнеше меморандумға қол қойды. Ол Вильнюс конференциясына қатысып, Литваның 20 мүшеден тұратын Кеңесіне сайланды, бірақ оның рөлі көбінесе құрметті және рәсімдік болды. Ол конференцияға рұқсат бергені үшін неміс шенеуніктеріне ресми түрде алғыс айтты және Папа Бенедикт XV-ге хат жіберді, бірақ шаралардың белсенді қатысушыларының бірі болған жоқ. 1917 жылдың 11 желтоқсанында Кеңес Германия канцлері Георг фон Гертлингтің талабы бойынша Германиямен «берік және мәңгілік одақ» орнату туралы акт қабылдады. Немістерге жасалған осындай уступкалар Кеңесте дау тудырды және төрт мүше – Миколас Биржишка, Степонас Кайрис, Станислав Нарутович және Йонас Вилейшис – наразылық білдіріп Кеңестен кетті. 11 желтоқсан актісін қолдаған төраға Антанас Сметона уақытша қызметтен шеттеді, ал Басанавичус 1918 жылдың 16 ақпанында Литваның тәуелсіздік актісін қабылдаған отырысқа төрағалық етті. Ол актіге бірінші болып қол қойды.
Кейінгі өмірі
1919 жылдың қаңтары мен 1920 жылдың қазаны аралығында Вильнюс бірнеше рет қолы ауысып, саяси режимдері өзгерді, бірақ Басанавичусты саяси дау-дамалы алаңдатпады және ол мәдени жұмысына ден қойды. Ол қысқа ғұмырлы Литва Кеңестік Социалистік Республикасының коммунистік үкіметімен, әсіресе Білім комиссары Вацловас Биржишкамен, тарих мұражайын жөндеу үшін қаржы алу мақсатында жұмыс істеді. 1919 жылдың сәуірінде қала поляктар басып алғаннан кейін, поляк шенеуніктері литвалық белсенділерді мазақтады, кеңестік үкіметтен мұражайға бөлінген ақшаны тәркіледі, Литва ғылыми қоғамының ғимараттарында қару іздеу үшін тіншіктер жасады және тағы басқа да қиындықтар тудырды. Басанавичус лекциялар ұйымдастырды, литва тіліндегі мектептерге көмектесті және мәдени зерттеулерін жалғастырды. Литва мен Польша мүдделерін сақтай отырып, ол Стефан Батори университетінің ашылуына қатысудан бас тартты. 1920 жылдың басында ол Литва ғылыми қоғамын қайтадан көшіруге мәжбүр болды, себебі неміс билігі берген ғимараттар бұрынғы иелеріне қайтарылды. 1920 жылдың мамырында Басанавичус, Миколас Биржишка және Теофилис Юодвалкис Литваның Құрылтай жиналысының ашылуына қатысу үшін Каунасқа сапарлады. Басанавичус құрметті қонақ ретінде күтіліп алынды және көптеген көрнекті тұлғалармен және ескі достарымен кездесті. Ол сондай-ақ Вильнюске оралғанға дейін, маусым айының басында туған Ожкабалайға барып қайтты. Бір айдан кейін, 1920 жылдың шілдесінде қала Кеңес Одағының бақылауына өтті және Кеңес-Литва бейбіт шарты бойынша литвалықтарға қайтарылды. Бірақ Польша 1920 жылдың қазанында Желиговскийдің бүлігі кезінде қаланы қайта басып алды. Польша билігі Литва ғылыми қоғамының мүшелігін Польшаның тұрғындарымен шектеді. Польша цензурасы мен шектеулері Басанавичусты қатты алаңдатты, ол тұтқындалуы мүмкін деп қорқыды. Оның қаладан кетуден бас тартуы Литваның қалаға деген талабының символына айналды. 1924 жылдың шілдесінен қарашасына дейін Басанавичус тағы да Литваға сапар шекті және қаһармандықпен қарсы алынды. 23 қарашада Каунаста оның 75 жылдығына арналған арнайы той, концерттер мен лекциялар өткізілді.
Өлім
Басанавичус 1927 жылдың 5 ақпанында өз үйінде құлап түсті. Ол белгілі бір жазу жұмысын аяқтамай, ауруханаға барудан бас тартты. Литва санитарлық көмек қоғамының ауруханасында оған несеп және өкпе инфекциясы диагнозы қойылды, оған қарсы күресуге оның денесі шамасы келмеді. 1927 жылдың 16 ақпанында, Литваның тәуелсіздігінің 9 жылдығы күні, ол Литва ғылыми қоғамының мәселелерін талқылап, тәуелсіздік тойларына қатысуға ниет білдірді. Ол сол күні сағат 18:50-де қайтыс болды. Литва үкіметі бес күндік аза тұру жариялады және оның жерлеу рәсіміне 12 адамнан тұратын делегация жіберді. Ол 21 ақпанда Расостың зиратына жерленді.
Мұра
Болгарияның Варна қаласындағы бір көшеге оның құрметіне доктор Басанович көшесі деп ат қойылды. Панагюриште көшесіндегі ескерткіш тақтада Басанавичустың бұрынғы тұрған үйінің орны көрсетілген. 2013 жылдың желтоқсан айында Прагадағы Винограды ауданындағы Англика 15 мекенжайында ескерткіш тақта ашылды. Литваның ең танымал және ең ірі жазғы курорты – Палангадағы Ионо Басанавичюс көшесі 1924 жылы жеке келіп Палангада болған Ионас Басанавичюстың есімімен аталады. Басанавичус литвалық фольклорды, әндер, ертегілер және жұмбақтар сияқты материалдарды жинап, өмірінде 14 кітап жариялады. 1993–2004 жылдары фольклоршылар Леонардас Саука және Костас Алексинас Басанавичустың жинаған 7000-ге жуық фольклорлық туындысын жинақтап, оларды 15 томдық «Йонас Басанавичус фольклорлық кітапханасында» жариялады. Огайо штатының Кливленд қаласындағы Рокфеллер паркіндегі Кливленд мәдени бақшасының ішіндегі литвалық мәдени бақтың төменгі деңгейінде доктор Джонас Басанавичустың ескерткіш бюсті орналасқан. 1936 жылы ашылған бұл бюст Литва үкіметінің сыйы ретінде табысталған. Бұл бюст – литвалық ұлттық сананы қолдаған көрнекті мүсінші Йонас Зикарас жасаған түпнұсқаның көшірмесі.