Кіріспе

Иерусалим патшасы (1136–1174) (әкімдік еткен жылдары 1163–1174)

Амальрик немесе Амаури I (Амальрик; 1136, 11 шілде – 1174) – 1163 жылдан Иерусалим патшасы, билікке келгенге дейін Яффа және Аскалон графы болған. Ол Мелисенда мен Иерусалимнің Фулькінің екінші ұлы және үлкен ағасы Балдуин III-нің орнын басты. Оның билік кезінде Иерусалим Византия империясымен жақын одақтас болды, және екі мемлекет Мысырға қарсы сәтсіз жорық ұйымдастырды. Ол Иерусалимнің үш болашақ билеушісі – Сибилла, Балдуин IV және Изабелла I-нің әкесі болды. Ескі зерттеулер Амальрик және Эймери есімдерін бір атаудың әртүрлі жазылуы деп жаңылыстырды, сондықтан бұл тарихшылар қате сандар қосып, Амальрикті Амальрик I (1163–1174) деп, ал король Эймериді (1197–1205) "Амальрик II" деп атады. Қазіргі ғалымдар бұл екі есімнің бір емес екенін мойындайды және енді ешбір патшаның атына сан қоспайды. Бұл екі есімді шатастыру замандастарының арасында да жиі кездесетін.

Жастық шақ

Амальрик 1136 жылы Анжудың бұрынғы графы Фульк патшасы мен патшайым Мелисенденің ұлы ретінде дүниеге келді, Мелисенде – корольдік мұрагері. Фульк 1143 жылы аң ауысқанда қаза болғаннан кейін, тақ Мелисенде мен Амальриктің үлкен ағасы Бальдуин III-ке бірлесіп өтті, ол кезде Бальдуин әлі 13 жаста еді. Бальдуин екі жылдан кейін есейгенімен Мелисенде тақтан түспеді, ал 1150 жылға қарай олардың арасындағы шиеленіс күшейе бастады. 1152 жылы Бальдуин өзін жалғыз патша деп жариялады, содан кейін азамат соғысы басталды, Мелисенде Иерусалимді сақтап қалды, ал Бальдуин солтүстіктегі жерлерді бақылады. 1151 жылы ересек болғанда Яффа графтығын иелігіне алған Амальрик Иерусалимдегі Мелисендеге адал болды, ал Бальдуин оңтүстікке шабуыл жасағанда Амальрик анасымен бірге Дәуіт мұнарасында қоршауға түсті. Бұл күресте Мелисенде жеңіліске ұшырады, содан кейін Бальдуин жеке билік жүргізді. 1153 жылы Бальдуин Мысырдың Аскалон бекінісін жаулап алды, ол кейін Амальриктің Яффа иелігіне қосылды (Аскалон шайқасына қараңыз). Амальрик 1157 жылы Агнес Куртенэйге үйленді. Агнес, Едессаның Иоскелин II-нің қызы, 1150 жылы бұрынғы крестшілер графтығының батыс аймақтары жоғалғаннан бері Иерусалимде тұрып келді. Патриарх Фулхер олардың арасындағы туыстық байланысқа байланысты осы некеге қарсы болды, өйткені екеуінің де бес атасы – Гю I Монлери болған, және олар Фулхер қайтыс болғанға дейін күтіп, содан кейін үйленді. Агнес Амальрикке үш бала таңды: Сибилла, болашақ Бальдуин IV (екеуі де өздерінің құқығымен корольдікке ие болады) және бала кезінде қайтыс болған Аликс.

Мұрагерлік

1163 жылдың 10 ақпанында Балдуин III қайтыс болды және патшалық Амальрикке өтті, бірақ ақсүйектер арасында Агнеске қарсылық болды; олар 1157 жылы Балдуин III әлі мұрагер тудыра алатын кезде оған үйленуге дайын болған, бірақ енді Жоғарғы Кеңес Амальрикты патша ретінде мойындаудан бас тартты, егер ол Агнеспен некесін жоймаса. Агнеске деген ашу, мойындау керек, Тирлік Вильгельмнің, оған Иерусалимнің латын патриархы болуына кедергі келтіргенінен, сондай-ақ Вильгельмнің Эрнуль сияқты жалғастырушыларының оның әдеп-ахлағына күдікпен қарауынан ("car telle n'est que roine doie iestre di si haute cite comme de Jherusalem" – "Иерусалим сияқты қасиетті қалаға мұндай патшайым жарамайды") артық көрсетілген болуы мүмкін. Дегенмен, туыстық қатынас қарсыластарға жеткілікті себеп болды. Амальрик келісіп, әйелсіз таққа отырды, бірақ Агнес Яффа мен Аскалонның графинясі атағын сақтап, сол феодтан зейнетақы ала берді. Ұзақ уақыт өтпей Агнес Ибелиннің Гюгосына үйленді, оған Амальрикке үйленер алдында айтылған болатын. Шіркеу Амальрик пен Агнес туған балаларын заңды деп жариялап, олардың мұрагерлік тізбегіндегі орнын сақтап қалды. Агнес балалары арқылы Иерусалимде шамамен 20 жыл бойы зор ықпалға ие болды.

Мұсылман мемлекеттерімен қақтығыстар

Балдуин III билік құрған кезде, Бірінші крест жорығы кезінде құрылған алғашқы кресттік мемлекет – Эдесса графтығы Зенгидің, Алеппоның түркі әмірінің қолына түсті. Зенги Алеппо, Мосул және Солтүстік Сирияның басқа қалаларын біріктірді және оңтүстіктегі Дамаскқа бақылау орнатуды жоспарлады. 1148 жылғы Екінші крест жорығы Дамаскі жаулап ала алмады, ол көп ұзамай Зенгидің ұлы Нур ад-Динге қарасты. Иерусалим де Византия империясының Солтүстік Сириядағы ықпалына түсті, империя Антиохия княздығына билігін жүргізді. Сөйтіп, Иерусалим назарын Мысырға бұрды, онда Фатимид әулеті жас халифалар мен азамат соғыстарының салдарынан қиын жағдайда болды. Крестшілер Бальдуин I заманынан бері Мысырды жаулап алуды қалаған, ол да осы жорықта қаза тапқан еді. Балдуин III-нің Аскалонды басып алуы Мысырды жаулап алу мүмкіндігін арттырды.

Мысырға шабуыл жасау

Амальрик 1163 жылы Мысырға алғашқы жорығын бастады, Фатимидтер Балдуин III билігі тұсында басталған жылдық салықты төлемегенін мәлімдеді. Визир Диргам жақында визир Шаварды құлатып, Пелузиумде Амальрикпен кездесуге шықты, бірақ жеңіліп, Бильбейске шегінуге мәжбүр болды. Египеттіктер Нилдің бөгеттерін ашып, өзеннің тасуына мүмкіндік берді, Амальриктің одан әрі басып кіруін болдырмауды үміттенеді. Амальрик үйіне қайтты, бірақ Шавар 1164 жылы дауды реттеу үшін генералы Ширкухты жіберген Нур ад Диннің сарайына қашты. Диргам Амальриктан көмек сұрады, бірақ Ширкух пен Шавар Амальрик араласуға үлкермес бұрын келді, Диргам өлтірілді. Шавар Ширкух билікті өзіне тартып алады деп қорқып, Амальрикке де көмек сұрады. Амальрик 1164 жылы Мысырға оралып, Ширкухты Бильбейсте қоршады, бірақ Ширкух Дамаскқа шегінді. Ширкух бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді, Александрия Амальрикке берілді. Бірақ Амальрик онда мәңгі қала алмады, үлкен салық жинағаннан кейін Иерусалимге қайтты. Енді Иерусалим жаулармен қоршалған еді. 1170 жылы Саладин Иерусалимге шабуыл жасап, Эйлат қаласын басып алып, Иерусалимнің Қызыл теңізбен байланысын үзді. Египет визирі болып тағайындалған Саладин 1171 жылы соңғы Фатимид халифасының қайтысынан кейін сұлтан деп жарияланды. Саладиннің сұлтандыққа өрлеуі Иерусалим үшін күтпеген жеңілдік болды, өйткені Нур ад Дин енді өзінің қуатты вассалын бағындырумен айналысты. Дегенмен, 1171 жылы Амальрик өзі Константинопольге сапар шекті, Сириялық Жобертті регент етіп тағайындады және Еуропа патшаларына екінші рет елшілер жіберді, бірақ тағы да ешқандай көмек келмеді. Келесі бірнеше жылда патшалыққа Саладин мен Нур ад Дин ғана емес, сонымен қатар Ассасиндер де қауіп төндірді. Бір оқиғада Темплиерлер рыцарлары бірнеше Ассасин елшілерін өлтірді, бұл Амальрик пен Темплиерлер арасындағы шиеленіске әкелді.

Өлім

Нұр әд-Дин 1174 жылы қайтыс болды, содан кейін Амальрик дереу Баниясты қоршауға алды. Қоршаудан бас тартып қайтып келе жатқанда ол дизентерияға шалдықты, дәрігерлер оның жағдайын жеңілдетті, бірақ Иерусалимде қызбаға ауысты. Тирлік Вильгельм былай деп түсіндіреді: «Бірнеше күн бойы қатты қызбадан зардап шеккеннен кейін, грек, сириялық және басқа да елдердің ауруларды емдеуде шебер дәрігерлерін шақырып, оған тазартатын дәрі беруді талап етті». Олар да, латын дәрігерлері де көмектесе алмады, ол 1174 жылдың 11 шілдесінде қайтыс болды. Мария Комнина Амальрикке екі қыз туды: 1172 жылы туған Изабелла кейін төрт күйеуге шығып, патшайым болды; ал кейіннен өлі туған бала дүниеге келді. Өлім төсегінде Амальрик Наблус қаласын Мария мен Изабеллаға мұра етіп берді, олар екеуі де сонда қоныстанды. Теңес ауруына шалдыққан бала Бальдуин IV әкесінің орнына отырды және анасы Агнес де Куртенениді (қазір төртінші күйеуімен тұрмыс құрған) сарайға қайта әкелді.

Физикалық сипаттамалары

Уильям Амальриктің жақын досы болды және оны толыққанды сипаттады. "Оның сөйлеуі сәл қиындықпен айтылатын, бірақ ол кемшілік деп есептелмейтін, алайда оны жылдам және шешен сөйлеуден мүгеде қылатын еді. Ол көркем әңгіме айтудан гөрі кеңес беруде жақсырақ еді". Інісі Балдуин III сияқты, ол да соғысшы емес, ғалым болған, бос уақытында заң мен тілдерді оқыған: "Ол патшалықты басқаратын дәстүрлі заңды жақсы білді – шындығында, ол осы жағынан ешкімнен де кем емес еді". Ол, мүмкін, барлық екінші дәрежелі вассалдарды тікелей патшаға бағынышты ету және Жоғарғы Кеңесте (Haute Cour) қатысуға құқылы ету туралы жарлыққа жауапты болған. Амальрик зор қызығушылық танытқан, және Уильямның айтуынша, ол ауырған кезде Амальрик дененің қайта тірілуіне күмән келтіргеніне таңырқанған. Ол әсіресе Уильям оқыған тарихының алғашқы нұсқаларын тыңдауды ұнатқан, сағаттап оқып, тыңдаған. Ол ойын-сауық пен көріктілерге қызығушылық танытпаса да, аң аулауды ұнатқан. Ол өзінің қызметкерлеріне тым сенімді болған, және халықтың көп бөлігі оны жек көретін болса да, оны жұрт алдында қорлағандарға қарсы ешқандай шара қолданбаған. Ол бойы ұзын, келбетті болған: "Оның орташа мөлшердегі, жарқыраған көздері болған; мұрны інісі сияқты әдемі, бүкілдей болған; шашы сары, маңдайынан сәл кері өскен. Сымбатты әрі тығыз сақал оның жақтары мен иегін жапқан. Ол тым күлкіге беріліп, бүкіл денесі дірілдейтін". Ол көп жемейтін және ішпейтін, бірақ қартайған сайын денесі семіріп, әскери іс-қимылдарға деген қызығушылығы төмендеген; Уильям айтуынша, ол "өте семіз, әйелдің кеудесі сияқты белінен төменге салбыраған". Амальрик дінге берілген, күн сайын шіркеуге барып қана қоймай, "сондай-ақ, нәпсі құмарлыққа шексіз берілген және үйленген әйелдерді аздырған" делінеді. Дінге берілгеніне қарамастан, ол дін қызметкерлерінен салық алған, олар бұған қарсылық көрсеткен. Уильям айтқандай, "Ол дана және салмақты адам болған, патшалықты басқаруға толыққанды қабілетті еді". Ол Иерусалимнің соңғы патшаларының бірі саналады. Бірнеше жыл өткен соң, император Мануил де қайтыс болды, ал Саладин шығыстағы жалғыз күшті басшы болып қалды.