Кіріспе

Мартинас Мажвидас (1510 – 21 мамыр 1563) – литва тіліндегі алғашқы басылған кітапты шығарған протестант автор. Оның атының нұсқалары: Мартин Масвидиус, Мартин Масвидас, М. Мосуидс Уайткунас, Маствидас, Мажвидас, Мосвидиус, Масвидше және Мосвид Вайткуна.

Өмірбаян

Мажвидас – литва әдебиетінің бастауымен байланысты 16 ғасырдың литвалық жазушысы. Ол Самогит тегінен, Ұлы Литва княздығының Жемайтич Науместис (қазіргі Шилуте ауданы муниципалитеті) маңында дүниеге келген; оның ата-анасы кедей қала тұрғындары болған. Мажвидас өмірін Вильнюсте өткізді, онда ол Ұлы Литва Герцогтығынан шыққан басқа литвалық авторлармен, мысалы, Абраомас Кульвитис, Юргис Заблоцкис және, мүмкін, Станислав Раполиониспен бірге жұмыс істеді. Кейіннен Мажвидас олардың кейбір шығармаларын жариялады. Рим-католик Литвасында Мажвидас протестанттық көзқарастары үшін қуғынға ұшырады, бұл оны Пруссия герцогы Альбрехттің Кенигсбергке шақыруын қабылдауға итермеледі. 1546 жылы Альбертина университетіне түсті, 1548 жылы университетті бітіріп, бакалавр дәрежесін алды. Мажвидастың бір жарым жылда бітіргені оның бұрын басқа жерде оқығанын көрсетеді – мүмкін, Краковта немесе Вильнюстегі Кульвитис құрған мектепте. Сондай-ақ, ол Альбертина университетінде оқытушы болған деген болжам бар. Пруссияда жаңа протестанттық дінді тарату үшін герцог Альбрехт ежелгі прус және литва тілдерінде лютерандық мәтіндерді аударып, басып шығаруға бұйрық берді. 1547 жылы, Кенигсбергте студент кезінде Мажвидас және оның әріптестері алғашқы баспа литва кітабын – «Катехизисмус Прасти Шадей» («Катехизистің қарапайым сөздері») құрастырып, жариялады, ол Ханс Вайнрайх баспаханасында 300 данадан аспаған көлемде шығарылды. Ол Мартин Лютердің «Кішкентай катехизисінің» поляк тіліндегі нұсқасына негізделген. Бұл кітап литва тілінің Самогит диалектісінің ерекшеліктерін, айқын Аукштайтик белгілерін көрсетеді. Ол көрші елдердің тілдеріндегі алғашқы кітаптармен бір уақытта басылды: поляк тілінде 1513 немесе 1514 жылы, белорус тілінде 1522 жылы, эстон тілінде 1535 жылы және латыш тілінде 1585 жылы. 1549 жылы Мажвидас қазіргі Неман қаласындағы Рагайнеде діни қызметкер болып тағайындалды. Сол жылы ол литва тілінде арнау жазған «Амброзий әнін» жазып, жариялады. 1554 жылы Мажвидас Рагайне архидиаконы болды. Ол шіркеу мүшелерінің білімін бақылады, ауыл шаруашылығы мәселелерін реттеді және литва тілінде әдеби жұмысын жалғастырды. Ол «Крещение рәсімінің» формасын неміс тілінен литва тіліне аударып, 1559 жылы Кенигсбергте жариялады. 1558 және 1562 жылдары ол «Пруссия күн тәртібін» дұғасымен бірге «Парафразис» деп жариялады, ол аудармашының қайтысынан кейін 1589 жылы Кенигсбергте басылып шықты. Оның тағы бір маңызды еңбегі – «Христиан әндері» (Gesmes Chriksczoniskas, Gedomas Baszniczosu Per Aduenta ir Kaledas ik Gramniczu) (I бөлім, 1566 ж.; II бөлім, 1570 ж.), оның туысы Балтрамиюс Вилентас баспаға шығарған. Бұл кітап кейіннен Кіші Литвада жарық көрген протестанттық әндер жинақтарының негізі болды. Мажвидас литва әдебиетінің бірнеше жанрларының үлгілерін қалыптастырды: оқулық; катехизис; ноталары бар әндер кітабы; дұғалар кітабы; Киелі кітаптардың аудармасы; және түпнұсқа алғы сөздер мен арнаулар. Ол шамамен 53 жасында Кенигсбергте (қазіргі Калининград) қайтыс болды.

Катехизм

1547 жылы Мажвидас литва тілінде алғашқы басылған кітапты – Катехизисті («Катехизистің қарапайым сөздері») жинақтап, жариялады. Бұл литва тіліндегі әдебиет пен баспа ісінің бастауы болды. Кітап Кёнигсберг қаласында басылды. Кітапқа латын тіліндегі Литва Ұлы Герцогтігіне арналған арнау, екі алғы сөз кіреді: біреуі латын тілінде (нақышта), екіншісі литва тілінде (өлеңмен), оқулық, катехизис және әндер жинағы. Литва тіліндегі ұйқасты алғы сөз, «Кішкентай кітаптың литвалықтар мен самогиттерге үндеуі» – литва тіліндегі тұңғыш нағыз өлең. Оның 3-тен 19-ға дейінгі жолдарының бас әріптері автордың атын – Мартин Масвидийді құрап, оның авторлығын растайды. Алғы сөздерде автордың мақсаты айтылады, атап айтқанда, халықты біліммен тәрбиелеу және мәдениетті тарату, ескі нанымдардың қалдықтарымен күресу және протестанттық дінді нығайту. Алғы сөз стилі айқын риторикалық; бұл литва әдебиетіндегі синтаксистік интонациялық поэзияның ең көрнекті үлгісі. Шамамен 200 дана басылды, олардың тек екеуі ғана сақталған. Біреуі Литвадағы Вильнюс университетінің кітапханасында, екіншісі Польшадағы Торунь қаласындағы Николаус Коперник университетінің кітапханасында сақтаулы.