Мария Ғимбутас: Археолог және антропологтың өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Литвалық-американдық археолог (1921–1994)

Мария Гимбутас (23 қаңтар 1921 – 2 ақпан 1994) – литвалық археолог және антрополог, «Ескі Еуропаның» неолит және қола дәуірі мәдениеттерін зерттеуімен және Понт даласын прото-үнді-еуропалықтің бастау отаны деп қарастырған Курган гипотезасымен белгілі.

Ерте өмір

Мария Гимбутас Мария Бируте Алсейкайте ретінде Орталық Литва Республикасының астанасы Вильнюсте Вероника Янулайтите Алсейкиененің және Даниэлиус Алсейканың отбасында дүниеге келді; оның ата-анасы литвалық интеллигенцияның мүшелері болған. Оның анасы 1908 жылы Берлин университетінде көз ауруларын емдеу саласында докторлық диссертациясын қорғады, ал әкесі 1910 жылы Тарту университетінде медицина ғылымдарының кандидаты атанды. 1918 жылы Литва тәуелсіздік алғаннан кейін Гимбутастың ата-анасы астанада алғашқы литвалық ауруханасын құрған Литвалық санитарлық көмек қоғамын ұйымдастырды. Гимбутастың ата-анасы дәстүрлі литвалық халық өнерін білген және үнемі өз үйлеріне заманауи музыканттарды, жазушыларды және авторларды шақыратын, соның ішінде Видунас, Юозас Тумас Вайжгантас және Йонас Басанавичюс. Өзінің күшті мәдени тәрбиесі туралы Гимбутас былай деді: «Менің Вюдунас, Тумас Вайжгантас, тіпті ата-анам күтім алған Басанавичюс сияқты жазушылармен және суретшілермен танысу мүмкіндігім болды. Төрт немесе бес жасымда Басанавичюстің орындығында отырып, жақсы сезінетінмін. Кейіннен, менің өмірім бойы Басанавичюстің жинаған фольклоры маған ерекше маңызды болды».

Эмиграция және шетелдегі өмір

1941 жылы сәулетші Юргис Гимбутасқа үйленді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гимбутас Кеңес Одағының (1940–1941) және содан кейін неміс оккупациясы (1941–1943) астында өмір сүрді. 1942 жылдың маусым айында Гимбутастың тұңғыш қызы Дануте дүниеге келді. Қыздары дүниеге келгеннен кейін бір жыл өткен соң, жас Гимбутас отбасы, алға жылжып келе жатқан Кеңес әскерінен қашып, елден нацистік Германия бақылауындағы аймақтарға – алдымен Венаға, содан кейін Инсбрук пен Баварияға көшті. Осы аласапыран кезең туралы ой бөлісіп, Гимбутас: «Өмір мені кішкентай өсімдіктей қисайтып жіберді, бірақ менің жұмысым бір бағытта үздіксіз жалғасты», – деді. Келесі жылы Тюбингенде докторантурадан кейінгі стипендия алғанда Гимбутас екінші қызы Живилені дүниеге әкелді. 1950 жылдары Гимбутас отбасы Германиядан Америка Құрама Штаттарына көшіп, онда Гимбутас табысты академиялық мансапқа қол жеткізді. Оның үшінші қызы Раса Джулия 1954 жылы Бостонда дүниеге келді. Гимбутас 1994 жылы Лос-Анджелесте 73 жасында қайтыс болды. Одан көп ұзамай ол Каунастың Петрасьюнай зиратында жерленді.

Білім беру және академиялық тағайындаулар

1936 жылдан бастап Гимбутас дәстүрлі фольклорды жазу мақсатында этнографиялық экспедицияларға қатысып, литвалықтардың наным-сенімдерін және өлімге байланысты рәсімдерін зерттеді. Ол 1944 жылы күйеуімен бірге Литваның Каунас қаласынан, алда келе жатқан совет әскерінен қашып бара жатқанда, бір қолында диссертациясын, екінші қолында баласын ұстап тұрғанын жиі айтатын. 1947 жылдан 1949 жылға дейін Гейдельберг және Мюнхен университеттерінде аспирантурада оқыды. 1950 жылдары АҚШ-қа келген соң Гимбутас дереу Гарвард университетінде Шығыс Еуропа археологиялық мәтіндерін аудару жұмысына кірісті. Содан кейін ол антропология факультетінде лекция оқыды. 1955 жылы Гарвардтың Пибоди мұражайының мүшесі атанды. Гимбутас кейін UCLA-да оқытты, онда 1964 жылы Еуропа археологиясы және Үнді-Еуропа тілдерінің профессоры, ал 1965 жылы Ежелгі әлем археологиясының кураторы болды. 1993 жылы Гимбутас Каунастағы (Литва) Витаутас Магнус университетінен құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды.

Курган гипотезасы

1956 жылы Гимбутас өзінің Курган гипотезасын ұсынды, ол ерекше Курган қабір үйінділерін тіл білімімен байланыстырып, прото-индоевропалық (ПИЕ) тілдесетін халықтарды зерттеудегі бірқатар мәселелерді шешуге бағытталды, оларды ол «Курган» деп атады; атап айтқанда, олардың тегін және Еуропаға қоныс аударуын анықтау. Бұл гипотеза және оның ғылымдарды байланыстыру әдісі үнді-еуропалық зерттеулерге маңызды әсер етті. 1950-жылдары және 1960-жылдардың басында Гимбутас Бронза дәуірі Еуропасы, сондай-ақ литвалық халық өнері және балтық және славян тайпаларының тарихы бойынша әлемдік деңгейдегі маман ретінде танылды, бұл оның маңызды еңбегі «Орталық және Шығыс Еуропаның Бронза дәуірі мәдениеттері» (1965) еңбегінде толыққанды бейнеленген. Ол өз жұмысында Еуропаның тарихқа дейінгі кезеңін тіл білімі, этнология және діндер тарихындағы біліміне сүйене отырып, жаңаша түсіндірді және Еуропа цивилизациясының бастауы туралы көптеген дәстүрлі пікірлерге қарсы шықты. 1963-1989 жылдары UCLA-да Еуропа археологиясы және үнді-еуропалық зерттеулер профессоры ретінде Гимбутас 1967-1980 жылдар аралығында Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы неолиттік ескерткіштерінде, соның ішінде Штип қаласына жақын Анзабегово (Солтүстік Македония), сондай-ақ Тессалиядағы (Грекия) Ситагрой және Ахиллеон қазбаларын басқарды. Еуропадағы неолиттік мәдениеттің қазіргі шақтағы бағалауларына дейінгі кезеңді көрсететін жер қабаттарын қазып, басқа археологтардың күтпеген жерлерінен ол күнделікті өмірге және дінге немесе руханилыққа қатысты көптеген заттарды тауып, оларды өмірі бойы зерттеді және құжаттады. 2015 жылы жүргізілген үш генетикалық зерттеу Гимбутастың индоевропалық тайпалардың бастапқы отанына қатысты Курган теориясын қолдады. Аталған зерттеулерге сәйкес, қазір Еуропада кең таралған Y хромосомалық R1b және R1a гаплогруппалары (R1a Оңтүстік Азияда да кең таралған) индоевропа тілдерімен бірге Ресей далаларынан тараған болуы мүмкін; сонымен қатар, олар қазіргі еуропалықтарда неолиттік еуропалықтарда болмаған автосомалық компонентті анықтады, ол әкелік желі арқылы R1b және R1a, сондай-ақ индоевропа тілдерімен бірге енгізілген болуы мүмкін.

In 1956 Gimbutas introduced her Kurgan hypothesis, which combined archaeological study of the distinctive Kurgan burial mounds with linguistics to unravel some problems in the study of the Proto Indo European (PIE) speaking peoples, whom she dubbed the "Kurgans"; namely, to account for their origin and to trace their migrations into Europe. This hypothesis, and her method of bridging the disciplines, has had a significant impact on Indo European studies. During the 1950s and early 1960s, Gimbutas earned a reputation as a world class specialist on Bronze Age Europe, as well as on Lithuanian folk art and the prehistory of the Balts and Slavs, partly summed up in her definitive opus, Bronze Age Cultures of Central and Eastern Europe (1965). In her work she reinterpreted European prehistory in light of her backgrounds in linguistics, ethnology, and the history of religions, and challenged many traditional assumptions about the beginnings of European civilization. As a Professor of European Archaeology and Indo European Studies at UCLA from 1963 to 1989, Gimbutas directed major excavations of Neolithic sites in southeastern Europe between 1967 and 1980, including Anzabegovo, near Štip, Republic of Macedonia, and Sitagroi and Achilleion in Thessaly (Greece). Digging through layers of earth representing a period of time before contemporary estimates for Neolithic habitation in Europe – where other archaeologists would not have expected further finds – she unearthed a great number of artifacts of daily life and religion or spirituality, which she researched and documented throughout her career. Three genetic studies in 2015 gave support to the Kurgan theory of Gimbutas regarding the Indo European Urheimat. According to those studies, Y chromosome haplogroups R1b and R1a, now the most common in Europe (R1a is also common in South Asia) would have expanded from the Russian steppes, along with the Indo European languages; they also detected an autosomal component present in modern Europeans which was not present in Neolithic Europeans, which would have been introduced with paternal lineages R1b and R1a, as well as Indo European languages.

Археологияның соңғы кезеңдері

Гимбутас ағылшын тіліндегі соңғы үш кітабымен ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде атаққа және жаңқаққа ие болды: «Ежелгі Еуропаның қасиеттері мен құдайлары» (1974); «Қасиеттің тілі» (1989), ол 1993–94 жылдары Висбаденде өткен көрмені шабыттандырды; және үш кітаптың соңғысы, «Қасиеттің өркениеті» (1991), ол оның құжатталған археологиялық жаңалығына негізделген, Еуропадағы неолиттік мәдениеттер туралы қорытындыларының шолуын ұсынды: тұрғын үйлердің орналасуы, әлеуметтік құрылым, өнер, дін және сауаттылықтың мәні. «Қасиеттің» трилогиясы Гимбутастың ескі еуропалық жүйе мен оны ығыстырған қола дәуірінің индоевропалық патриархалдық («андрократиялық») мәдениеті арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді. Оның түсіндіруінше, гиноцентрикалық (немесе матристік) қоғамдар бейбіт, әйелдерді құрметтеген және экономикалық теңдікті жақтаған. Ал андрократиялық, яғни еркектер басымдығын құратын кургандықтар Еуропаға шапқындап кіріп, жергілікті халыққа еркек жауынгерлердің иерархиялық билігін таңды.

Ықпал

Гимбутастың еңбектері, оның әріптесі мифолог Джозеф Кэмпбеллдің еңбектерімен бірге, Калифорния штатының Карпинтерия қаласындағы Пасифика аспирантура институсының кампусындағы OPUS мұрағаты және зерттеу орталығында сақталады. Кітапханада Гимбутастың археология, мифология, фольклор, өнер және тіл білімі салаларындағы кең жинағы бар. Гимбутас мұрағатында Гимбутастың өзі түсірген 12 000-нан астам қасиетті бейнелер, сондай-ақ Ескі Еуропаның неолиттік мәдениеттері туралы зерттеу материалдары сақталған. Мэри Макки Гимбутастың зерттеулеріне негізделген төрт тарихи роман жазды: «Жылқылар келген жыл», «Қақпадағы жылқылар», «Көктемнің оттары» және «Сүйектер ауылы».

Қабылдау

Джозеф Кэмпбелл мен Эшли Монтагу Гимбутастың еңбектерінің маңыздылығын египет иероглифтерін түсіндірудегі Розетта тасының тарихи маңыздылығымен салыстырды. Кемпбелл қайтыс болғанға дейін Гимбутастың «Құдайдың тілі» (1989) кітабының жаңа басылымына алғы сөз жазды және ол «Құдайдың бетперделері» кітабын жазған кезде оның Еуропаның неолиттік мәдениеттері туралы зерттеулері қолжетімді болмағаны үшін қатты өкінгенін жиі айтты. Экофеминист Шарлин Спретнак 2011 жылы Гимбутастың еңбектеріне қарсы «қарсы шабуыл» оның өмірінің соңғы жылдарынан бастап, қайтысынан кейін ұйымдастырылғанын мәлімдеді. Археологияның бағытты қалыптастырушылары Гимбутастың кейінгі еңбектерін мойындамады. Пенсильвания университетінің антропологы Бернард Уайлс (1934–2012) «Нью-Йорк Таймс» газетіне берген сұхбатында Гимбутастың көптеген әріптестері оның «өте білімді, бірақ сын тұрғысынан талдауда нашар» екенін айтты. Ол «барлық деректерді жинап, содан кейін ешқандай аралық аргументсіз қорытындыға секіріп өтеді» деді. Көптеген археологтар оны эксцентрик санайды. Питер Укко мен Эндрю Флеминг «Құдайша» теориясының алғашқы сыншылары болды, және Гимбутас кейіннен осы теориямен байланысты болды. Укко 1968 жылғы «Антропоморфтық мүсіндер» атты монографиясында династияға дейінгі Египеттегі мүсіндердің мағынасы туралы негізсіз қорытындылар жасауға қарсы ескертті. Мысалы, ол ерте египеттік әйелдердің кеудесін ұстап тұрған мүсіндері аналық немесе құнарлылықты білдіретіндей «көрінетін» болғанын айтты, бірақ Пирамидалық мәтіндер Египетте бұл әйелдердің қайғыға берілгендігін білдіретін әрекет екенін көрсетті. Флеминг 1969 жылғы «Ана Құдайдың мифы» атты мақаласында неолиттік фигураларды еркек екені анық көрсетілмеген жағдайда әйел ретінде анықтау тәжірибесіне күмән келтірді және неолиттік тас мүсіндері мен жерлеу салтының «Құдайша» түсіндірмелерінің басқа аспектілеріне қарсы шықты. Синтия Эллер 2000 жылғы «Матриархалды ерте заман мифы» кітабында Гимбутастың идеяны феминизмге енгізудегі рөлін талқылайды. Кэти Гирдің 2009 жылғы «Кноссос және модернизм пайғамбарлары» кітабы археологияға саяси ықпалды жалпылай қарастырады. Крит аралындағы Кноссос мысалы арқылы, пацифистік, матриархалды және сексуалдық азаттыққа толы қоғамның үлгісі ретінде ұсынылған, Гир археологияның адамдарға бейтаныс өткенді үйретудің орнына, адамдардың көруге ниеттенгенін көрсетуге бейім екенін мәлімдейді.

Joseph Campbell and Ashley Montagu each compared the importance of Gimbutas's output to the historical importance of the Rosetta Stone in deciphering Egyptian hieroglyphs. Campbell provided a foreword to a new edition of Gimbutas's The Language of the Goddess (1989) before he died, and often said how profoundly he regretted that her research on the Neolithic cultures of Europe had not been available when he was writing The Masks of God. The ecofeminist Charlene Spretnak argued in 2011 that a "backlash" against Gimbutas's work had been orchestrated, starting in the last years of her life and following her death. Mainstream archaeology dismissed Gimbutas's later works. Anthropologist Bernard Wailes (1934–2012) of the University of Pennsylvania commented to The New York Times that most of Gimbutas's peers believe her to be "immensely knowledgeable but not very good in critical analysis. She amasses all the data and then leaps from it to conclusions without any intervening argument." He said that most archaeologists consider her to be an eccentric. Peter Ucko and Andrew Fleming were two early critics of the "Goddess" theory, with which Gimbutas later came to be associated. Ucko, in his 1968 monograph Anthropomorphic figurines of predynastic Egypt warned against unwarranted inferences about the meanings of statues. He notes, for example, that early Egyptian figurines of women holding their breasts had been taken as "obviously" significant of maternity or fertility, but the Pyramid Texts revealed that in Egypt this was the female gesture of grief. Fleming, in his 1969 paper "The Myth of the Mother Goddess", questioned the practice of identifying neolithic figures as female when they weren't clearly distinguished as male and took issue with other aspects of the "Goddess" interpretation of Neolithic stone carvings and burial practices. Cynthia Eller also discusses the place of Gimbutas in injecting the idea into feminism in her 2000 book The Myth of Matriarchal Prehistory. The 2009 book Knossos and the Prophets of Modernism by Cathy Gere examines the political influence on archaeology more generally. Through the example of Knossos on the island of Crete, which had been represented as the paradigm of a pacifist, matriarchal and sexually free society, Gere claims that archaeology can easily slip into reflecting what people want to see, rather than teaching people about an unfamiliar past.

Монографиялар

Гимбутас, Мария (1946). Литвадағы жерлеу салты. Тюбинген: H. Laupp. Гимбутас, Мария (1956). Шығыс Еуропаның тарихына дейінгі дәуірі. I бөлім: Ресей және Балтық аймағындағы мезолит, неолит және мыс дәуірі мәдениеттері. Американың тарихқа дейінгі зерттеулер мектебі, Гарвард университетінің бюллетені № 20. Кембридж, Массачусетс: Пибоди мұражайы. Гимбутас, Мария және Р. Эрих (1957). COWA зерттеуі және библиографиясы, Орталық Еуропа аймағы. Кембридж: Гарвард университеті. Гимбутас, Мария (1958). Литва халық өнеріндегі ежелгі символизм. Филадельфия: Америкалық фольклор қоғамы, Америкалық фольклор қоғамының естеліктері 49. Гимбутас, Мария (1958). Rytprusiu ir Vakaru Lietuvos Priesistorines Kulturos Apzvalga [Шығыс Пруссия және Батыс Литваның тарихына дейінгі мәдениеттерінің шолуы]. Нью-Йорк: Studia Lituaica I.
Гимбутас, Мария және Р. Эрих (1959). COWA зерттеуі және библиографиясы, 2-аудан – Скандинавия. Кембридж: Гарвард университеті. Гимбутас, Мария (1963). Балтықтар. Лондон: Thames and Hudson, ежелгі халықтар мен орындары 33. Гимбутас, Мария (1965). Орталық және Шығыс Еуропадағы қола дәуірі мәдениеттері. Гаага/Лондон: Mouton. Гимбутас, Мария (1971). Славяндар. Лондон: Thames and Hudson, ежелгі халықтар мен орындары 74. Гимбутас, Мария (1974). Обре және оның ежелгі Еуропадағы орны. Сараево: Земский мұражайы. Босния және Герцеговинаның өлкелік мұражайының ғылыми хабарламалары, 4-том, А нөмірі.
Гимбутас, Мария (1974). Ежелгі Еуропаның қасиетті әйелдері мен құдайлары, б.з.д. 7000-3500 жылдар: мифтер, аңыздар және культ мүсіндері. Лондон: Thames and Hudson. Гимбутас, Мария (1981). Grotta Scaloria: 1980 жылғы зерттеулер есебі, 1979 жылғы қазбаларға қатысты. Манфредония: Коммуналдық әкімшілік. Гимбутиене, Мария (1985). Балтықтардың тарихына дейінгі дәуірі: этногенез, материалдық мәдениет және мифология. Вильнюс: Mokslas. Гимбутас, Мария (1989). "Құдайшаның тілі: Батыс өркениетінің жасырын белгілерін ашу". Сан-Франциско: Harper & Row. Гимбутас, Мария (1991). "Құдайшаның өркениеті: Ежелгі Еуропа әлемі". Сан-Франциско: Harper. Гимбутас, Мария (1992). Еуропалық индогермандықтардың этногенезі. Инсбрук: Инсбрук университетінің тіл білімі институты, Инсбрук тіл білімі үлестері, баяндамалар мен шағын жазбалар 54. Гимбутас, Мария (1994). "Ежелгі Еуропаның соңы". Оңтүстік Ресейден келген көшпелі тайпалардың шабуылы және Орталық Еуропаның индогермандыққа өтуі. Инсбрук: Тіл білімі институты. Гимбутас, Мария, редакциялаған және толықтырған Мириам Роббинс Декстер (1999). Тірі қасиетті әйелдер. Беркли/Лос-Анджелес: Калифорния университетінің баспасы.

Gimbutas, Marija (1946). Die Bestattung in Litauen in der vorgeschichtlichen Zeit. Tübingen: H. Laupp. Gimbutas, Marija (1956). The Prehistory of Eastern Europe. Part I: Mesolithic, Neolithic and Copper Age Cultures in Russia and the Baltic Area. American School of Prehistoric Research, Harvard University Bulletin No. 20. Cambridge, MA: Peabody Museum. Gimbutas, Marija & R. Ehrich (1957). COWA Survey and Bibliography, Area – Central Europe. Cambridge: Harvard University. Gimbutas, Marija (1958). Ancient symbolism in Lithuanian folk art. Philadelphia: American Folklore Society, Memoirs of the American Folklore Society 49. Gimbutas, Marija (1958). Rytprusiu ir Vakaru Lietuvos Priesistorines Kulturos Apzvalga [A Survey of Prehistory of East Prussia and western Lithuania]. New York: Studia Lituaica I.
Gimbutas, Marija & R. Ehrich (1959). COWA Survey and Bibliography, Area 2 – Scandinavia. Cambridge: Harvard University. Gimbutas, Marija (1963). The Balts. London : Thames and Hudson, Ancient peoples and places 33. Gimbutas, Marija (1965). Bronze Age cultures in Central and Eastern Europe. The Hague/London: Mouton. Gimbutas, Marija (1971). The Slavs. London : Thames and Hudson, Ancient peoples and places 74. Gimbutas, Marija (1974). Obre and Its Place in Old Europe. Sarajevo: Zemalski Museum. Wissenchaftliche Mitteilungen des Bosnisch Herzogowinischen Landesmuseums, Band 4 Heft A.
Gimbutas, Marija (1974). The Goddesses and Gods of Old Europe, 7000 to 3500 BC: Myths, Legends and Cult Images. London: Thames and Hudson. Gimbutas, Marija (1981). Grotta Scaloria: Resoconto sulle ricerche del 1980 relative agli scavi del 1979. Manfredonia: Amministrazione comunale. Gimbutienė, Marija (1985). Baltai priešistoriniais laikais : etnogenezė, materialinė kultūra ir mitologija. Vilnius: Mokslas. Gimbutas, Marija (1989). The Language of the Goddess: Unearthing the Hidden Symbols of Western Civilization. San Francisco: Harper & Row. Gimbutas, Marija (1991). The Civilization of the Goddess: The World of Old Europe. San Francisco: Harper. Gimbutas, Marija (1992). Die Ethnogenese der europäischen Indogermanen. Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft, Vorträge und kleinere Schriften 54. Gimbutas, Marija (1994). Das Ende Alteuropas. Der Einfall von Steppennomaden aus Südrussland und die Indogermanisierung Mitteleuropas. Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft. Gimbutas, Marija, edited and supplemented by Miriam Robbins Dexter (1999) The Living Goddesses. Berkeley/Los Angeles: University of California Press.

Өңделген томдар

Гимбутас, Мария (ред.) (1974). Босниядағы неолиттік орындары: Обре. Сараево: А. Археологиялық. Гимбутас, Мария (ред.) (1976). Оңтүстік-Шығыс Югославиядағы Анза қазбаларынан көрініс тапқан неолиттік Македония. Лос-Анджелес: Калифорния университетінің Археология институты, Monumenta archaeologica 1. Ренфрю, Колин, Мария Гимбутас және Эрнестин С. Элстер (1986). Грецияның солтүстік-шығысындағы Ситагрой тарихқа дейінгі ауылындағы қазба жұмыстары. 1-том. Лос-Анджелес: Калифорния университетінің Археология институты, Monumenta archaeologica 13. Гимбутас, Мария, Шан Винн және Даниэль Шимабуку (1989). Ахиллеон: Грецияның Фессалиясындағы неолиттік елді мекені, б.з.д. 6400–5600 жылдар. Лос-Анджелес: Калифорния университетінің Археология институты, Лос-Анджелес. Monumenta archaeologica 14.

Жинақталған заттар

Декстер, Мириам Роббинс және Карлин Джонс Блей (ред.) (1997). Құрған мәдениеті және Еуропаның үнді-еуропалықтануы: М. Гимбутастың 1952 жылдан 1993 жылға дейінгі таңдамалы мақалалары. "Индоевропалық зерттеулер журналы" монографиясы 18. Вашингтон, округ Колумбия: Адамды зерттеу институты.

Құрметпен оқыған

Скомал, Сьюзан Нацев және Эдгар С. Поломе (ред.) (1987). Прото-индоевропалық: Тілдік мәселенің археологиясы. Мария Гимбутасқа арналған зерттемелер. "Индоевропалық зерттеулер журналы" монографиясы № 001. Вашингтон, Д.С.: Адамды зерттеу институты. Марлер, Джоан (ред.) (1997). Шежіре аталарының әлемінен: Мария Гимбутасқа арналған антология. Манчестер, КТ: Knowledge, Ideas & Trends, Inc. Декстер, Мириам Роббинс және Эдгар С. Поломе (ред.) (1997). Индоевропалық өркениетінен үзінділер: Мария Гимбутастың естелігіне арналған еңбектер. "Индоевропалық зерттеулер журналы" монографиясы № 19. Вашингтон, округ: Адамды зерттеу институты.