Литва тілінің алғашқы кітабының авторы Мартинас Мажвидас
Martynas Mažvydas
Мартинас Мажвидас (1510-1563) – литовский писатель, издавший первую печатную книгу на литовском языке. Основоположник литовской литературы, автор XVI века.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мартинас Мажвидас (1510 – 21 мамыр 1563) – литва тіліндегі алғашқы басылған кітапты шығарған протестант автор. Оның атының нұсқалары: Мартин Масвидиус, Мартин Масвидас, М. Мосуидс Уайткунас, Маствидас, Мажвидас, Мосвидиус, Масвидше және Мосвид Вайткуна.
Martynas Mažvydas (1510 – 21 May 1563) was a Protestant author who edited the first printed book in the Lithuanian language. Variants of his name include Martinus Masvidius, Martinus Maszwidas, M. Mossuids Waytkūnas, Mastwidas, Mažvydas, Mosvidius, Maswidsche, and Mossvid Vaitkuna.
Өмірбаян
Мажвидас – литва әдебиетінің бастауымен байланысты 16 ғасырдың литвалық жазушысы. Ол Самогит тегінен, Ұлы Литва княздығының Жемайтич Науместис (қазіргі Шилуте ауданы муниципалитеті) маңында дүниеге келген; оның ата-анасы кедей қала тұрғындары болған. Мажвидас өмірін Вильнюсте өткізді, онда ол Ұлы Литва Герцогтығынан шыққан басқа литвалық авторлармен, мысалы, Абраомас Кульвитис, Юргис Заблоцкис және, мүмкін, Станислав Раполиониспен бірге жұмыс істеді. Кейіннен Мажвидас олардың кейбір шығармаларын жариялады. Рим-католик Литвасында Мажвидас протестанттық көзқарастары үшін қуғынға ұшырады, бұл оны Пруссия герцогы Альбрехттің Кенигсбергке шақыруын қабылдауға итермеледі. 1546 жылы Альбертина университетіне түсті, 1548 жылы университетті бітіріп, бакалавр дәрежесін алды. Мажвидастың бір жарым жылда бітіргені оның бұрын басқа жерде оқығанын көрсетеді – мүмкін, Краковта немесе Вильнюстегі Кульвитис құрған мектепте. Сондай-ақ, ол Альбертина университетінде оқытушы болған деген болжам бар. Пруссияда жаңа протестанттық дінді тарату үшін герцог Альбрехт ежелгі прус және литва тілдерінде лютерандық мәтіндерді аударып, басып шығаруға бұйрық берді. 1547 жылы, Кенигсбергте студент кезінде Мажвидас және оның әріптестері алғашқы баспа литва кітабын – «Катехизисмус Прасти Шадей» («Катехизистің қарапайым сөздері») құрастырып, жариялады, ол Ханс Вайнрайх баспаханасында 300 данадан аспаған көлемде шығарылды. Ол Мартин Лютердің «Кішкентай катехизисінің» поляк тіліндегі нұсқасына негізделген. Бұл кітап литва тілінің Самогит диалектісінің ерекшеліктерін, айқын Аукштайтик белгілерін көрсетеді. Ол көрші елдердің тілдеріндегі алғашқы кітаптармен бір уақытта басылды: поляк тілінде 1513 немесе 1514 жылы, белорус тілінде 1522 жылы, эстон тілінде 1535 жылы және латыш тілінде 1585 жылы. 1549 жылы Мажвидас қазіргі Неман қаласындағы Рагайнеде діни қызметкер болып тағайындалды. Сол жылы ол литва тілінде арнау жазған «Амброзий әнін» жазып, жариялады. 1554 жылы Мажвидас Рагайне архидиаконы болды. Ол шіркеу мүшелерінің білімін бақылады, ауыл шаруашылығы мәселелерін реттеді және литва тілінде әдеби жұмысын жалғастырды. Ол «Крещение рәсімінің» формасын неміс тілінен литва тіліне аударып, 1559 жылы Кенигсбергте жариялады. 1558 және 1562 жылдары ол «Пруссия күн тәртібін» дұғасымен бірге «Парафразис» деп жариялады, ол аудармашының қайтысынан кейін 1589 жылы Кенигсбергте басылып шықты. Оның тағы бір маңызды еңбегі – «Христиан әндері» (Gesmes Chriksczoniskas, Gedomas Baszniczosu Per Aduenta ir Kaledas ik Gramniczu) (I бөлім, 1566 ж.; II бөлім, 1570 ж.), оның туысы Балтрамиюс Вилентас баспаға шығарған. Бұл кітап кейіннен Кіші Литвада жарық көрген протестанттық әндер жинақтарының негізі болды. Мажвидас литва әдебиетінің бірнеше жанрларының үлгілерін қалыптастырды: оқулық; катехизис; ноталары бар әндер кітабы; дұғалар кітабы; Киелі кітаптардың аудармасы; және түпнұсқа алғы сөздер мен арнаулар. Ол шамамен 53 жасында Кенигсбергте (қазіргі Калининград) қайтыс болды.
Mažvydas was a prolific 16th century Lithuanian author, who is associated with the beginnings of Lithuanian literature. He was of Samogitian origin, born near Žemaičių Naumiestis (now in Šilutė district municipality) in the Grand Duchy of Lithuania; his parents were said to be indigent townspeople. Mažvydas spent his youth in Vilnius, where he worked together with other pioneering Lithuanian authors from the Grand Duchy of Lithuania, such as Abraomas Kulvietis, Jurgis Zablockis, and possibly Stanislovas Rapolionis. Later Mažvydas would publish some of their works. In Roman Catholic Lithuania Mažvydas was persecuted for his Protestant leanings, which motivated him to accept an invitation from Duke Albrecht of Prussia to come to Königsberg. He entered Albertina University in 1546; in 1548 he graduated from the university with a bachelor's degree. The fact that Mažvydas graduated in one and a half years suggests that he had studied elsewhere before – possibly in Kraków, or at the school established by Kulvietis in Vilnius. It has also been suggested that he was teaching at Albertina University. To spread the new Protestant faith in Prussia, Duke Albrecht commissioned the translation and publication of Lutheran texts in Old Prussian and Lithuanian. In the year 1547, while still a student in Königsberg, Mažvydas and his collaborators compiled and published the first printed Lithuanian book Catechismusa Prasty Szadei ("The Simple Words of Catechism") at the Hans Weinreich printing works in an edition of no more than 300 copies. It was based on the Polish version of Martin Luther's "Kleiner Katechismus". This book shows characteristics of the Samogitian dialect of Lithuanian, with clearly visible Aukštaitian traits. It was printed at about the same time as the first books in neighbouring nations' languages: Polish in 1513 or 1514, Belarusian in 1522, Estonian in 1535, and Latvian in 1585. In 1549, Mažvydas was appointed a priest in Ragainė, in the present day town of Neman. In the same year he wrote and published The Song of St. Ambrosy, with a dedication in Lithuanian. In 1554 Mažvydas became the Archdeacon of Ragainė. He oversaw the education of his parishioners, regulated agricultural matters, and continued his literary work in Lithuanian. He translated "The Form of Baptism" from German into Lithuanian and published it in Königsberg in 1559. Between 1558 and 1562 he published "The Prussian Agenda" into the prayer "Paraphrasis", published in Königsberg in 1589, after the death of the translator. Another of his major works is "The Christian Songs" (Gesmes Chriksczoniskas, Gedomas Baszniczosu Per Aduenta ir Kaledas ik Gramniczu) (Part I, in 1566; Part II, in 1570), printed by his cousin Baltramiejus Vilentas. This book served as a basis for other Protestant books of songs that would later be published in Lithuania Minor. Mažvydas initiated the patterns of several genres of Lithuanian literature: a primer; a catechism; a book of songs with notes; a prayer book; a translation of Holy Writ; and original prefaces and dedications. He died in Königsberg (now Kaliningrad), aged about 53.
Катехизм
1547 жылы Мажвидас литва тілінде алғашқы басылған кітапты – Катехизисті («Катехизистің қарапайым сөздері») жинақтап, жариялады. Бұл литва тіліндегі әдебиет пен баспа ісінің бастауы болды. Кітап Кёнигсберг қаласында басылды. Кітапқа латын тіліндегі Литва Ұлы Герцогтігіне арналған арнау, екі алғы сөз кіреді: біреуі латын тілінде (нақышта), екіншісі литва тілінде (өлеңмен), оқулық, катехизис және әндер жинағы. Литва тіліндегі ұйқасты алғы сөз, «Кішкентай кітаптың литвалықтар мен самогиттерге үндеуі» – литва тіліндегі тұңғыш нағыз өлең. Оның 3-тен 19-ға дейінгі жолдарының бас әріптері автордың атын – Мартин Масвидийді құрап, оның авторлығын растайды. Алғы сөздерде автордың мақсаты айтылады, атап айтқанда, халықты біліммен тәрбиелеу және мәдениетті тарату, ескі нанымдардың қалдықтарымен күресу және протестанттық дінді нығайту. Алғы сөз стилі айқын риторикалық; бұл литва әдебиетіндегі синтаксистік интонациялық поэзияның ең көрнекті үлгісі. Шамамен 200 дана басылды, олардың тек екеуі ғана сақталған. Біреуі Литвадағы Вильнюс университетінің кітапханасында, екіншісі Польшадағы Торунь қаласындағы Николаус Коперник университетінің кітапханасында сақтаулы.
In the year 1547 Mažvydas compiled and published the first printed Lithuanian book – the Catechism (The Simple Words of Catechism), that was the beginning of literature and printing in Lithuanian. The book was printed in Königsberg. The book consists of the dedication in Latin To the Grand Duchy of Lithuania, two prefaces: one in Latin (in prose), and one in Lithuanian (in verse), a primer, the catechism, and the book of songs. The rhymed preface in Lithuanian, The Appeal of The Small Book Itself Unto Lithuanians and Samogitians, is the first authentic verse in Lithuanian. An acrostic, the initial letters of its lines from 3 to 19 downwards, form the name of the author, Martinus Masvidius, thus confirming his authorship. The prefaces state the aims of the author, namely, to educate people and spread culture, to fight the remains of heathen beliefs, and to consolidate the Protestant religion. The style of the preface is distinctly rhetorical; it is the most prominent example of syntactical intonational prosody in Lithuanian literature. Approximately 200 copies were printed; only two have survived. One is held at the Vilnius University Library in Lithuania, and another at Nicolaus Copernicus University in Toruń Library in Poland.