Тирлік Вильгельм: Иерусалим Корольдығының тарихшысы

Кіріспе

XII ғасырғы дін қызметкері, жазушы және Тир архиепискобы, архиепископ және тарихшы.

Вильгельм Тирский (Willelmus Tyrensis; шамамен 1130 – 29 қыркүйек 1186) – орта ғасырлық дінбасты және жылнамашы. Тир архиепискобы ретінде, ол кейде алдыңғы ілеспесі, 1127-1135 жылдары Тир архиепискобы болған, Киелі қабір шіркеуінің бұрынғы приоры, ағылшын Вильгельм I-ден ажырату үшін Вильгельм II деп аталады. Ол Иерусалимде өсті, Иерусалим Корольдігінің гүлденген кезінде, ол 1099 жылы Бірінші крест жорығынан кейін құрылған, және Еуропа университеттерінде 20 жыл бойы гуманитарлық ғылымдар мен канондық құқықты зерттеді. 1165 жылы Вильгельм Иерусалимге оралғаннан кейін король Амальрик оны Византия империясына елші етіп тағайындады. Вильгельм патшаның ұлы, болашақ король Балдуин IV-тің тәрбиешісі болды, ол Вильгельмнің анықтағандай, мәйекті ауруға шалдыққан. Амальрик қайтыс болғаннан кейін Вильгельм Тирдің канцлері және архиепискобы болды, бұл корольдіктегі ең жоғары лауазымдардың екеуі, ал 1179 жылы Вильгельм үшінші Латеран соборындағы шығыс делегациясын басқарып жүрді. Балдуин IV билік еткен кезде туған династиялық күреске қатысқандықтан, оның маңызы бәсекелес топ корольдік істерді бақылауға алғанда азайды. Ол Иерусалим Патриархатының құрметті лауазымынан бас тартып, шамамен 1186 жылы беймәлім күйде қайтыс болды. Вильгельм Латеран соборы туралы және Мұхаммед заманынан бергі ислам мемлекеттерінің тарихы туралы жазды, олардың екеуі де сақталмаған. Бүгінде ол Иерусалим Корольдігінің тарихын жазған автор ретінде танымал. Вильгельм өз заманы үшін тамаша латын тілінде хроникасын жазды, онда классикалық әдебиеттен көптеген цитаталар келтірілген. Хроника кейде Historia rerum in partibus transmarinis gestarum ("Теңіздің ар жағында жасалған істер тарихы") немесе Historia Ierosolimitana ("Иерусалим тарихы") немесе қысқаша Historia деп аталады. Ол өлімінен кейін көп ұзамай француз тіліне, содан кейін көптеген басқа тілдерге аударылды. XII ғасырғы Иерусалим тарихының жергілікті автор жазған жалғыз дерегі болғандықтан, тарихшылар Вильгельмнің мәлімдемелерін шындыққа жақын деп санады. Алайда, соңғы кездегі тарихшылар Вильгельмнің корольдіктегі саяси дауларға қатысуы оның жазбаларында байқалатын бейтараптыққа әкелгенін көрсетті. Осыған қарамастан, ол крест жорықтарының ең ұлы жылнамашысы және орта ғасырдың ең көрнекті авторларының бірі саналады.

William of Tyre (Willelmus Tyrensis; c. no 113029 September 1186) was a medieval prelate and chronicler. As archbishop of Tyre, he is sometimes known as William II to distinguish him from his predecessor, William I, the Englishman, a former prior of the Church of the Holy Sepulchre, who was Archbishop of Tyre from 1127 to 1135. He grew up in Jerusalem at the height of the Kingdom of Jerusalem, which had been established in 1099 after the First Crusade, and he spent twenty years studying the liberal arts and canon law in the universities of Europe. Following William's return to Jerusalem in 1165, King Amalric made him an ambassador to the Byzantine Empire. William became tutor to the king's son, the future King Baldwin IV, whom William discovered to be a leper. After Amalric's death, William became chancellor and archbishop of Tyre, two of the highest offices in the kingdom, and in 1179 William led the eastern delegation to the Third Council of the Lateran. As he was involved in the dynastic struggle that developed during Baldwin IV's reign, his importance waned when a rival faction gained control of royal affairs. He was passed over for the prestigious Patriarchate of Jerusalem, and died in obscurity, probably in 1186. William wrote an account of the Lateran Council and a history of the Islamic states from the time of Muhammad, neither of which survives. He is famous today as the author of a history of the Kingdom of Jerusalem. William composed his chronicle in excellent Latin for his time, with numerous quotations from classical literature. The chronicle is sometimes given the title Historia rerum in partibus transmarinis gestarum ("History of Deeds Done Beyond the Sea") or Historia Ierosolimitana ("History of Jerusalem"), or the Historia for short. It was translated into French soon after his death, and thereafter into numerous other languages. Because it is the only source for the history of twelfth century Jerusalem written by a native, historians have often assumed that William's statements could be taken at face value. However, more recent historians have shown that William's involvement in the kingdom's political disputes resulted in detectable biases in his account. Despite this, he is considered the greatest chronicler of the crusades, and one of the best authors of the Middle Ages.

Ерте өмір

Иерусалим патшалығы 1099 жылы Бірінші крест жорығының соңында құрылды. Бұл крестшілер құрған төрт христиан мемлекетінің үшіншісі болды, оған дейін Эдесса графтығы мен Антиохия княздығы, ал кейін Триполи графтығы орнатылған еді. Иерусалимнің алғашқы үш билеушісі – Готфрид Буйон (1099–1100), оның інісі Балдуин I (1100–1118) және олардың туысы Балдуин II (1118–1131) патшалықтың шекарасын кеңейтіп, бекітті. Ол қазіргі Израиль, Палестина және Ливан аумақтарын қамтыды. Патшалықтың алғашқы онжылдықтарында христиандық әлемнің ең қасиетті орындарына саяхат жасаған паломниктердің көптігінен халық саны арта түсті. Жерорта теңізінің Италия және Франция қалаларындағы саудагерлер шығыстың бай сауда нарықтарын игеруге құштар еді. Вильямның отбасы Францияда немесе Италияда туған болуы мүмкін, өйткені ол екі елдің де мәдениетін жақсы білген. Оның ата-анасы, әлдеқандай саудамен айналысып, патшалықта қоныстанған, "әлдеқандай жағдайы жақсы" адамдар болған, бірақ олардың Бірінші крест жорығына қатысқандары немесе кейін келгендері белгісіз. Вильям шамамен 1130 жылы Иерусалимде дүниеге келген. Оның кем дегенде бір інісі – Ральф болған, ол қаланың тұрғындарының бірі, саудагерлер қауымының басшысы еді. Оның отбасы туралы басқа ештеңе белгілі емес, тек анасы 1165 жылға дейін қайтыс болғаны ғана мәлім. Бала кезінде Вильям Иерусалимде, Қасиетті қабір шіркеуіндегі кафедралық мектепте білім алған. Мектептің шебері Иоанн Пизандық Вильямға оқу мен жазуды үйретіп, алғаш рет латын тілімен таныстырды. "Тарих" кітабынан оның француз және итальян тілдерін де білгені анық көрінеді, бірақ кейде айтылғандай, грек, парсы және араб тілдерін білгеніне дәлел жеткіліксіз. Шамамен 1145 жылы Вильям білімін жалғастыру үшін Еуропаға сапар шекті, Франция мен Италияның мектептерінде, әсіресе Париж мен Болоньяда оқыды. Бұл қалалар "он екінші ғасыр христиан әлемінің ең маңызды екі интеллектуалдық орталығы" деп есептелді. Бұл мектептер әлі 13 ғасырда ресми университеттерге айналмаған, бірақ 11 ғасырдың соңына қарай олардың әрқайсысында өнер мен ғылымның көптеген мектептері болды. Олар кафедралық мектептерден тәуелсіз болды және өздерінің салаларының шеберлері болған дербес профессорлар құрған еді. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген студенттер осы шеберлердің дәрістерін тыңдау үшін жиналды. Вильям Париж мен Орлеанда Тери де Шартр мен Гилберт де ла Порренің шәкірттері болған профессорлардан либералды өнер мен теологияны он жылдай оқыды. Ол Роберт де Мелун мен Адам де Парво Понтемен де білім алмасты. Орлеанда, классикалық зерттеулердің маңызды орталықтарының бірінде, ол Орлеандық Хилариймен бірге көне рим әдебиетін ("авторлар" деп аталды) оқыды және Уильям Сойссондықтан математиканы ("әсіресе Евклидті") үйренді. Алты жыл бойы ол Питер Ломбард пен Морис де Суллиден теологияны оқыды. Содан кейін Болоньяда "Төрт дәрігер" – Гюго де Порта Равеннате, Булгарус, Мартин Госия және Якоб де Борагинмен азаматтық және канондық құқықтарды зерттеді. Вильямның профессорлар тізімі "он екінші ғасырдағы қайта өрлеу дәуірінің грамматиктерінің, философтарының, теологтарының және заңгерлердің кімдер екенін көрсетеді" және оның кез келген еуропалық дін қызметкері сияқты білімді болғанын көрсетеді. Оның замандасы Солсберилік Джон да осы профессорлардың көптегенінен білім алған.

The Kingdom of Jerusalem was founded in 1099 at the end of the First Crusade. It was the third of four Christian territories to be established by the crusaders, following the County of Edessa and the Principality of Antioch, and followed by the County of Tripoli. Jerusalem's first three rulers, Godfrey of Bouillon (1099–1100), his brother Baldwin I (1100–1118), and their cousin Baldwin II (1118–1131), expanded and secured the kingdom's borders, which encompassed roughly the same territory as modern day Israel, Palestine, and Lebanon. During the kingdom's early decades, the population was swelled by pilgrims visiting the holiest sites of Christendom. Merchants from the Mediterranean city states of Italy and France were eager to exploit the rich trade markets of the east. William's family probably originated in either France or Italy, since he was very familiar with both countries. His parents were likely merchants who had settled in the kingdom and were "apparently well to do", although it is unknown whether they participated in the First Crusade or arrived later. William was born in Jerusalem around 1130. He had at least one brother, Ralph, who was one of the city's burgesses, a non noble leader of the merchant community. Nothing more is known about his family, except that his mother died before 1165. As a child William was educated in Jerusalem, at the cathedral school in the Church of the Holy Sepulchre. The scholaster, or school master, John the Pisan, taught William to read and write, and first introduced him to Latin. From the Historia it is clear that he also knew French and possibly Italian, but there is not enough evidence to determine whether he learned Greek, Persian, and Arabic, as is sometimes claimed. Around 1145 William went to Europe to continue his education in the schools of France and Italy, especially in those of Paris and Bologna, "the two most important intellectual centers of twelfth century Christendom." These schools were not yet the official universities that they would become in the 13th century, but by the end of the 11th century both had numerous schools for the arts and sciences. They were separate from the cathedral schools, and were established by independent professors who were masters of their field of study. Students from all over Europe gathered there to hear lectures from these masters. William studied liberal arts and theology in Paris and Orléans for about ten years, with professors who had been students of Thierry of Chartres and Gilbert de la Porrée. He also spent time studying under Robert of Melun and Adam de Parvo Ponte, among others. In Orléans, one of the pre eminent centres of classical studies, he read ancient Roman literature (known simply as "the Authors") with Hilary of Orléans, and learned mathematics ("especially Euclid") with William of Soissons. For six years, he studied theology with Peter Lombard and Maurice de Sully. Afterwards, he studied civil law and canon law in Bologna, with the "Four Doctors", Hugo de Porta Ravennate, Bulgarus, Martinus Gosia, and Jacobus de Boragine. William's list of professors "gives us almost a who's who of the grammarians, philosophers, theologians, and law teachers of the so called Twelfth Century Renaissance", and shows that he was as well educated as any European cleric. His contemporary John of Salisbury had many of the same teachers.

Иерусалимдегі діни және саяси өмір

Иерусалимдегі ең жоғары діни және саяси лауазымдарды әдетте діни сапармен немесе крест жорығымен келген еуропалықтар атқарды. Уильям еуропалық білім алған аздаған тума жергіліктілердің бірі болды және ол тез арада жоғары дәрежеге жетті. 1165 жылы Киелі жерге оралғаннан кейін, ол Акрадағы собордың каноны болды. 1167 жылы ол Тирдің архиепискобы Фредерик де ла Роштің қолдауымен Тир соборының архидиаконы болып тағайындалды. 1164 жылы билікке келген Амалрик Мысырды басып алуды мақсат етіп қойған болатын. Мысыр патшасы Балдуин I елу жыл бұрын Мысырға басып кірген болатын, ал әлсіз Фатимид халифаты жыл сайын Иерусалимге салық төлеуге мәжбүр болды. Амалрик Мысырға бет бұрды, өйткені Иерусалимнің шығысындағы мұсылман аумағы күшті Зенгид сұлтаны Нур ад-Диннің бақылауына түсті. Нур ад-Дин Дамаскты 1154 жылы, 1148 жылы болған Екінші крест жорығынан кейін алты жыл өткен соң басып алды. Иерусалим енді тек оңтүстік-батысқа қарай, Мысырға қарай кеңейе алды, ал 1153 жылы Палестинадағы соңғы Фатимидтік бекінісі Аскалон крестоносшылардың қолына түсті. Бірақ Нур ад-Дин Мысырды да иемденгісі келді және Амалриктің жоспарларына кедергі келтіру үшін әскерін жіберді. Уильям Еуропадан оралған кезде шығыстағы жағдай осылай болды. 1167 жылы Амалрик Византия императоры Мануил I Комненнің немере інісі Мария Комненаға үйленді, ал 1168 жылы король Вильгельмді Византиямен Мысырға қарсы бірлескен крест жорығы туралы келісімді аяқтауға жіберді. Бұл Амалриктің төртінші экспедициясы, Византия теңіз флотының қолдауымен алғашқысы болды. Алайда Амалрик флоттың келуін күтпеді. Ол Дамиеттаны басып алуға қол жеткізді, бірақ бірнеше жылдан кейін оны Мысырдан Нур ад-Диннің генералы Саладин қуып шығарды, ол кейін Иерусалимнің ең үлкен қатеріне айналды. Осы уақыт аралығында Вильгельм патшалықтағы өркендеуін жалғастырды. 1169 жылы ол Римге барып, архиепископ Фредериктің өзіне қарсы айыптауына жауап беру үшін келген болуы мүмкін, бірақ егер солай болса, айыптау белгісіз. Фредерик Еуропаға дипломатиялық сапармен барған кезде, Уильям епархиядағы бір мәселеге байланысты архиепископтан көмек сұраған болуы да мүмкін. 1170 жылы Римнен оралғанда, оған Амалрик патшалықтың тарихын жазуды тапсырған болуы мүмкін. Ол сондай-ақ Амалриктің ұлы және мұрагері Балдуин IV-тің тәрбиешісі болды. Балдуин он үш жасында бір-бірінің қолын сыпырып, бір-бірін ренжітуге тырысқан балалармен ойнап жүрді. "Басқа жігіттер өздерінің ауырсынуын дауыстарында білдірді, - деп жазды Уильям, - бірақ Балдуин, оның жолдастары оны аямағанымен, оған тым шыдамдылықпен төзіп, ештеңе сезінбегендей болды. Бұл үлкен бақытсыздық туралы сөйлескенде көз жасын жасыру мүмкін емес". Вильгельм Балдуиннің қолын тексеріп, алапестің мүмкін белгілерін таныды, бұл Балдуиннің жасы ұлғайған сайын расталды. 1174 жылы Амалрик қайтыс болды, оның орнына Балдуин IV патша болды. Нур ад-Дин де 1174 жылы қайтыс болды, ал оның генералы Саладин онжылдықтың қалған бөлігін Мысыр мен Нур ад-Диннің Сириядағы иеліктерін нығайтуға арнады, бұл оған Иерусалимді толығымен қоршауға мүмкіндік берді. Кейінгі оқиғалар жиі екі қарсылас топтың, "сарбаздық партиясы" мен "ақсүйектер партиясының" арасындағы күрес ретінде түсіндіріледі. "Сарбаздық партиясын" Балдуиннің анасы, Амалриктің бірінші әйелі Агнес Куртенэй және оның жақын туыстары, сондай-ақ патшалық істерінде тәжірибесіз және Саладинмен соғысқа жақтас Еуропадан жаңа келгендер басқарды. "Ақсүйектер партиясын" Триполидің Реймонд III және мұсылмандармен бейбіт өмір сүруді жақтаған патшалықтың жергілікті дворяндары басқарды. Бұл Уильямның өзі "Тарих" кітабында берген түсінік, оны кейінірек тарихшылар шындық ретінде қабылдады. Алайда Питер В. Эдбери соңғы уақытта Уильямды өте жақтас деп санауға тиіс деп мәлімдеді, өйткені ол Реймондпен табиғи түрде одақтас болды, ол оның саяси және діни лауазымдардағы кейінгі жетістіктеріне жауапты болды. XIII ғасырдағы авторлардың француз тілінде "Тарихты" жалғастырған жазбалары да күдікті болып саналуы керек, өйткені олар Реймондтың Ибелин отбасындағы қолдаушыларымен одақтас болды. Соңғы тарихшылардың ортақ пікірінше, әулеттік күрес болғанмен, "бөлініс тума барондар мен батыстан келген жаңа келушілер арасында емес, патшаның аналық және әкелік туыстары арасында болды". Майлз Планси қысқа уақытқа кәмелетке толмаған Балдуин IV-тің регенттігін басқарды. 1174 жылдың қазан айында Майлз өлтіріліп, оның орнына Реймонд III тағайындалды. Реймонд Вильгельмді Иерусалимнің канцлері және Назарет архидиаконы етіп тағайындады, ал 6 маусымда 1175 жылы Вильгельм Фредерик де ла Роштың орнына Тир архиепископы болып сайланды, ол 1174 жылдың қазан айында қайтыс болды. Вильгельмнің канцлерлік міндеттеріне көп уақыт кетпеді, өйткені канцлерлік кеңсесіндегі хатшылар мен шенеуніктер құжаттарды жазып дайындады және оның оларды қол қою үшін қатысуының қажеттігі болмады. Оның орнына ол архиепископ міндеттеріне назар аударды. 1177 жылы ол Монферрат графы Вильгельмнің, Балдуин IV-тің қарындасы Сибилланың күйеуінің жаназасымен айналысты, өйткені Иерусалимнің патриархы Амалрик Несле ауру болғандықтан қатыса алмады. 1179 жылы Вильгельм Иерусалим мен басқа крест жорығы мемлекеттерінен үшінші Латеран кеңесіне жіберілген делегаттардың бірі болды; басқалардың арасында Цезарея архиепископы Гераклий, Акра епископы Жоск және Вильгельмнің Тирдегі болашақ ізбасары, Себастея, Вифлеем, Триполи және Ябала епископтары және Сион тауының аббаты болды. Патриарх Амалрик пен Антиохия патриархы Лиможский Эмери қатыса алмады, ал Вильгельм мен басқа епископтардың жаңа крест жорығының қажеттілігіне Папа Александр III-ті көндіруге жеткілікті күші болмады. Алайда Вильгельм Александрдың император Мануилге елшісі ретінде жіберілді, ал Мануил оны Антиохия княздығына миссиямен жіберді. Вильгельм осы елшіліктер кезінде не болғанын нақты айтпайды, бірақ ол Византиялық одақ пен Иерусалим және Мануилдің Антиохияға қамқорлығы туралы талқылаған болуы мүмкін, онда император Рим мен Иерусалимнің қысымы салдарынан грек патриархын қайта орнату әрекеттерінен бас тартуға мәжбүр болды. Вильгельм Иерусалимнен екі жыл бойы кетіп, 1180 жылы үйіне оралды.

The highest religious and political offices in Jerusalem were usually held by Europeans who had arrived on pilgrimage or crusade. William was one of the few natives with a European education, and he quickly rose through the ranks. After his return to the Holy Land in 1165, he became canon of the cathedral at Acre. In 1167 he was appointed archdeacon of the cathedral of Tyre by Frederick de la Roche, archbishop of Tyre, with the support of King Amalric. Amalric had come to power in 1164 and had made it his goal to conquer Egypt. Egypt had been invaded by King Baldwin I fifty years earlier, and the weak Fatimid Caliphate was forced to pay yearly tribute to Jerusalem. Amalric turned towards Egypt because Muslim territory to the east of Jerusalem had fallen under the control of the powerful Zengid sultan Nur ad Din. Nur ad Din had taken control of Damascus in 1154, six years after the disastrous siege of Damascus by the Second Crusade in 1148. Jerusalem could now expand only to the southwest, towards Egypt, and in 1153 Ascalon, the last Fatimid outpost in Palestine, fell to the crusaders. Nur ad Din, however, also wished to acquire Egypt, and sent his army to hinder Amalric's plans. This was the situation in the east when William returned from Europe. In 1167 Amalric married Maria Comnena, grand niece of Byzantine emperor Manuel I Comnenus, and in 1168 the king sent William to finalize a treaty for a joint Byzantine crusader campaign against Egypt. The expedition, Amalric's fourth, was the first with support from the Byzantine navy. Amalric, however, did not wait for the fleet to arrive. He managed to capture Damietta, but within a few years he was expelled from Egypt by one of Nur ad Din's generals, Saladin, who would later become Jerusalem's greatest threat. Meanwhile, William continued his advancement in the kingdom. In 1169 he visited Rome, possibly to answer accusations made against him by Archbishop Frederick, although if so, the charge is unknown. It is also possible that while Frederick was away on a diplomatic mission in Europe, a problem within the diocese forced William to seek the archbishop's assistance. On his return from Rome in 1170 he may have been commissioned by Amalric to write a history of the kingdom. He also became the tutor of Amalric's son and heir, Baldwin IV. When Baldwin was thirteen years old, he was playing with some children, who were trying to cause each other pain by scratching each other's arms. "The other boys gave evidence of pain by their outcries," wrote William, "but Baldwin, although his comrades did not spare him, endured it altogether too patiently, as if he felt nothing It is impossible to refrain from tears while speaking of this great misfortune." William inspected Baldwin's arms and recognized the possible symptoms of leprosy, which was confirmed as Baldwin grew older. Amalric died in 1174, and Baldwin IV succeeded him as king. Nur ad Din also died in 1174, and his general Saladin spent the rest of the decade consolidating his hold on both Egypt and Nur ad Din's possessions in Syria, which allowed him to completely encircle Jerusalem. The subsequent events have often been interpreted as a struggle between two opposing factions, a "court party" and a "noble party." The "court party" was led by Baldwin's mother, Amalric's first wife Agnes of Courtenay, and her immediate family, as well as recent arrivals from Europe who were inexperienced in the affairs of the kingdom and were in favour of war with Saladin. The "noble party" was led by Raymond III of Tripoli and the native nobility of the kingdom, who favoured peaceful co existence with the Muslims. This is the interpretation offered by William himself in the Historia, and it was taken as fact by later historians. Peter W. Edbury, however, has more recently argued that William must be considered extremely partisan as he was naturally allied with Raymond, who was responsible for his later advancement in political and religious offices. The accounts of the 13th century authors who continued the Historia in French must also be considered suspect, as they were allied to Raymond's supporters in the Ibelin family. The general consensus among recent historians is that although there was a dynastic struggle, "the division was not between native barons and newcomers from the West, but between the king's maternal and paternal kin." Miles of Plancy briefly held the regency for the underaged Baldwin IV. Miles was assassinated in October 1174, and Raymond III was soon appointed to replace him. Raymond named William chancellor of Jerusalem, as well as archdeacon of Nazareth, and on 6 June 1175, William was elected archbishop of Tyre to replace Frederick de la Roche, who had died in October 1174. William's duties as chancellor probably did not take up too much of his time; the scribes and officials in the chancery drafted documents and it may not have even been necessary for him to be present to sign them. Instead he focused on his duties as archbishop. In 1177 he performed the funeral services for William of Montferrat, husband of Baldwin IV's sister Sibylla, when the patriarch of Jerusalem, Amalric of Nesle, was too sick to attend. In 1179, William was one of the delegates from Jerusalem and the other crusader states at the Third Lateran Council; among the others were Heraclius, archbishop of Caesarea, Joscius, bishop of Acre and William's future successor in Tyre, the bishops of Sebastea, Bethlehem, Tripoli, and Jabala, and the abbot of Mount Sion. Patriarch Amalric and Patriarch of Antioch Aimery of Limoges were unable to attend, and William and the other bishops did not have sufficient weight to persuade Pope Alexander III of the need for a new crusade. William was, however, sent by Alexander as an ambassador to Emperor Manuel, and Manuel then sent him on a mission to the Principality of Antioch. William does not mention exactly what happened during these embassies, but he probably discussed the Byzantine alliance with Jerusalem, and Manuel's protectorate over Antioch, where, due to pressure from Rome and Jerusalem, the emperor was forced to give up his attempts to restore a Greek patriarch. William was absent from Jerusalem for two years, returning home in 1180.

1180 жылғы патриархтық сайлау

Вильямның жоқ кезінде Иерусалимде дағдарыс туындады. 1176 жылы король Балдуин кәмелетке толған, ал Реймонд III регенттік қызметінен алынған еді, бірақ Балдуин мәйекті ауруға шалдыққандықтан балалары болмады және ол көп уақыт билік ете алмайды деп күтілді. 1177 жылы Монферраттың Вильгельмі қайтыс болғаннан кейін король Балдуиннің жесір қалған сіңлісі Сибиллаға жаңа күйеу керек болды. 1180 жылы Пасхада Раймонд пен оның туысы Антиохиялық Богемонд III Сибилланы Ибелиннің Балдуинына үйленуге мәжбүрлеуге тырысқанда екі топ одан да бөлініп кетті. Раймонд пен Богемонд король Балдуиннің әке тарапынан ең жақын туыстары болды және король мұрагерсіз немесе лайықты алмастырушысыз қайтыс болса, таққа талапкер бола алатын еді. Бірақ Раймонд пен Богемонд келгенге дейін Агнес пен король Балдуин Сибилланың Пуатудан келген жаңа адам, Гю де Лузиньянға үйленуін ұйымдастырды, ал оның үлкен ағасы Эмери де Лузиньян бұдан бұрын сарайда белгілі бір беделге ие болған еді. Бұл дау Вильямға да әсер етті, себебі ол Раймондпен канцлер болып тағайындалған еді және Раймонд регенттік қызметінен алынғаннан кейін оның құрметі төмендеген болуы мүмкін. Патриарх Амальрик 6 қазан күні 1180 жылы қайтыс болғанда, оның орнына ең анық екі үміткер Вильям мен Кесариялық Гераклий болды. Олардың білімі мен тәжірибесі шамалас болған, бірақ саяси тұрғыдан олар қарама-қарсы топтармен байланысты болды, өйткені Гераклий Куртенелі Агнес тарапынан қолдау көрсеткендердің бірі еді. Қасиетті қабірдің канондары шешім қабылдай алмады және патшадан кеңес сұрады; Агнес әсерінен Гераклий сайланды. Агнес пен Гераклийдің махаббаттас екендігі туралы әңгімелер тарады, бірақ бұл ақпарат 13 ғасырдағы «Historia» еңбегінің жалғасынан алынған және мұндай мәлімдемені растайтын басқа дәлелдер жоқ. Вильямның өзі сайлау туралы және Гераклийдің мінез-құлқы немесе оның кейінгі патриархаты туралы ештеңе айтпайды, бұл оның нәтижеге көңілі толмағанын көрсетеді.

Өлім

Уильям Тир архиепископы және патшалықтың канцлері болып қалды, бірақ оның өмірінің осы кезеңіндегі егжей-тегжейлер шамалы ғана белгілі. 13 ғасырдың жазбаларын жалғастырғандар Гераклийдің 1183 жылы Вильямды шіркеуден шығарғанын айтады, бірақ Гераклийдің неге осылай істегені белгісіз. Олар сондай-ақ Вильямның Римге барып, Папаға шағымданғанын, ал Гераклий оны улап өлтіргенін мәлімдейді. Q{11815922} және Джон Роудың пікірінше, Вильямның осы жылдардағы өмірінің белгісіздігі оның саяси рольде үлкен рөл атқармағанын, бірақ шіркеу мәселелеріне және тарихын жазуға ден қойғанын көрсетеді. Оның шіркеуден шығарылуы және улануы туралы әңгімелер, көне француз жазбаларын жалғастырғандардың ойлап тапқан нәрсесі болуы мүмкін. Вильям патшалықта қалып, 1184 жылға дейін жазуын жалғастырды, бірақ сол кезде Иерусалим саяси фракцияларға бөлініп, Саладиннің әскерлерімен қоршалып алынған еді, сондықтан "көрінетін жалғыз тақырыптар – қайғылы елдің апаттары мен сан алуан бақытсыздықтары, олар тек аза тұту мен көз жасқа себеп болатын тақырыптар". Агнес пен оның жақтастарының жеңісімен және Сибилла мен Монферраттың Вильгельмінің кішкентай ұлы Бальдуин V-нің таққа отыруымен оның маңызы азайды. Бальдуин ауру бала болды және келесі жылы қайтыс болды. 1186 жылы оның орнына анасы Сибилла мен оның екінші күйеуі Гий де Лузиньян бірлесіп биледі. Осы кезде Вильямның денсаулығы нашарлаған болуы мүмкін. Рудольф Хистэнд Вильямның қайтыс болған күні 29 қыркүйек екенін анықтады, бірақ жылы көрсетілмеген; қандай жыл болмасын, 1185 жылдың мамыр айында жаңа канцлер, ал 1186 жылдың 21 қазанында Тирдің жаңа архиепископы тағайындалды. Ханс Мейер Вильямның 1186 жылы қайтыс болғанын айтады, және бұл жыл ғалымдар тарапынан қабылданған. Вильямның елдің болашағына қатысты болжамдары бір жылдан кейін дұрыс екені дәлелденді. Саладин 1187 жылы Хаттин шайқасында патша Гийді жеңіп, Иерусалимді және патшалықтың барлық қалаларын, Вильямның архиепископтығының орны Тирді қоспағанда, басып алды. Иерусалимнің құлауы туралы жаңалық Еуропаны дүр сілкіндірді және көмек жіберу жоспарлары жасалды. Роджер Вендовердің мәлімдемесіне сәйкес, Вильям 1188 жылы Францияның Гизор қаласында болды, онда Англияның Генрих II және Францияның Филипп II крест жорығына шығуға келісті: "Содан кейін ағылшын патшасы ең алдымен Реймстің архиепископы мен Тирдің Вильяминан крест белгісін алды, соңғысына біздің иеміз Папа Еуропаның батыс бөлігіндегі крест жорығының мәселелері бойынша легат өкілеттігін сеніп тапсырған еді". Алайда Роджер жаңылысқан, ол Тирдің аты-жөні белгісіз архиепискобының қатысқанын білді және оның өзінің хроникасын иеленген Вильям болуы керек деп ойлады, бірақ шын мәнінде бұл архиепископ Вильямның ізбасары Иосий болды.

William remained archbishop of Tyre and chancellor of the kingdom, but the details of his life at this time are obscure. The 13th century continuators claim that Heraclius excommunicated William in 1183, but it is unknown why Heraclius would have done this. They also claim that William went to Rome to appeal to the Pope, where Heraclius had him poisoned. According to Q{11815922 and John Rowe, the obscurity of William's life during these years shows that he did not play a large political role, but concentrated on ecclesiastical affairs and the writing of his history. The story of his excommunication, and the unlikely detail that he was poisoned, were probably an invention of the Old French continuators. William remained in the kingdom and continued to write up until 1184, but by then Jerusalem was internally divided by political factions and externally surrounded by the forces of Saladin, and "the only subjects that present themselves are the disasters of a sorrowing country and its manifold misfortunes, themes which can serve only to draw forth lamentations and tears." His importance had dwindled with the victory of Agnes and her supporters, and with the accession of Baldwin V, infant son of Sibylla and William of Montferrat. Baldwin was a sickly child and he died the next year. In 1186 he was succeeded by his mother Sibylla and her second husband Guy of Lusignan, ruling jointly. William was probably in failing health by this point. Rudolf Hiestand discovered that the date of William's death was 29 September, but the year was not recorded; whatever the year, there was a new chancellor in May 1185 and a new archbishop of Tyre by 21 October 1186. Hans E. Mayer concluded that William died in 1186, and this is the year generally accepted by scholars. William's foresight about the misfortunes of his country was proven correct less than a year later. Saladin defeated King Guy at the Battle of Hattin in 1187, and went on to capture Jerusalem and almost every other city of the kingdom, except the seat of William's archdiocese, Tyre. News of the fall of Jerusalem shocked Europe and plans were made to send assistance. According to Roger of Wendover, William was present at Gisors in France in 1188 when Henry II of England and Philip II of France agreed to go on crusade: "Thereupon the king of the English first took the sign of the cross at the hands of the Archbishop of Rheims and William of Tyre, the latter of whom had been entrusted by our lord the pope with the office of legate in the affairs of the crusade in the western part of Europe." Roger was however mistaken; he knew that an unnamed archbishop of Tyre was present and assumed it must have been the William whose chronicle he possessed, although the archbishop in question was actually William's successor Joscius.

Әдеби тақырыптар мен бейімділіктер

Уильям христиан авторлары мен Киелі кітаптан келтірілген цитаталарға қарамастан, Құдайдың адам ісіне араласуына көп мән бермеді, нәтижесінде тарихы шамалы "әлемдік" болды. Дегенмен, ол әсіресе Бірінші крест жорығы туралы айтқанда, көптеген аңызға толы ақпараттарды қосты, тіпті сол кезде де ол үлкен христиан батырларының дәуірі деп есептелді. Альберт Экстің еңбектерін кеңейте отырып, Петір Ерметтің Бірінші крест жорығын уағыздауында маңызды рөл атқаратыны көрсетілді, тіпті крест жорығын бастап ұсынған Рим папасы Урбан II емес, оның өзі болды. Крест жорығының алғашқы басшысы Буйон Годфри де бастапқыда крест жорылының жетекшісі ретінде бейнеленді, ал Вильям оған аңызға айналған күш пен ізгілік қасиеттер таңдады. Бұл Годфри мен басқа крестшілердің Иерусалим тұрғындары үшін он екінші ғасырдың соңында мифологиялық мәртебесін көрсетеді. Вильям өз замандастарының патшаларын бейнелеуде толығырақ мәлімет берді. Ол өзінің еңбегін Амальрик патшаның өзі тапсырғанын мәлімдеді, бірақ Вильям патшаны тым мақтауға жол бермеді; мысалы, Амальрик шіркеудің құқықтарын құрметтемеді және ол жақсы әскери қолбасшы болғанымен, көршілес мұсылман мемлекеттерінің күшейіп келе жатқан қаупін тоқтата алмады. Жеке өмірінде Вильям патшаның білімін және тарих пен заңға деген қызығушылығын бағалады, бірақ сонымен қатар Амальриктің "белінен төмен түсетін әйелдің кеудесіне ұқсайтын кеудесі" бар екенін және патша өлгендердің қайта тірілуіне күмән келтірген кезде таң қалғанын атап өтті. Алайда, Амальриктің ұлы Балдуин IV туралы "ешқандай күмәнділігі болған жоқ". Балдуин өзінің денсаулығын нашарлататын жалбырды күресіп, тіпті кәмелетке толмаған кезінде Саладинге қарсы әскери науқандарды жетектеді; Вильям Балдуиннің басшылық етпеген науқандарын жасыруға бейім, мақтауын бағынышты қолбасшыларға емес, зардап шеккен патшаға бағыттауға тырысты. Вильямның тарихын корольдіктің, әсіресе Балдуиннің билігінің, әдеби қорғанысы ретінде қарастыруға болады. 1170 және 1180 жылдары батыс еуропалықтар патшалықты қолдауға құлшынбады, себебі ол алыс болды және Еуропада маңызды мәселелер көп болды, сонымен қатар жалбыр әдетте құдайдың жазасы деп есептелді. Вильям Темплерлерге қарсы көзқарасымен белгілі болды, оларды мақтаншыл және діни және әлемдік биліктерге құрметсіз деп санайтын. Олар ондықтан босатылған және тек Папаға ғана жауапты болды. Ол ондаған жылдар өткен соң жазғанмен, Темплер орденінің негізін қалай құрғанын сипаттаған ең алғашқы автор осы Вильям. Ол олардың алғашқы күндерінен сөйлескенде оларға жағымды көзқарас білдірді, бірақ өз заманында олардың билігі мен ықпалына наразылық білдірді. Вильям оларды 1153 жылы Аскалонды қоршауға кедергі келтірді деп айыптады; 1165 жылы үңгірдегі бекіністі нашар қорғады, нәтижесінде он екі тамплиерді патша Амальрик асып тастады; 1168 жылы Мысырға шабуыл жасауды саботаждады; және 1173 жылы Ассасин елшілерін өлтірді. Он екінші ғасырдың басқа латын авторларымен салыстырғанда, Вильям Византия империясына таңғаларлықтай жағымды көзқарас білдірді. Ол Византия сарайына ресми елші ретінде барған және басқа латын жазушыларынан гөрі Византияның істерін жақсы білген. Ол Бірінші крест жорығы кезінде қалыптасқан Алексий I Комненнің жаман пікірін бөлісті, бірақ крестшілердің Алексиймен болған қарым-қатынасына да сын көзбен қарады. Ол Алексийдің ұлы Иоанн II Комненге қатты таң қалды; ол Иоаннның Антиохия княздығын Византияның бақылауына алу әрекетіне келіспеді, бірақ Иоаннның гректер мен латындықтардың ортақ жауы мұсылман мемлекеттеріне қарсы әскери экспедициялары тамаша деп саналды. Константинопольге сапары кезінде Вильяммен кездескен император Мануэль, патша Амальрик сияқты, екі жақты бейнеленді. Вильям оған жеке өзі құрмет көрсетті, бірақ империяның Нұр ад-Дин мен Саладиннің мұсылман күштеріне қарсы Иерусалимге көмектесуге күші жетпейтінін мойындады. 1169 жылы Мысырға қарсы бірлескен жорықтың сәтсіздігі Вильямды әсіресе көңілі қалдырды. "Тарихтың" соңы Константинопольдегі латындықтардың қырғынымен және Андроник I Комненнің төңкерісінен кейінгі хаосымен тұспа-тұс келеді, ал осы оқиғаларды сипаттағанда Вильям Батыс Еуропалық дереккөздерде жиі кездесетін гректерге қарсы айқын риторикадан аулақ болған жоқ. Орта ғасырдағы христиан жазушысы ретінде Вильям патшалықтың мұсылман көршілеріне деген жаулықтан қашып құтыла алмады, бірақ шығыстағы мұсылмандар арасында өмір сүрген білімді адам ретінде ол исламды сирек таластырды немесе мүлдем елемейтін болды. Ол мұсылмандарды жазықсыз деп есептемеді, олар христиан дінінің еретиктер тобына жатады және жалған пайғамбардың үйретулерін ұстанады деп ойлады. Ол өзінің замандасының мұсылман басшыларын жиі мақтады, тіпті олар христиан патшалығына билік еткеніне қанағаттанбады; осылайша Мұ'ин ад-Дин Унур, Нұр ад-Дин, Ширкух және тіпті Иерусалимнің соңғы жаулаушысы Саладин құрметті және ізгі адамдар ретінде бейнеленді, бұл қасиеттерді Вильям көптеген замандас христиандарына берген жоқ.

Despite his quotations from Christian authors and from the Bible, William did not place much emphasis on the intervention of God in human affairs, resulting in a somewhat "secular" history. Nevertheless, he included much information that is clearly legendary, especially when referring to the First Crusade, which even in his own day was already considered an age of great Christian heroes. Expanding on the accounts of Albert of Aix, Peter the Hermit is given prominence in the preaching of the First Crusade, to the point that it was he, not Pope Urban II, who originally conceived the crusade. Godfrey of Bouillon, the first ruler of crusader Jerusalem, was also depicted as the leader of the crusade from the beginning, and William attributed to him legendary strength and virtue. This reflected the almost mythological status that Godfrey and the other first crusaders held for the inhabitants of Jerusalem in the late twelfth century. William gave a more nuanced picture of the kings of his own day. He claimed to have been commissioned to write by King Amalric himself, but William did not allow himself to praise the king excessively; for example, Amalric did not respect the rights of the church, and although he was a good military commander, he could not stop the increasing threat from the neighbouring Muslim states. On a personal level, William admired the king's education and his interest in history and law, but also noted that Amalric had "breasts like those of a woman hanging down to his waist" and was shocked when the king questioned the resurrection of the dead. About Amalric's son Baldwin IV, however, "there was no ambiguity". Baldwin was nothing but heroic in the face of his debilitating leprosy, and he led military campaigns against Saladin even while still underaged; William tends to gloss over campaigns where Baldwin was not actually in charge, preferring to direct his praise towards the afflicted king rather than subordinate commanders. William's history can be seen as an apologia, a literary defense, for the kingdom, and more specifically for Baldwin's rule. By the 1170s and 1180s, western Europeans were reluctant to support the kingdom, partly because it was far away and there were more pressing concerns in Europe, but also because leprosy was usually considered divine punishment. William was famously biased against the Knights Templar, whom he believed to be arrogant and disrespectful of both secular and ecclesiastical hierarchies, as they were not required to pay tithes and were legally accountable only to the Pope. Although he was writing decades later, he is the earliest author to describe the actual foundation of the Templar order. He was generally favourable towards them when discussing their early days, but resented the power and influence they held in his own time. William accused them of hindering the siege of Ascalon in 1153; of poorly defending a cave fortress in 1165, for which twelve Templars were hanged by King Amalric; of sabotaging the invasion of Egypt in 1168; and of murdering Assassin ambassadors in 1173. Compared to other Latin authors of the twelfth century, William is surprisingly favourable to the Byzantine Empire. He had visited the Byzantine court as an official ambassador and probably knew more about Byzantine affairs than any other Latin chronicler. He shared the poor opinion of Alexius I Comnenus that had developed during the First Crusade, although he was also critical of some of the crusaders' dealings with Alexius. He was more impressed by Alexius' son John II Comnenus; he did not approve of John's attempts to bring the crusader Principality of Antioch under Byzantine control, but John's military expeditions against the Muslim states, the common enemy of both Greeks and Latins, were considered admirable. Emperor Manuel, whom William met during his visits to Constantinople, was portrayed more ambivalently, much like King Amalric. William admired him personally, but recognized that the Empire was powerless to help Jerusalem against the Muslim forces of Nur ad Din and Saladin. William was especially disappointed in the failure of the joint campaign against Egypt in 1169. The end of the Historia coincides with the massacre of the Latins in Constantinople and the chaos that followed the coup of Andronicus I Comnenus, and in his description of those events, William was certainly not immune to the extreme anti Greek rhetoric that was often found in Western European sources. As a medieval Christian author William could hardly avoid hostility towards the kingdom's Muslim neighbours, but as an educated man who lived among Muslims in the east, he was rarely polemical or completely dismissive of Islam. He did not think Muslims were pagans, but rather that they belonged to a heretical sect of Christianity and followed the teachings of a false prophet. He often praised the Muslim leaders of his own day, even if he lamented their power over the Christian kingdom; thus Muslim rulers such as Mu'in ad Din Unur, Nur ad Din, Shirkuh, and even Jerusalem's ultimate conqueror Saladin are presented as honourable and pious men, characteristics that William did not bestow on many of his own Christian contemporaries.

Хрониканың таралуы

Вильгельмнің қайтысынан кейін «История» көшіріліп, крестонос мемлекеттерінде таратылды және ақырында Еуропаға жеткізілді. 13 ғасырда Витридің Яков Аккре епископы болған кезде оның бір көшірмесіне қол жеткізді, ал Базохтың Гайі, Мэтью Париж және Вендовердің Роджері оны өздерінің жылнамаларында пайдаланды. Дегенмен, латын тіліндегі жылнаманы қамтитын он ғана қолжазба белгілі, олардың барлығы Франция мен Англиядан табылды, сондықтан Вильгельмнің еңбегі түпнұсқа түрінде кеңінен таралмаған болуы мүмкін. Алайда Англияда «Historia» латын тілінде кеңейтілді, қосымша ақпарат «Regis Ricardi Itinerarium» және Роджер Ховеденнің жылнамасынан алынды; бұл нұсқа шамамен 1220 жылы жазылған. Вильгельм өзінің жылнамасына қандай атау бергені белгісіз, бірақ бір топ қолжазба «Historia rerum in partibus transmarinis gestarum» деген атауды, ал екіншісі «Historia Ierosolimitana» деген атауды қолданады. Латын мәтіні алғаш рет 1549 жылы Николас Бриллингер Базельде басып шығарды; ол сондай-ақ 1611 жылы Жак Бонгарстың «Gesta Dei per Francos» және 1844 жылы Огюст Артур Бёгно мен Огюст Ле Превостың «Recueil des historiens des croisades» (RHC) басылымдарында жарияланды, ал Бонгарстың мәтіні 1855 жылы Жак Пол Миньнің «Patrologia Latina» басылымында қайта басылды. Қазіргі стандартты латын тіліндегі сындық басылым, аман қалған алты қолжазбаға негізделген, 1986 жылы Р. Б. К. Гюйгенс, Ханс Э. Майер мен Герхард Рош түсіндірмелерімен «Corpus Christianorum» сериясында «Willelmi Tyrensis Archiepiscopi Chronicon» деген атпен жарияланды. RHC басылымын 1943 жылы Эмили А. Бэбкок пен Август Крей «Теңіздің ар жағында жасалған істердің тарихы» деп ағылшын тіліне аударды, бірақ аударма кейде толық емес немесе дәл емес.

Ескі француз аудармасы

1223 жылы "История" көне француз тіліне аударылып, кеңінен тарады және 13 ғасырда оған көптеген авторсыз қосымшалар енгізілді. Қолда бар латын қолжазбаларынан өзгеше, "кем дегенде елу тоғыз қолжазба немесе қолжазба фрагменттері" көне француз тіліндегі аударманы қамтиды. Сондай-ақ, Эрнуль мен Бернард ле Трезориерге жатқызылатын тәуелсіз француздық жалғастырулар да бар. Бұл аударма кейде "Livre dou conqueste" деп аталды; ол Еуропаның барлық аймақтарында, сондай-ақ крестшілердің Кипр Корольдігінде және Киликия Армениясында осы атпен танымал болды, ал 14 ғасырдың венециялық географы Маррино Сануто Ескінің осы аударманың көшірмесіне ие болды. Француз тілінен испан тіліне "Gran conquista de Ultramar" деп аударған, бұл Кастилияның данасы Альфонсоның билігі кезінде, 13 ғасырдың соңында жасалды. Француз нұсқасы соншалықты кең тарағандықтан, Ренессанс дәуірінің авторы оны латын тіліне қайта аударды, латын тіліндегі түпнұсқаның бар екенін білмей. 15 ғасырда Уильям Кэкстон француз тілінен орта ағылшын тіліне аударма жасады.

Басқа жұмыстар

Вильгельм Латеранның үшінші кеңесі туралы жазба жазғанын хабарлайды, бірақ ол бізге жеткен жоқ. Ол сондай-ақ Мұхаммед заманынан бастап 1184 жылға дейінгі Киелі жердің тарихын жазды, онда Александриялық Евтихийді негізгі дереккөз ретінде пайдаланды. Бұл еңбек 13 ғасырда Еуропада белгілі болған сияқты, бірақ ол да сақталмаған.

Қазіргі заманғы бағалау

Уильямның тарихшы ретіндегі бейтараптығы ХХ ғасырдың соңына дейін сөзсіз қабылдана келді. Мысалы, Август Крей «оның әділдігі сыншылдығымен бірдей таң қалдырады» деп есептеді. Осы зор беделге қарамастан, Д. В. Т. К. Весси Уильямның, әсіресе 1170 және 1180 жылдардағы оқиғаларды баяндағанда, мүлдем бейтарап бақылаушы болмағанын көрсетті. Весси пікірінше, Вильгельмнің Амальрик тапсырмасымен жазғанын айтуы – ежелгі және ортағасырлық топос, яғни әдеби тақырып, онда дана билеуші, тарих пен әдебиетті сүйетін адам өзінің билігінің маңызды істерін кейінгі ұрпақ үшін сақтап қалғысы келеді. Вильямның бейтараптық туралы мәлімдемелері де ежелгі және ортағасырлық тарихи жазбаларында жиі кездесетін топос. Ол Балдуин IV-ті батыр ретінде көрсетуі – «өз партиясының саясатын қорғап, қарсыластарының саясатын қаралауға» жасалған әрекет. Жоғарыда айтылғандай, Вильгельм Балдуиннің анасы Агнес Куртенэйге, патриарх Гераклийге және олардың жақтастарына қарсы болды; оның Балдуиннің билігі кезіндегі оқиғаларды түсіндіруі бұрын көпке дейін сұрақсыз факті ретінде қабылданды. ХХ ғасырдың ортасында Маршалл В. Болдуин, Стивен Рансиман және Ханс Эберхард Майер осы көзқарасты нығайтуға ықпал етті, бірақ Весси, Питер Эдбери және Бернард Гамильтонның осы кезеңді қайта қарауы Вильямның ықпалын әлсіретті. «Historia» еңбегінің жиі аталатын кемшілігі – Вильгельмнің күндерді нашар есте сақтауы. «Хронология кейде шатасқан, тіпті Иерусалим патшаларының билік мерзімі сияқты қарапайым мәліметтер де дұрыс емес берілген», – делінген. Мысалы, Вильгельм Амальриктің қайтыс болған күнін 11 шілде 1173 жыл деп көрсетеді, ал ол шындығында 1174 жылы қайтыс болған. Оның бұрыс пікірлері мен қателіктеріне қарамастан, Вильям «әрқашан ортағасырлық жазушылардың ең ұлыларының бірі саналды». Рансиман «оның көрегендігі зор еді; ол өз заманының маңызды оқиғаларын және тарихтағы себеп-салдар байланысын түсінген» деп жазды. Кристофер Тайерман оны «тарихшылардың тарихшысы» және «барлық уақыттағы ең ұлы крест жорығы тарихшысы» деп атады, ал Бернард Гамильтон оны «орта ғасырлардың ең көрнекті тарихшыларының бірі деп санауға болады» дейді. Орта ғасырлар сөздігінде айтылғандай, «Вильямның дереккөздерді жинап, бағалаудағы жетістіктері, сондай-ақ латын тіліндегі көркем әрі түпнұсқалық сын тұрғысынан дұрыс (бірақ хронологиялық қателерге ұшыраған) баяндама жазуы оны ортағасырлық ғалымдар стандарты бойынша ерекше, ал қазіргі заманғы ғалымдар стандарты бойынша кем емес тарихшы етеді».

William's neutrality as an historian was often taken for granted until the late twentieth century. August C. Krey, for example, believed that "his impartiality is scarcely less impressive than his critical skill." Despite this excellent reputation, D. W. T. C. Vessey has shown that William was certainly not an impartial observer, especially when dealing with the events of the 1170s and 1180s. Vessey believes that William's claim to have been commissioned by Amalric is a typical ancient and medieval topos, or literary theme, in which a wise ruler, a lover of history and literature, wishes to preserve for posterity the grand deeds of his reign. William's claims of impartiality are also a typical topos in ancient and medieval historical writing. His depiction of Baldwin IV as a hero is an attempt "to vindicate the politics of his own party and to blacken those of its opponents." As mentioned above, William was opposed to Baldwin's mother Agnes of Courtenay, Patriarch Heraclius, and their supporters; his interpretation of events during Baldwin's reign was previously taken as fact almost without question. In the mid twentieth century, Marshall W. Baldwin, Steven Runciman, and Hans Eberhard Mayer were influential in perpetuating this point of view, although the more recent re evaluations of this period by Vessey, Peter Edbury and Bernard Hamilton have undone much of William's influence. An often noted flaw in the Historia is William's poor memory for dates. "Chronology is sometimes confused, and dates are given wrongly", even for basic information such as the regnal dates of the kings of Jerusalem. For example, William gives the date of Amalric's death as 11 July 1173, when it actually occurred in 1174. Despite his biases and errors, William "has always been considered one of the greatest medieval writers." Runciman wrote that "he had a broad vision; he understood the significance of the great events of his time and the sequence of cause and effect in history." Christopher Tyerman calls him "the historian's historian", and "the greatest crusade historian of all," and Bernard Hamilton says he "is justly considered one of the finest historians of the Middle Ages". As the Dictionary of the Middle Ages says, "William's achievements in assembling and evaluating sources, and in writing in excellent and original Latin a critical and judicious (if chronologically faulty) narrative, make him an outstanding historian, superior by medieval, and not inferior by modern, standards of scholarship."

Негізгі

Вильгельм Тирский, Теңіздің Ар жағындағы Істер Тарихы, Э. А. Бэбкок және А. С. Крей аудармасы. Колумбия университеті баспасы, 1943.

Екіншілік

Джон Карл Андрессон, Годфри Буйонның тегі мен өмірі. Индиана университетінің басылымдары, Әлеуметтік ғылымдар сериясы 5, 1947. Сюзан М. Бэббит, "Тирдің Уильям". Орта ғасырлар сөздігі, ред. Жозеф Стрейер. Нью-Йорк: Чарльз Скрибнердің ұлдары, 1989, 12-том. Маршалл В. Болдуин, "Иерусалимнің құлдырауы мен түсуі, 1174–1189". Крест жорықтары тарихы (жалпы ред. Кеннет М. Сеттон), 1-том: Бірінші жүз жыл (ред. Маршалл В. Болдуин). Висконсин университетінің баспасы, 1969. Малкольм Барбер, Темплирлердің сот процесі. Кембридж университетінің баспасы, 1993. Фредерик Данкалф, "Бірінші крест жорығы: Клермонттан Константинопольға дейін". Крест жорықтары тарихы (жалпы ред. Кеннет М. Сеттон), 1-том: Бірінші жүз жыл (ред. Маршалл В. Болдуин). Висконсин университетінің баспасы, 1969. Питер В. Эдбери және Джон Г. Роу, "Тирдің Уильям және 1180 жылғы патриарх сайлауы". The English Historical Review 93 (1978), қайта басылды. Крестшілер патшалықтары: Иерусалимнен Кипрге дейін (Альдершот: Эшгейт, Variorum жинақталған сериялық зерттеулер, 1999), 1–25 бб. Питер В. Эдбери және Джон Г. Роу, Тирдің Уильям: Латын Шығысының тарихшысы. Кембридж университетінің баспасы, 1988. Питер В. Эдбери, "Иерусалим патшалығындағы үгіт-насихат және фракциялар: Хаттинге дейінгі жағдай". ХІІ ғасырдағы крестшілер мен мұсылмандар, ред. Майя Шатцмиллер (Лейден: Брилл, 1993), қайта басылды. Крестшілер патшалықтары: Иерусалимнен Кипрге дейін (Альдершот: Эшгейт, Variorum жинақталған сериялық зерттеулер, 1999), 173–189 бб. Бернард Гамильтон, "Жұқпалы дертке шалдыққан патша және оның мұрагерлері". Кембридж университетінің баспасы, 2000. Чарльз Гомер Хаскинс, "Он екінші ғасырдың қайта жаралуы". Гарвард университетінің баспасы, 1927; қайта басылды. Meridian Books, 1966. Р. Б. К. Гюйгенс, "Гийом де Тир студенті: оның тарихының табылған XIX (12) тарауы". Latomus 21 (1962), 811–829 бб. Р. Б. С. Гюйгенс, "Тирдің Уильямды редакциялау". Sacris Erudiri 27 (1984), 461–473 бб. Г. А. Лауд және Дж. В. Кокс, "Тирдің Уильямның жылнамасының "жоғалған" автобиографиялық тарауы (XIX.12 кітап)". Крест жорықтары: Энциклопедия, ред. Алан В. Мюррей (ABC Clio, 2006), 4-том, Қосымша: Мәтіндер мен құжаттар №4, 1305–1308 бб. Ханс Э. Майер, "Крест жорықтары", 2-басылым, аударған Джон Гиллингхэм. Оксфорд университетінің баспасы, 1988. Алан В. Мюррей, "Тирдің Уильям және түрктердің шығу тегі: Gesta Orientalium Principum көздері туралы", Dei gesta Per Francos: Études sur les crioisades dédiées à Jean Richard/Crusade Studies in Honour of Jean Richard, ред. Мишель Балард, Бенджамин З. Кедар және Джонатан Райли Смит (Альдершот: Эшгейт, 2001), 217–229 бб. Алан В. Мюррей, "Тирдің Уильям". Крест жорықтары: Энциклопедия, ред. Алан В. Мюррей (ABC Clio, 2006), 4-том. Хелен Дж. Николсон, "Тирдің Уильям". Тарихшылар мен тарихи жазу энциклопедиясы, ред. Келли Бойд. Тейлор және Фрэнсис, 1999, 2-том. Стивен Рансиман, "Крест жорықтары тарихы", 1-том: Бірінші крест жорығы және Иерусалим патшалығының негізі. Кембридж университетінің баспасы, 1951. Стивен Рансиман, "Крест жорықтары тарихы", 2-том: Иерусалим патшалығы және франк Шығысы. Кембридж университетінің баспасы, 1952. Р. С. Швингс, "Тирдің Уильям, мұсылман жауы және төзімділік мәселесі". Төзімділік және төзімсіздік. Крест жорықтары дәуіріндегі әлеуметтік қақтығыстар, ред. Майкл Герверс және Джеймс М. Пауэлл, Сиракуз университетінің баспасы, 2001. Кристофер Тайерман, "Крест жорықтарының өнертабысы". Торонто университетінің баспасы, 1998. Кристофер Тайерман, "Құдайдың соғысы: Крест жорықтарының жаңа тарихы". Penguin, 2006. Жак Вергер, "Жоғары оқу орындарының пайда болуы". Еуропадағы университет тарихы, 1-том: Орта ғасырдағы университеттер, ред. Хильда де Риддер Симоенс. Кембридж университетінің баспасы, 1992, 47–55 бб. Д. В. Т. С. Весси, "Тирдің Уильям және тарихнама өнері". Ортағасырлық зерттеулер 35 (1973), 433–455 бб.

John Carl Andressohn, The Ancestry and Life of Godfrey of Bouillon. Indiana University Publications, Social Science Series 5, 1947. Susan M. Babbitt, "William of Tyre." Dictionary of the Middle Ages, ed. Joseph Strayer. New York: Charles Scribner's Sons, 1989, vol. 12. Marshall W. Baldwin, "The Decline and Fall of Jerusalem, 1174–1189." A History of the Crusades (gen. ed. Kenneth M. Setton), vol. 1: The First Hundred Years (ed. Marshall W. Baldwin). University of Wisconsin Press, 1969. Malcolm Barber, The Trial of the Templars. Cambridge University Press, 1993. Frederic Duncalf, "The First Crusade: Clermont to Constantinople." A History of the Crusades (gen. ed. Kenneth M. Setton), vol. 1: The First Hundred Years (ed. Marshall W. Baldwin). University of Wisconsin Press, 1969. Peter W. Edbury and John G. Rowe, "William of Tyre and the Patriarchal election of 1180." The English Historical Review 93 (1978), repr. Kingdoms of the Crusaders: From Jerusalem to Cyprus (Aldershot: Ashgate, Variorum Collected Series Studies, 1999), pp. 1–25. Peter W. Edbury and John G. Rowe, William of Tyre: Historian of the Latin East. Cambridge University Press, 1988. Peter W. Edbury, "Propaganda and faction in the Kingdom of Jerusalem: the background to Hattin." Crusaders and Muslims in Twelfth Century Syria, ed. Maya Shatzmiller (Leiden: Brill, 1993), repr. in Kingdoms of the Crusaders: From Jerusalem to Cyprus (Aldershot: Ashgate, Variorum Collected Series Studies, 1999), pp. 173–189. Bernard Hamilton, The Leper King and his Heirs. Cambridge University Press, 2000. Charles Homer Haskins, The Renaissance of the Twelfth Century. Harvard University Press, 1927; repr. Meridian Books, 1966. R. B. C. Huygens, "Guillaume de Tyr étudiant: un chapître (XIX, 12) de son Histoire retrouvé." Latomus 21 (1962), pp. 811–829. R. B. C. Huygens, "Editing William of Tyre." Sacris Erudiri 27 (1984), pp. 461–473. G. A. Loud and J. W. Cox, "The 'Lost' Autobiographical Chapter of William of Tyre's Chronicle (Book XIX.12)." The Crusades: An Encyclopedia, ed. Alan V. Murray (ABC Clio, 2006), vol. 4, Appendix: Texts and Documents #4, pp. 1305–1308. Hans E. Mayer, The Crusades, 2nd ed., trans. John Gillingham. Oxford University Press, 1988. Alan V. Murray, "William of Tyre and the origin of the Turks: on the sources of the Gesta Orientalium Principum," in Dei gesta Per Francos: Études sur les crioisades dédiées à Jean Richard/Crusade Studies in Honour of Jean Richard, edd. Michel Balard, Benjamin Z. Kedar and Jonathan Riley Smith (Aldershot: Ashgate, 2001), pp. 217–229. Alan V. Murray, "William of Tyre." The Crusades: An Encyclopedia, ed. Alan V. Murray (ABC Clio, 2006), vol. 4. Helen J. Nicholson, "William of Tyre." Encyclopedia of Historians and Historical Writing, ed. Kelly Boyd. Taylor & Francis, 1999, vol. 2. Steven Runciman, A History of the Crusades, volume 1: The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem. Cambridge University Press, 1951. Steven Runciman, A History of the Crusades, volume 2: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East. Cambridge University Press, 1952. R. C. Schwinges, "William of Tyre, the Muslim enemy, and the problem of tolerance." Tolerance and Intolerance. Social Conflict in the Age of the Crusades, ed. Michael Gervers and James M. Powell, Syracuse University Press, 2001. Christopher Tyerman, The Invention of the Crusades. University of Toronto Press, 1998. Christopher Tyerman, God's War: A New History of the Crusades. Penguin, 2006. Jacques Verger, "The birth of the universities". A History of the University in Europe, vol. 1: Universities in the Middle Ages, ed. Hilde de Ridder Symoens. Cambridge University Press, 1992, pp. 47–55. D. W. T. C. Vessey, "William of Tyre and the art of historiography." Mediaeval Studies 35 (1973), pp. 433–455.

Негізгі дереккөздер

Виллеми Тиренсис Архиепископының Хроникасы, ред. Р. Б. С. Хюйгенс. 2 томдық. Corpus Christianorum Continuatio Medievalis, томдар 63 және 63а. Турнхольт: Бреполс, 1986 жыл. Латын мәтіні, кіріспесімен және француз тіліндегі түсіндірмелерімен. L'Estoire d'Eracles empereur et la conqueste de la terre d'Outremer, Recueil des historiens des croisades, Historiens occidentaux, томдар I–II (1844, 1859) жылдары. Дж. А. Джайлз, аудармасы. Роджер Вендовердің «Тарих гүлдері» атты еңбегі. Лондон, 1849 жыл. Эрнульдің Хроникасы және Бернард ле Трезориер, ред. Луи де Мас Латри. Париж, 1871 жыл. Гийом де Тир және оның жалғастырушылары, ред. Алексис Полин Париж. Париж, 1879–1880 жылдар. Маргарет Рут Морган, Гийом де Тирдің жалғасы (1184–1197). Париж, 1982 жыл. Хелен Дж. Үшінші крест жорығының Хроникасы: Itinerarium Peregrinorum және Gesta Regis Ricardi. Алдершот: Эшгейт, 1997 жыл. Джанет Ширли, XIII ғасырдағы Крестонос Сириясы: Тирдің Уильям тарихының Ротлиндік жалғасы, Эракл немесе Акре мәтінінің бір бөлігімен. Алдершот: Эшгейт, 1999 жыл.

Екіншілік көздер

Томас Асбридж, Бірінші крест жорығы: Жаңа тарих. Оксфорд университетінің баспасы, 2004. Р. Х. С. Дэвис, "Тирдің Уильям". Орта ғасырдағы Шығыс пен Батыс арасындағы қарым-қатынас, ред. Дерек Бейкер (Эдинбург: Эдинбург университетінің баспасы, 1973), 64–76 б. Питер В. Эдбери, "Вильям Тирдің "Историясының" француз тіліне аудармасы: қолжазба дәстүрі". Крестовые походы 6 (2007). Бернард Гамильтон, "Тирдің Вильгельмы және Византия империясы". Порфирогенита: Византия және Латын Шығысының тарихы мен әдебиетіне арналған эсселер, Юлиан Хризостомидтің құрметіне, ред. Хараламбос Дендринос, Джонатан Харрис, Эрин Харвалиа Крук және Джудит Херрин (Ашгейт, 2003). Филипп Хэндисайд, "Тирдің ескі француз Уильям". Брилл, 2015. Рудольф Хистэнд, "Вильгельм фон Тирдің өмірі мен жолы". Deutsches Archiv 34 (1978), 345–380 б. Конор Костик, "Тирдің Вильгельмы, Ливий және сыныптық лексикасы". Идеялар тарихы журналы 65.3 (2004), 352–367. Ханс Э. Майер, "Guillaume de Tyr à l'école". Дижон ғылымдар, өнер және әдебиет академиясының естеліктері 117 (1985–86), қайта басылды. Иерусалимнің латын патшалығындағы патшалар мен феодалдар (Альдершот: Эшгейт, Variorum жинақталған зерттеулер сериясы, 1994), 257–265 б. Ханс Э. Майер, "Zum Tode Wilhelms von Tyrus". Archiv für Diplomatik 5–6 (1959–1960), 182–201 б. Маргарет Рут Морган, Эрнулдің жылнамасы және Тирдің Вильгельмінің жалғасы. Оксфорд университетінің баспасы, 1973. Ханс Пруц, "Вильгельм фон Тирус туралы зерттеулер". Neues Archiv der Gesellschaft für ältere deutsche Geschichtskunde 8 (1883), 91–132 б.