Кіріспе

Сарагоса билеушісі (1081-1085) Әбу Әмір Юсуф ибн Ахмад ибн Худ (أبو عامر يوسف بن أحمد بن هود; 1085 жылы қайтыс болды), көбінесе әл Му'таман деп аталады, математик, сонымен қатар Сарагоса тайфасының патшаларының бірі. Әл-Мутаман атауы оның толық патшалық атауы әл-Мутаман Билланың (المؤتمن بالله) қысқартылуы. Әл-Мутаман - Бану Худ әулетінің үшінші патшасы, 1081-1085 жылдары, мұсылман Сарагосасының билігінің шыңына жеткен кезде, әкесі Ахмад әл-Муктадирдің өркендеген кезеңінен кейін билік жүргізді. Ол әкесімен бірге "бақсылық сарайы" деп аталатын Альжаферияның әдемі сарайында тұрып, өзінің астанасын зиялы қауыммен қоршап алды. Патша ретінде әл-Мутаман ғылым, философия және өнердің қамқоршысы болды, сонымен қатар ол айтарлықтай жетістіктерге жеткен ғалым болды. Ол астрологияны, философияны және әсіресе математиканы білген, ол 11-ші ғасырда аль-Андалус аймағынан шыққан ең маңызды трактатты жазған, Кітаб аль-Истикмал ("Кәделеттілік кітабы").

Өмірбаяны және патшалық билігі

Юсуф белгісіз күні, әрине, Сарагосада, Альжафериа сарайында дүниеге келген. 1081 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырғанда, Сарагоса тайфасы өзінің ең биік кезінде болды. Әл-Муктадир өз жерлерін екі ұлына бөліп берді: әл-Мутаман таифаның батыс бөлігін Сарагоса, Тудела, Хуеска және Калатайудпен бірге алды, ал Мундир патшалықтың жағалау аймағын алды, оның ішінде Лерида, Монзон, Тортоса және Дения. Патшаның бірінші сыртқы уайымы - Сарагосаның есебінен өз аумақтарын оңтүстікке қарай кеңейтуге ұмтылған Арагон королі Санчо Рамирес төндірген қауіп. Аль-Мутаман кастильдік лорд Эль-Сидтің жалдамалы әскерлерінің қызметіне арқа сүйеді, оны король Альфонсо VI патшаның сол кездегі патшаның үлескері болған Толедо тайфасындағы мүдделеріне қарсы шабуылдар жасағаны үшін жер аударыған болатын. Сондықтан 1081 жылы Эль-Сид Сарагоса королі әл-Муктадирге өз қызметін ұсынды және билік құрған кезде әл-Мутаманмен бірге болды. Әл-Мутаман сондай-ақ Эль-Сидке Арагонның одақтасы болған туысы Мундирдің шығыс аумақтарын Сарагосаға қайта қосу міндетін жүктеді. Шекара аймағында қақтығыстар тұрақты болды, бірақ аталық аумақты қайта біріктіруге қол жеткізе алмады. Эль-Сид арагондықтардың шабуылдарын 1083 жылға дейін ұстап қалды, сол кезде Санчо Сарагосаны қорғайтын қорғаныстар желісін алуға қол жеткізді. Ел Сид 1086 жылға дейін Юсуф әл-Мутаминге қызмет етті, содан кейін ол Сарагосамен байланысын үзді. Ол әл-Мутаминге және оның мұрагері Ахмад II әл-Мустаинге қызмет етуден бас тартқан жағдай толық түсініксіз және әлі де талқылануда. Әл-Мутаман Валенсияның өзінің вассалы патшасы Әбу Бакрмен некелік одақтар арқылы қарым-қатынасты нығайтуға тырысты. Бірақ Валенсия одақтастық ойынына кіріп кетті. Альфонсо VI дипломатиялық тәсілдерді шеберлікпен қолдана отырып, 1085 жылы Кастилия патшасы Аль-Кадирдің қаланы беруіне қол жеткізді. Осылайша, Сарагоса патшалығы әл-Андалустың қалған бөлігінен бөлініп қалды, бұл оның экономикасын қатты әлсіретті және оны христиандық шабуылдарға одан да осал етті. Валенсияны жоғалтқан жыл Юсуф әл-Мутаминнің қайтыс болған жылы болды.

Зияткерлік өмір

Патшалық әулетінің жақсы білімді болуы әдеттегі нәрсе болғанымен, әл-Мутаман да, оның әкесі де ерекше математиктер болған. Орта ғасырлардағы исламда ежелгі грек жазбаларының философиядан бастап медицинаға, астрономияға және математикалық мәтіндерге дейінгі аудармаларына арналған қозғалыс болды. Атасы мен ұлы, сондай-ақ бану Муса сияқты ортағасырлық ислам аудармашылары ежелгі грек және рим идеалдарын кеңейтуімен танымал болды. Орта ғасырлардағы исламнан кейінгі кезеңдерде ислам ғалымдарының тек ежелгі мәтіндерді көшіріп, ешқандай интеллектуалды толықтыру жасамағаны туралы қорлық болды. Кейіннен Ибн Құра мен әл-Мутаман сияқты ғалымдар ежелгі идеяларды таратудан басқа өздерінің жеке салымдары мен алғашқы үлестерін ұсынғаны дәлелденді.

Математика

Әл-Мутаманның басты еңбегі - оның Кітаб әл-Истикмал (Кәделеттілік кітабы). Бұл кітап Евклид пен Архимедтің грек математикасының жинағы болды, сонымен қатар Табит ибн Курра, Бану Муса және Ибн әл-Хайтамның ілімдері болды, сондай-ақ кейбір теоремалар мен дәлелдер бұрынғы дереккөздерде табылмады. Кітап тек бірнеше анонимді қолжазбалардан үзінділер ретінде сақталған, ал алдын-ала сөз немесе кіріспе кіргізілмеген, бірақ қалған мазмұндан оның мақсаты Евклид геометриясындағы белгілі нәтижелерді бір ғана өздігінен жұмыс істеуге ұйымдастыру және жан-жақты сипаттау екені анық. Кітап әл-Истиқмал аяқталмаған, бірақ ол әлі де он бірінші ғасырдағы патшаның маңызды еңбегі ретінде қарастырылды. Энциклопедист Ибн әл-Акфани "Истикмал" толықтай аяқталған болса, геометриялық әдебиеттің керегі қалмас еді деген. Теореманы былайша көрсетуге болады: "АВК үшбұрышы және БК, СА және АВ жақтарындағы D, E, F нүктелері болсын. AD, BE және CF сызықтарын сызабыз. Бұл үш сызық бір нүктеде қиылысады , егер және тек егер .