Кіріспе

12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басында Иерусалимнің және Кипрдің патшасы Люсиньянның Аймери (Aimericus, Αμωρί, Amorí; 1155 жылға дейін – 1205 жылдың сәуір айы), бұрынғы зерттеулерде Амальрик немесе Амаури деп қате аталады, 1196 жылдан өліміне дейін билік еткен Кипрдің алғашқы патшасы болды. Сондай-ақ, 1197 жылы Изабелла I-ге үйленгеннен бастап, өліміне дейін Иерусалимнің патшасы болды. Ол Пуатудағы дворян Хью VIII Лузиньянның кіші ұлы еді. 1168 жылы Англияның Генрих II-ге қарсы көтеріліске қатысқаннан кейін ол Киелі жерге барып, Иерусалим патшалығында қоныстанды. Оның Ибелиндік Ешивамен (оның әкесі ықпалды дворян болған) некелесуі оның патшалықтағы беделін нығайтты. Оның кіші інісі Гай, Иерусалимнің Балдуин IV-нің әпкесі және мұрагері Сибиллаға үйленді. Балдуин шамамен 1180 жылы Аймериді Иерусалимнің констеблі етіп тағайындады. Ол 1187 жылдың 4 шілдесінде Мысыр мен Сирияның Әйюбид сұлтаны Саладиннің әскеріне қарсы шешулі жеңіліспен аяқталған Хаттин шайқасында христиан әскерінің қолбасшыларының бірі болды. Аймери Гайды, тіпті ол Иерусалим патшалығына деген талабын жоғалтқаннан кейін де қолдады, себебі Сибилла мен олардың екі қызының қазасы орын алды. Иерусалимнің жаңа патшасы, Шампандық Генрих II, Аймериді қысқа мерзімге тұтқындады. Бостандыққа шыққаннан кейін ол өзінің ағасы, Лузиньяндық Джеффридің феоды болған Жаффаға кетіп қалды, ол Киелі жерді тастап кеткен еді. 1194 жылдың мамыр айында Гай қайтыс болғаннан кейін, оның Кипрдегі вассалдары Аймериді өздерінің иелері етіп сайлады. Ол Рим императоры Генрих VI-ның билігін қабылдады. Императордың рұқсатымен Аймери 1197 жылдың қыркүйегінде Кипрдің патшасы болып жарияланды. Көп ұзамай ол Генрих Шампанның жесірі, Иерусалимнің Изабелла I-іне үйленді. Ол және оның әйелі 1198 жылдың қаңтарында Иерусалимнің патшасы және патшайымы болып тағайындалды. Ол Мысырдың Әйюбид сұлтаны Аль-Адил I-мен бітімге келді, бұл Акрадан Антиохияға дейінгі жағалаудың христиан иелігін қамтамасыз етті. Оның билігі кезінде екі патшалықта да бейбітшілік пен тұрақтылық орнады.

Ерте өмір

Аймери 1155 жылға дейін дүниеге келген. Ол Люсиньянның Хью VIII және оның әйелі Ранкондық Бургундияның бесінші ұлы болды. Оның отбасы туған жері Пуатуда крест жорықтарымен бірнеше буын бойы танымал болды. Оның арғы атасы, Люсиньянның VI Гугосы 1102 жылы Рамла шайқасында қаза тапты; Аймеридің әкесі, Люсиньянның VII Гугосы екінші крест жорығына қатысты. Аймеридің әкесі де Киелі жерге келіп, 1160 жылдары мұсылман түрмесінде қайтыс болды. Алдыңғы зерттеулер оны Амальрик (немесе Амаури, оның француз тіліндегі түрі) деп жаңылыстырған, бірақ құжаттамалық деректер көрсеткендей, ол шын мәнінде Аймерикус деп аталған, бұл ерекше есім (бірақ ол кейде Орта ғасырларда Амальрикуспен шатастырылған). Рансиман және басқа да заманауи тарихшылар оны Иерусалимнің Амальрик II деп жаңылыстырған, себебі олар оның есімін Иерусалимнің Амальрик I есімімен шатастырған. Роберт Ториньидің жылнамасына сәйкес, 1168 жылы Аймери Англияның Генрих II-ге (Пуатуды да басқарған) қарсы көтеріліске қатысты, бірақ Генрих көтерілісті басып тастады. Аймери Киелі жерге барып, Иерусалим Корольдігінде қоныстанды. Ол шайқаста тұтқынға түсіп, Дамаскіде тұтқындыққа алынды. Халық арасында кең таралған дәстүр бойынша (алғаш рет 13 ғасырда Филипп Новарский мен Иоанн Ибелин жазған), Иерусалим Королі Амальрик оны жеке құтқартқан. Эрнуль (оның сенімділігі күмәнді) Аймеридің Иерусалимнің Амальригінің бұрынғы әйелі Агнес Куртенеге ғашық болғанын айтқан. Аймери Иерусалим Корольдігінің ең қуатты ақсүйектерінің бірі болған Ибелиннің Балдуинінің қызы Ибелиннің Эшивасына үйленді. 11 шілдеде 1174 жылы қайтыс болған Иерусалимнің Амальригінен кейін оның он үш жасар ұлы Агнес Куртенеден, Балдуин IV, дененің жарасына шалдыққан ұлы мұрагерлік құқығына ие болды. Аймери әкесінің қолдауымен патша сарайының мүшесі болды. Аймеридің кіші інісі Ги 1180 жылдың сәуір айында Балдуин IV-нің жесір қалған сіңлісі Сибиллаға үйленді. Эрнульдің сөзіне қарағанда, Аймери оның ағасы туралы оған және оның анасы Агнес Куртенеге айтып, оны әдемі және сүйкімді жас жігіт ретінде сипаттаған. Эрнуль жалғастырды, Аймери Поатуға асығып оралып, Гиді Корольдыққа келуге көндірді, бірақ Сибилла өзін Аймеридің қайын атасына уәделеген еді. Тағы бір дереккөз, Тирдің Вильгельмі, Аймеридің ағасы мен Корольдің әпкесінің некесінде ешқандай рөл атқарғанын айтпады. Осылайша, Эрнульдің баяндамасының көптеген элементтері (әсіресе Аймеридің Поатуға сапары) ойдан шығарылған болуы мүмкін.

Иерусалимнің констебльі

Аймери алғаш рет 24 ақпан 1182 жылы Иерусалим констеблі ретінде тіңкерілді. Стивен Рансиман мен Малкольм Барбердің айтуынша, оған бұрынғы констебль Хэмфри II Торон 1179 жылы сәуірде қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай лауазым берілді. Тарихшы Бернард Гамильтон Аймеридің тағайындалуы оның ағасының ықпалының күшеюінің салдары болды деп жазады және ол шамамен 1181 жылы тағайындалды. Мысыр мен Сирияның Әйюбид сұлтаны Саладин 1183 жылы 29 қыркүйекте Иерусалим Корольдігіне қарсы жорық бастады. Аймери сұлтанның әскерін жеңді. Жеңістен кейін крестонос армиясы Саладиннің лагеріне жақын бұлаққа дейін жетіп, оны тоғыз күннен кейін шегінуге мәжбүр етті. Бұл жорық барысында Корольдіктің көптеген барондары Бальдуин IV-нің мұрагері болған Аймеридің ағасы Гаймен ынтымақтасуға құштар емес екені анықталды. Ауру патша Гайды қызметтен босатып, оның бес жасар жүрек туысы (Гайдың өгей ұлы) Бальдуин V-ті 1183 жылы 20 қарашада өзінің серігі ретінде тағайындады. 1185 жылдың басында Бальдуин IV егер Бальдуин V ересек болмастан қайтыс болса, Рим папасына, Киелі Рим императорына және Франция мен Англия патшаларына жүгініп, өз әпкесі Сибилла мен олардың жарты әпкесі Изабелланың біреуін таңдауды бұйырды. Ауру патша 1185 жылы сәуір-мамыр айларында, ал оның жүрек туысы 1186 жылы жаздың соңында қайтыс болды. Бальдуин IV-нің бұйрығын елемей, Сибилла оның жақтастары тарапынан патшайым деп жарияланды және күйеуі Гайды патша етіп тақты. Аймери рәсімге қатысқандардың арасында болмады, бірақ ол, Гамильтонның айтуынша, ағасы мен қайын сіңілісін қолдады. Констебль ретінде Аймери Иерусалим Корольдігінің армиясын 1187 жылы 4 шілдеде Саладиннің шешуші жеңісімен аяқталған Хаттин шайқасынан бұрын бөлімдерге бөлді. Христиан армиясының көптеген қолбасшыларымен бірге Аймери де шайқас алаңында тұтқынға алынды. Аскалонды қоршау кезінде Саладин қорғаушыларға егер олар берілсе, олардың атаған он адамын босататынын уәде берді. 4 қыркүйекте берілмей тұрып, қорғаушылар Аймери мен Гайдың есімдерін атады, бірақ Саладин олардың босатылуын 1188 жылдың көктеміне дейін кейінге шегерді. Корольдіктің көптеген барондары Гай 1190 жылдың соңында Сибилла мен олардың екі қызы қайтыс болғанда Иерусалим Корольдігіне деген құқығын жоғалтты деп ойлады, бірақ Аймери ағасына адал болды. Гайдың қарсыластары қараша айының соңында Сибилланың жарты әпкесі Изабеллаға үйленген Монферраттың Конрадын қолдады. 1192 жылы 16 сәуірде Корольдіктің абыройлы азаматтарының жиналысы Конрадты заңды патша деп жариялады. Конрад он екі күннен кейін өлтірілсе де, оның жесірі көп ұзамай Иерусалимнің патшасы болып сайланған Шампандық Генриге үйленді. Гайдың Иерусалимнен айырылғаны үшін өтемақы ретінде Англияның Ричард I оған Кипр аралын (Ричард 1191 жылы мамыр айында басып алған) Темплиерлер орденінен сатып алуға рұқсат берді. Сонымен қатар, ол 40 000 безант төледі және Ричард Гайдан ақша жинау құқығын Шампандық Генриге берді. Ол мамыр айының басында Кипрге келді. Аймери Иерусалим Корольдігінде қалды, ол Жерорта теңізінің жағалауындағы Яффадан Тирге дейінгі тар жер жолағына дейін қысқарды. Шампандық Генрих Пизадан келген саудагерлерді мамыр айында Акрадан қууға бұйрық берді, өйткені ол оларды Гуй Лузиньянмен сөз байласты деп айыптады. Аймери саудагерлерді қорғағаннан кейін патша оны тұтқынға алды. Аймери тек Тамплиерлер мен Госпитальерлердің бас шеберлерінің талабы бойынша босатылды. Ол Англияның Ричард Аймеридің үлкен ағасы Люзиньянның Джеффриге берген Яффаға зейнеткерлікке кетті.

Кипрдің иегері

1194 жылы мамыр айында қайтыс болған Гай Кипрді үлкен ағасы Джеффриге мұра етіп қалдырды. Бірақ Джеффри бұрыннан Пуатуға оралғандықтан, Гайдың вассалдары Эймериді жаңа билеуші етіп сайлады. Генрих Шампанский Кипрдегі мұрагерлік мәселесі бойынша кеңес алу құқығын талап етті, бірақ Кипр ақсүйектері оған жауап бермеді. Соған шамамен бір уақытта Генрих Шампанский Эймериді Иоанн Ибелинмен Иерусалимнің констеблі лауазымында алмастырды. Эрнульдің айтуынша, Эймери Кипр қазынасының дерлік тозғанын түсінді, себебі оның ағасы аралдағы жерлердің көп бөлігін өзінің жақтастарына сыйлаған еді. Ол өз вассалдарын жиналысқа шақырды. Олардың әрқайсысы өзінен көбірек жерге ие екенін баса айтқаннан кейін, ол оларды "күшпен, немесе достықпен, немесе келісіммен" өздерінің кірістері мен жерлерін беруге көндірді. Эймери Рим папасы III Селестинге елшілік жіберіп, Кипрде Рим католик діншіліктерінің құрылуын сұрады. Сондай-ақ ол өзінің өкілі, Гибелеттен Райниерді Рим императоры Генрих VI-ға жіберіп, егер император оған патшалық тәж жіберсе, императордың үстемдігін мойындайтынын ұсынды. Эймери ең алдымен императордың Кипрге Византия шапқыншылығына қарсы көмек беруін қамтамасыз етуді, сондай-ақ патша ретіндегі өзінің заңдылығын нығайтуды көздеді. Гибелеттен Райнир 1196 жылғы қазан айында Гельнхаузенде Эймери атынан Генрих VI-ға адалдыққа серт берді. Қасиетті жерге крест жорығын бастауға шешім қабылдаған император Эймериді жеке өзі патшалыққа көтеруге уәде берді. Ол Бриндизи және Трани архиепископтарын Кипрді билеу құқығының символы ретінде Эймериге алтын жезді алып бару үшін жіберді.

Кипр патшасы

Генрих VI-ның екі елшісі 1196 жылдың сәуір-мамыр айларында Кипрге қонды. Амери сол шамада патша атағын қабылдаған болуы мүмкін, себебі Папа Селестин оны 1196 жылдың желтоқсан айындағы хатында патша деп атады. Сол айда Папа Рим Никосияда Рим католик архиепископиясын құрды, сондай-ақ Фамагуста, Лимассол және Пафос қалаларында үш суфраган епископты тағайындады. Грек православиелік епископтарды қуылмады, бірақ олардың мүлкі мен кірісі жаңа католик прелаттары тәркіледі. Генрих VI-ның канцлері, Хильдесхайм епискобы Конрад 1197 жылдың қыркүйегінде Никосияда Америді патша етіп таж кигізді. Амери канцлерге адалдық серт берді. Кипр мен Иерусалим Корольдігінде феодтарға ие болған ақсүйектер Амери мен Шампандық Генрихтің арасын жарастыруға тырысты. Олардың бірі, Бейсандық Балдуин, Кипр констеблі, 1197 жылдың басында Генрих Шампанды Кипрге келуге көндірді. Екі патша бейбіт келісімге келді, Американың үш ұлы Генрихтің үш қызына үйленуі туралы уағдаласты. Генрих сондай-ақ Американың Кипр үшін өтеуге тиіс қарызынан бас тарды және Америкаға Жаффада әскер орналастыруға рұқсат берді. Америка Рейнольд Барлейсті Жаффаны басып алуға жіберді. Америка 1197 жылдың қараша айында Иерусалим констеблі атағын қайта қолданды, бұл оның Генрих Шампанмен жасаған келісімі нәтижесінде бұл лауазымды қайта алғанын көрсетеді.

Екі патшалықтың патшасы

Шампандық Генрих сарайының терезесінен құлап, 1197 жылдың 10 қыркүйегінде Аккрада қайтыс болды. Аристократ болғанымен, кедей Рауль Сент-Омер оның орнына үміткерлердің бірі болды, бірақ әскери ордендердің ұлы магистрлары оған қарсы күшті шықты. Бірнеше күннен кейін, Мысырдың Әйюбид сұлтаны Аль-Адил I Яффаны басып алды. 20 қыркүйекте Аккраға келген Виттельсбахтың Конрады, Майнц архиепискобы, бірінші болып тақты Эймериге ұсынуды ұсынды. Эймеридің бірінші әйелі қайтыс болғандықтан, ол Иерусалимнің жесір патшайымы Изабелла I-ге үйленуге құқылы болды. Иерусалим Патриархы Аймар бұл некенің канондық емес екенін мәлімдесе де, Тир архиепискобы Иосий Эймеримен келіссөздер жүргізіп, ол ұсынысты қабылдады. Патриарх қарсылығын қайтарып алды және 1198 жылдың қаңтарында Эймери мен Изабелланы Тирде патша және патшайым етіп тағайындады. Кипр армиясы Эймери билігінде Иерусалим Корольдігі үшін күресті, бірақ ол екі патшалығын да бөлек басқарды. Таққа отырудан бұрын Эймери күштерін брабант герцогы Генрих I басқаратын неміс крестоносшыларымен біріктіріп, Әйюби әскерлеріне қарсы науқан бастады. Олар Аль-Адилді шегінуге мәжбүр етіп, 21 қазан күні Бейрутты басып алды. Ол Торонды қоршауға алды, бірақ 2 ақпанда қоршауды көтеруге мәжбүр болды, себебі неміс крестоносшылары император Генрих VI қайтыс болғанын естіп, Киелі Рим империясына қайтуға шешім қабылдады. 1198 жылдың наурыз айында Эймери Тирде атпен жүргенде, төрт неміс рыцары оған шабуыл жасады. Оның күзетшілері оны құтқарып, төрт рыцарьды тұтқынға алды. Эймери Рауль Сент-Омерді шабуыл жасағандарды жалдаған деп айыптап, оны әріптестерінің алдында сотсыз жер аударуға үкім шығарды. Раульдің талабы бойынша іс Иерусалимнің Жоғарғы сотына жіберілді, ол Эймери Раульді заңсыз жер аударғанын анықтады. Дегенмен Рауль өз еркімен Корольдіктен кетіп, Триполиде қоныстанды, себебі ол Эймеридің сенімін жоғалтқанын білді. 1198 жылдың 1 шілдесінде Эймери Аль-Адилмен бітімге қол қойып, крестшілер үшін Аккрадан Антиохияға дейінгі жағалауды бес жыл сегіз айға иеленуге кепілдік берді. Византия императоры Алексий III Ангелос Кипрді қайтарып алу идеясынан бас тартқан жоқ. Егер Папа Иннокентий III Эймериді анафемаға ұсынса, ол 1201 жылы Византияның басып алуына көмектесетінін уәде етті, бірақ Иннокентий оны қабылдамады, өйткені Византиялықтар 1191 жылы Рихард I аралды басып алғаннан кейін Кипрге құқығын жоғалтқан. Эймери мұсылмандармен бейбітшілікті сақтады, тіпті 1202 жылдың басында 300 француз крестоносшыларымен келген Дампьердің Рейнольд II одан мұсылмандарға қарсы науқан бастауды талап еткеніне қарамастан. Эймери оған Әйюбидтерге қарсы соғыс жүргізу үшін 300-ден астам сарбаз қажет екенін еске салғаннан кейін, Рейнольд Иерусалим Корольдігін Антиохия княздығына тастап кетті. Мысыр әмірі Сидонға жақын орналасқан бекініске шабуыл жасап, көршілес аумақты тонады. Аль-Адил әмірді бітім шартын сақтауға мәжбүр ете алмағандықтан, Эймеридің флоты 20 египет кемесін басып алды және ол Аль-Адилдің мемлекетіне шабуыл жасады. Жауап ретінде Аль-Адилдің ұлы Аль Муаззам Иса Аккра аймағын тонады. 1204 жылдың мамыр айында Эймеридің флоты Мысырдағы Ніл дельтасындағы шағын қаланы тонады. Эймери мен Аль-Адилдің елшілері 1204 жылдың қыркүйегінде алты жылға жаңа бітімге қол қойды. Аль-Адил Яффа мен Рамлехті Иерусалим Корольдігіне қайтарды және христиандардың Иерусалим мен Назаретке сапарларын жеңілдетті. Эймери көп мөлшерде ақ мүйіз жеп, ауыр сырқатқа шалдықты. Ол 1205 жылдың 1 сәуірінде қысқа сырқаттан кейін қайтыс болды. Оның алты жасар ұлы Иуг I Кипрде оның орнына отырды, ал оның жесірі төрт күннен кейін қайтыс болғанға дейін Иерусалим Корольдігін басқарды.

Мұра

Тарихшы Мэри Никкерсон Хардвикк Аймериді "өз сенімді, саяси шапшаң, кейде қатал, сирек көңілді" билеуші деп сипаттады. Оның билеу кезеңі бейбітшілік пен бірлік орнату дәуірі болды. Ол Иерусалим Корольдігінің заңдарын қайта қарауды бастап, корольдік құқықтарын нақтылады. Иерусалим Корольдігінің заңгерлері оны өте жоғары бағалады. Олардың бірі, Ибелиннің Иоанны, Аймеридің өліміне дейін Кипр мен Иерусалимді "жақсы және даналықпен" басқарғанын айтты.