Кіріспе

Литваның "Аушра" немесе "Аушра" (әдеби мағынасы: таң) газеті – алғашқы ұлттық литва газеті болды. Алғашқы саны 1883 жылы Германияның Шығыс Пруссиясындағы Рагнит қаласында жарық көрді (газет оны Шығыс Пруссияның этнолингвистикалық бөлігі – Кіші Литва деп көрсеткен). Кейіннен ол ай сайын Тылситте (қазіргі Советск қаласында) шығарылды. Барлығы қырық саны ғана басылып, таралымы 1000 данадан аспаса да, бұл маңызды оқиға болды, себебі ол Литваның ұлттық қайта жаралуының бастауы болды, соның нәтижесінде тәуелсіз Литва мемлекеті құрылды (1918–1940). 1883 және 1904 жылдар аралығындағы кезең, патша үкіметі литва баспасөзіне тыйым салған кезде, "Аушрос гадинэ" (Таң шағы кезеңі) деп аталды. 1886 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты басылым тоқтатылды.

Тарих

Ресей билігі Вильнюсте литва тілінде газет шығаруға рұқсат бермеген соң, Йонас Шлюпас оны Шығыс Пруссияда (Германия) шығаруды ұсынды. Бірақ ол тым радикалды саналды, сондықтан баспагер Юргис Микшас Джонас Басанавичусты газеттің бірінші редакторы қылуға шақырды. Aušra газетінің өмір сүрген үш жылында барлығы бес редактор жұмыс істеді. Микшас жеке себептермен қызметтен кеткеннен кейін, болашақ басылымдарды қадағалау Шлюпасқа сеніп тапсырылды. Алайда, ол Болгарияда тұратын Басанавичуспен келіспеушілікке түсті. Шлюпас ұлтшыл қозғалыстарға қатысқандығы үшін неміс билігімен де қиындыққа кезікті және 1884 жылы Пруссиядан кетуге мәжбүр болды. Басқа редакторлар – Мартинас Янкус және Йонас Андзюлаитис – пікір таласына қатыспады, соның нәтижесінде даулар басылды. Бірақ Микшас көп ұзамай қарызға батып, газетті қаржылай қолдауға шамасы келмеді. Басылым тоқтатылды. Aušra тоқтатылғаннан кейін литва тілінде жаңа мерзімді басылымдар пайда болды. Варпас (ағылшын тілінде: The Bell) – дінсіз газет болды, ал Швиэса консервативті және діни бағытталған басылым еді. Газет 1863 жылғы көтерілістен кейін Ресей империясы билігі литва баспасөзіне тыйым салғандықтан Литвадан тыс жерде жарық көрді. Латын әліпбиін қолдана отырып литва тілінде жариялауға тыйым салынды; үкімет халықты кириллицадағы Grazhdanka әліпбиін қолдануға көндіруді қалады. Латын әліпбиінде басылым шетелде, көбінесе Кіші Литвада ұйымдастырылды; knygnešiai (сөзбе-сөз: кітап контрабандистері) баспа материалдарын неміс-орыс шекарасы арқылы өткізді. Осылайша Aušra газеті оқырмандарына жетіп отырды. Тағы бір жолы – жабық конверттер арқылы.

Мазмұны

Аушраға 70-тен астам адам үлес қосты. Жазушылар немесе Аушринкай 1863 жылы крепостнойлық жойылғаннан кейін пайда бола бастаған жақсы жағдайдағы шаруалардың отбасыларынан шыққан. Авторлардың көпшілігі ресейлік университеттерде білім алып, поляк тілінде еркін сөйледі. Редакциялық құрамның жиі ауысуына байланысты газеттің нақты және анық бағыты болмады. Басанавичус Аушраны саяси басылым ретінде қарастырмады; алғашқы санында газет тек мәдени мәселелермен айналысатынын мәлімдеді. Алайда, Аушра көп ұзамай ұлтшылдық бағытқа бұрылды. Аушра литва ұлты және литвалықтардың анықтамасы туралы көптеген идеяларды қалыптастыруға көмектесті. Ол Польша-Литва одағын қайта жандандыру идеясын қабылдамай бастады. Авторлар тәуелсіз литва мемлекеті құру туралы ойлана бастады. Газет ауыл шаруашылығы, АҚШ-тағы литва қауымдастықтары туралы хабарлар сияқты түрлі тақырыптарды жариялады, бірақ тарих ең танымал болды. Алғашқы санының кіріспесі латын тіліндегі "Homines historiarum ignari semper sunt pueri", яғни "Тарихты білмейтіндер мәңгі бала болып қалады" деген мақалмен басталды. Олар Литва тарихын литва тілінде жазған және күшті Ұлы Литва Герцогтігінің жарқын бейнесін салған алғашқы тарихшы Симонас Даукантастың еңбектеріне сүйенді. Аушра поляк дін қызметкерлерінің күштеп жүргізген поляктануына және патшалық Ресейдің русификациясына сынды көзбен қарады. Аушра редакциясының басты мақсаты – литва тілінің қолданылу құқығын алу және оның беделін қайта жаңғырту болды. Газет зиялы қауымға бағытталғандықтан, оқырмандары шектеулі болды. Шаруалар Аушраның дінсіз екенін және католик дәстүрлерін қабылдамайтынын түсінбеді.