Кіріспе

Арагон тажының ортағасырлық сарбаздары. Алмогаварлар (lang es; ; ; almogávares; бастапқыда) – 13 және 14 ғасырларда Реконкистаның соңғы кезеңдерінде қолданылған, Арагон тажынан шыққан жеңіл жаяу әскер тобының атауы. Кастилия тағындағы ішкі ұйымды Кастилия королі Альфонсо X «Siete Partidas» еңбегінде реттеді. Алғашқыда бұл әскерлер ауылдық жерлерден, орманнан және шекаралық таулы аймақтардан келген шаруалар мен малшылардан құралған. Кейіннен олар Италияда, Франкократияда және Левант аймағында жалдамалы сарбаздар ретінде қызмет етті.

Этимология

Бұл атаудың қайдан шыққандығы туралы бірнеше теория бар: әл-муғавир (المغوار;), әл-мухабир (المخابر, 'жаңалық әкелуші') немесе әл-мужавир (المجاور, 'қажы', 'қасиетті орынға жақын'). Тағы бір теория бойынша, бұл атау "қабыршақты" немесе "мақтаншақ" деп аудалатын "ғабар" сөзінен туындаған. Осылайша, олардың әскери шендерінің де атаулары араб тілінен алынған.

Терминнің саррацендік шығу тегі

Бұл термин алғаш рет 10 ғасырда Аль-Андалус аумағында қолданылды, ол тонау және шабуылдар жасаған саррацендердің шағын қарулы топтарын атау үшін пайдаланылды. Алғашқы жазба дерек "Ахбар мулук Аль-Андалус" немесе "Аль-Андалус морисі Расистің жылнамасы" атты жылнамада кездеседі, бұл 887 және 955 жылдар аралығында Ахмад ибн Мухаммад ар-Рази жазған Аль-Андалус патшаларының тарихы. Арабтар арасында ол "Ат-Тарихы" (Жылнамашы) деген атпен, ал христиандар арасында – морисі Расистің авторы ретінде белгілі. Құртуба тарихшысы өзінің жылнамасында Аль-Андалус аймақтарын сипаттайды және Эбро аңғарына келген кезде Саракуста қаласында алғаш рет "Альмогавар" деп аталатын әскерлердің бар екенін айтады:

"Саракуста қаласы ұзақ жылдар бойы Альможарифтердің резиденциясы болды және жауынгерлердің таңдаулы орны еді. Олар Саракуста қаласымен және барлық алкальдермен (мавр басшыларымен) және Альмогаварлармен шайқасқанда, олар үшін таңдау жасады." – Ахмад ибн Мухаммад ар-Рази, "Ахбар мулук Аль-Андалус".

"Альмогавар" сөзі сонымен қатар Реконкистаның (Испанияны қайта басып алу) соңғы ғасырларында, Гранада шекарасында, Гранада патшалығынан Мурсия және Валенсия патшалықтарының шекаралық қалаларына шабуыл жасаған мавр қарақшыларының топтарын белгілеу үшін қолданылды.

Әлеуметтік-экономикалық шығу тегі

Иберия түбегіне мұсылман шабуылы, Реконкиста ("Қайта жаулау") соғыстары мен Аль-Андалустың әскери науқандары салдарынан, христиан шопандары тірі қалу үшін өздерін қарақшылардың топтарына біріктіріп, жау территориясына еніп, өз халқының тірі қалуына қажетті нәрсені іздеуге мәжбүр болды. Әдетте бірнеше күнге созылатын шабуылдар кезінде алмогаварлар жерден тамақтанып, ашық ауада ұйықтауға мүмкіндік алды. Осы күресте қажетті білімді олар бұрынғы шопандық өмірінен алды, өйткені көпшілігі ең қатал тауларда өскен, онда климаттың ауырлығы жердің көптеген ресурстарын қамтамасыз етпеді және олар қолда бар аздан толыққанды пайдаланды. Бірақ басып алушылардың итермелеуімен осы жаңа өмір салтына көптеген ұрпақтар бойы бейімделгеннен кейін, осы шопан қауымдастықтарында нағыз жауынгерлік рух қалыптасқаны анық көрінеді, сондықтан олар соғыс жасаудан басқа жолмен қалай өмір сүру керектігін білмей қалды. Бұған қоса, бір жыл бойы еңбек етіп күнкөруден гөрі, бірнеше күндік шабуылдар арқылы өмір сүру әлдеқайда оңай болды. Осы өмір салтын мұсылман территорияларымен шектес аймақтардағы тұрғындар да қабылдады, христиан мемлекеттері оңтүстікке қарай жылжыған сайын. Сонымен қатар, католик алмогаварларымен бірге шайқасқан мұсылман алмогаварларының да болғаны құжатталған.

Almogavar a llom cavall (Алмаговардың үстіндегі)

Кастилияда Адалид пен Алмокаден арасындағы аралық сапа белгіленген.

Алмокаден

Араб тілінен аударғанда "ал-мукаддем" – "капитан", "жетекші". Ол төменгі шендегі және тәуелсіз Алмогавар топтарының капитаны болды; осыған байланысты ол соғыс ісін және тобын басқаруды білуі, жігерлендіруге қабілетті болуы, әріптестерін қалай ынталандыруды білуі, сондай-ақ жеңіл, жылдам болуы және әділдік танытуы керек еді, бұл XII тарауда, V актінің жазбаларында (Партидаларда) көрсетілген:

Қазір Алмокадендер деп бұрын пеондардың басшылары деп аталатын адамдарды дейді, және олар соғыста өте пайдалы; олар сарбаздардың арасына барып, атты әскерлердің істей алмайтын істерін істей алады. Алмокаден болуға ниет білдірген пеон алдымен Адалидтерге келіп, неліктен осы шенге лайық екенін көрсетуі керек, содан кейін он екі Алмокаденді шақырып, егер ол Алмокаден болуға лайық болса, шындықты айтуға ант беруі керек. Алмокаденнің өзі төрт қасиетке ие болуы керек: бірінші, соғыс ісін білу және онымен бірге жүргендерге басшылық ету; екінші, істерді қолға алуға және өзіне жетістіктерді әкелуге тырысу; үшінші, жеңіл болу, себебі пеонның кез келген нәрсені жылдам орындауы үшін осы қасиет маңызды, және қажет болған жағдайда гарнизонды жақсы білу; төртінші, өз қожайынына адал болу және ол басқаратын жорықтарда серік болу. Бұл жайтты пеондардың басшысы ескеруі керек. Алмокаден – өз тобының Алмогаварлары басшы ретінде қабылдаған тәжірибелі Алмогавар. Бұрынғы екі шендегідей, ол да жылқыға мінген болуы мүмкін, бірақ бізге тек екі Алмокаденнің жылқыда болғаны туралы мәлімет бар, және бұл әрқашан осылай болғанына сенімді емеспіз.

Алмогавар

Сонымен қатар Кастилияда "hombres de campo" (ауыл адамдары) немесе "peones" (жаяу әскерлер) деп аталатын, ең төменгі рангдағы және әскердің басым бөлігін құрайтын адамдар болды. Кодекстердегі (Партидалар) VI заңның VII тармағында белгіленгендей, Адалид болу үшін бұрын атты Алмогавар болу қажет еді, ал Алмогавар болу үшін бұрын Алмокаден болу керек еді, ал Алмокаден болу үшін бұрын Алмогавар болу қажет еді.

Тарихи әскери маңызы

Алмогаварлар өз дәуірінің ең үздік жаяу әскерлерінің бірі саналды. Атты әскерлердің армиялардың басты күші болып табылатын және рыцарлық идеал туралы мифтердің жалғасқан дәуірінде, Алмогаварлар жерді тиімді пайдаланды, түнде шайқасты және әрқашан қарусыз, жаяу жүрді, бұл оларға жоғары жылдамдық пен икемділік берді. Рамон Льюлл оларға арбалетшілер мен толық қаруланған атты әскерлермен бірдей мән берді. Оның пікірінше, Исламмен тиімді күресудің және Киелі жерді қайтарып алудың жалғыз жолы – соғысты испан шекарасынан бастау, Аль-Андалустағы маврларды жеңу, Солтүстік Африкаға бару және Левантқа қарай біртіндеп жылжу болатын. Осы және олардың әскери тиімділігін ескере отырып, Алмогаварлар оның жоспарының маңызды бөлігін құрады. Ол өзінің жылнамасын жазған жылда (1315), Алмогаварлар өзінің даңқының шыңында болды және Тунис, Сицилия және Каталондық компаниядағы ерліктері үшін бүкіл Жерорта теңізінде танымал болды. Шекаралық шабуылдар жасағанда, Алмогаварлар көбінесе бес-он бес адамнан тұратын кішкентай, тәуелсіз топтарда соғысты, себебі олар күтпеген шабуылға үміттенеді. Ашық соғыс кезінде топтардың саны көбейтіліп, әр топқа жиырма-отыз серік кіретін. Сонымен қатар, сирек жағдайларда, кейбір Алмогаварлар Гранадаға қарсы каперлік операцияларға қатысты. Бірақ олар әскер емес екенін, керісінше, қиын өмір салтын ұстанғанын атап өту керек, және олардың әдетте тұрақты жұмысы болмады: олар өздері жасаған шабуылдардан барлығын алды. Сондықтан бейбіт уақытта олар кез келген басшыға қиындық тудыратын. Бұл топтардың басты қызметі – жау территориясына шағын шабуылдар жасап, мал мен тұтқындарды алып, оларды сату болды. Соғыс кезінде патшалар мен жергілікті ақсүйектер осы іс-әрекеттерді ынталандырып, олжаның бестен бір бөлігін патшаға берді. Олар Ислам және Христиан әлемінің арасындағы шекарадағы қақтығыстар кезінде пайда болды және іс жүзінде шекарадағы шиеленістердің себебі болды. Сарациндермен шекара, тыныш өмірді қалайтын адамдар үшін тартымсыз болды, бірақ тәуекелге толы өмірді ұнататын, жау территориясын тонау арқылы өмір сүретін орын іздеушілер үшін пана болды. Соғыс кезінде олар армияға қосылып, көбінесе жалақысыз, бірақ олжадан үлес алып, тамақпен қамтамасыз етілді.

Тактикасы

Олардың міндеті – әскердің ілгерілеген жерін барлау, алдыңғы қатарда және қанаттарда тұрып, жауды мазалау, олардың бекіністеріне күтпеген шабуылдар жасау және конвойларын тоқтату болды. Олар ашық түзілісте шайқасуды ұнатты, бірақ қиын жағдайға түссе, қайта-қайта шабуылдайтын атты әскерге қарсы тұру үшін тығыз топқа жинала алатын, Алколлдағы маврларға қарсы болғандай. Алмогаварлар жеңіл жаяу әскер ретінде жұмыс істеп, ауыр атты әскермен де ынтымақтаса алатын, бірақ басқа ортағасырлық жаяу әскерлерден айырмашылығы, олардың қолдауына мұқтаж болмады. Жалдамалы әскерлерде алмогаварлардан басқа “аттылар, жаяу әскер, садақшылар, скударлар және галералардың қаруларын сақтайтын адамдар” да болды. Әрқайсысының өзіндік міндеті болды және олар шайқас алаңында үйлесімді жұмыс істей алатын. Олар әрқашан тәуелсіздіктерін сақтап, тұрақты жасақ болды, себебі олардың өмірлік жолы жау шекарасына шабуыл жасаудан тұрды. Сондықтан олар шабуылдар кезінде жылдам қозғалу үшін жеңіл қару-жарақ алып жүретін. Мұндай шабуылдар 2-3 күнге созылып, жақсы олжасы бар ауылдарға жеткізіп, содан кейін қайта оралатын. Осы себепті олардың ұзақ жорықтары олардың төзімділігін, жылдамдығын және қарапайымдылығын көрсетті. Сол кездегі Еуропада зәулім ауыр атты әскер басты соққы күші болғандықтан, олардың тактикасы жаңалық болды. Алмогаварлар атқа мінуге қолайсыздық сезінетін және әрқашан жаяу шайқасқан. Жеңіл жаяу әскер ретінде олардың бірінші ісі – найзаларын атты әскерге лақтырып, қашықтықтан олардың қаруларын және қалқандарын тесіп, әсіресе аттарды жаралау болды. Олар сондай-ақ жаудың қатарына еніп, ауыр пышақтарымен жануарлардың тізе буындарын кесіп тастайтын немесе найзамен жаралайтын. Қырғын кезінде олар аттарды жарып жіберу үшін ауыр пышақтарын немесе балғаларын қолданудан тартынбады, ал азап шеккен аттар құлағанда пышақтарымен атты әскерге шабуылдап, оларды өлтіретін.

Арагонның тажында болуы

Арагон тажының альмогаварлары (бастапқыда арагондық, каталондық және валенсиялық текті) өз істерімен және халықаралық қорғанысымен ең танымал, Жерорта теңізінің кеңеюіне де, сондай-ақ үлкен даңққа ие альмогавар бөлімшесі болған Каталон компаниясына да қатысты. Олар көп санды әскерді құрады, өйткені Арагонның Петр III (1276–1285) Тунис пен Сицилияға жасаған жорығында 15 000 оларды жетекшілік етті, сонымен қатар Роджер Лаурия басшылығымен Арагон тажына қарсы крест жорығы кезінде Каталония княздығында күресті, Панисас асуының (Каталон тілінде Колль де Панисарс) шайқасына қатысты.

Жаулап алу

Каталондық, арагондық, кейіннен валенсиялық Альмогаварлар Арагон тажының ислам мемлекеттеріне қарсы жорылысында маңызды рөл атқарды, сонымен қатар көптеген шабуылдарға, Лас-Навас-де-Толоса шайқасына (1212 жыл), Майоркаға жасалған крест жорығына (1229–1232 жылдар) және Валенсияны жаулауға (1233–1245 жылдар) қатысты. 1232 жылы Альмогавар әскерлері Арес және Морелланың стратегиялық бекіністерін басып алып, Валенсияны жаулауға есік ашты. Бірнеше сәтсіз әрекеттен кейін, 1240 жылы калатравалық рыцарьлардың коалициясы және маңызды альмогавар жасағы Казола шарты бойынша Кастилияға тиесілі аумақта орналасқан Вильена бекінісін басып алуға қол жеткізді, бұл Альмизра шартының жасалуына әкеп соққан қақтығыстарға себеп болды. 1264 жылы Мурсияда маврлық көтеріліс болғанда, Джеймс I күйеубаласына көмек көрсету үшін осы патшалыққа барды. Ол өзінің "Llibre dels Fets" ("Істер кітабы") хроникасында Ориуэлада көтерілісті тоқтату үшін астананы қалай басып алу керектігін ойластырып отырғанда, "Лоркадан екі Альмогавар түн ортасында келіп, есікті соғып" оны ескерткенін, Лоркадан Мурсияға қарай үлкен мавр әскерінің келе жатқанын байқағанын жазды.

Афина герцогтігі

Ішкі қақтығыстардан кейін Ұлы компания желінен шығып, Грекияға көшті, онда оларды Афина герцогы жалдады, бірақ ол олармен келіскен ақыны төлемеді. Сондықтан Алмогаварлар француз Бриен әулетінің билігіндегі Афина герцогтігіне қарсы жорық жасады. 1310 жылдың наурыз айында Бриен герцогы Вальтер V және оның барлық рыцарьлары Беотиядағы Кефис немесе Орхомен шайқасында Алмогаварлар тарапынан жеңіліп, қаза тапты. Олар француздардың әйелдері мен мүліктерін бұйымталдырып бөлісіп алды және Арагон әулетінен бір князьді билік етуге шақырды. Алмогаварлардың ең маңызды жетістігі – Афина герцогтігінде арагондық биліктің орнауы болды. Герцогтік ақырында құлағанмен, бүгінге дейін Испания королі «Афина және Неопатрия герцогы» деген атақты сақтап тұр.

Кешкі кезең

Арагондық Алмогаварлар Кастилияға қарсы соғыста да көзге түсті (1296–1304), онда олар көптеп қатысты, бірақ 14-шы ғасырда олардың саны кеңейіс соғыстарының аяқталуы және олардың көпшілігі Ұлы Петрдің Сицилияға жасаған жорығына қатысуы себепті күрт азайды, одан көптегендері қайта оралмады, бірақ Италияда Гуэлф әскерлеріне немесе Каталондық компанияға қосылып шайқасуын жалғастырды. Қалған бос орын толтырылмады, алайда олар Альмерияға жасалған крест жорығында (1309), Гранада науқандарында (1330–1334), Майорка короліне қарсы (1343–1344), Сардинияға жасалған жорықтарда (1353, 1354 және 1367) және тағы да Кастилияға қарсы (1356–1369) ерекше көзге түсті, бірақ соңғысында олар енді жаяу әскердің басым бөлігін құрамай, қауіпті және барлау шабуылдарына арналған арнайы жасақтар болды. 1384–1385 жылдары 30-дан 100-ға дейінгі Алмогаварлардың шағын топтары Ампурияс графына қарсы соғысқа қатысты. Одан кейін олар 1390 жылы Арманьяк графының Каталония княздығына жасаған шапқыншылық әрекетіне қарсы қорғанып, 1396 жылдан 1397 жылға дейін Фуа графының келесі әрекетіне тойтарыс берді.

Гранада шекарасы

Алмогаварлар Гранада шекарасында маңызды рөл атқарды, қатарын шекара маңындағы жергілікті тұрғындар мен Гранада патшалығында олжа іздеген оқиғашылар құрады. Кейде оларды Алмогаварлар болуға итермелеген себеп – кек алу болды. Солтүстік Африкадан келген Бенимериндер мен Зенеттердің, әсіресе шекараның батыс бөлігіне тиген қатыгез шабуылдары, қалаларды қиратып, халқын құлдыққа түсірді. Осыдан аман қалғандар, үмітін жоғалтып, өмірі бұзылған күйде, Алмокадендер басқаратын Алмогаварлар тобына қосылып, жаңа өмірін кек алу сезімімен толтырды. Мұндай жағдай Вехер, Алкала-де-лос-Гасулес, Медина Сидония және Лебриха тұрғындарының көптегені үшін тән еді. 1293 жылы солтүстік африкалықтар 200-ден астам адамды құл ретінде сату үшін ұстап кеткеннен кейін, олар Алмогавар қатарына жазылды. Олар тонаудан басқа да түрлі қызметтермен айналысты. Гранададан келген қарақшылар христиандық аумаққа кіргенін анықтағанда, Алмогаварлар олардың жолдарында немесе су көздерінде жасырынып, олар өткен кезде шабуыл жасауға тырысты. Мурсия және Ориуэла сияқты шекара маңындағы қалалар осы қызметті бағалады. Алмогаварлар шекара бойына орналасқанда, үлкен әскер тобы немесе аймақты жақсы білетін және түнде даламен өтетін адам болмаса, кез келген жаудың өтуі өте қиын болды. 1309 жылдың сәуірінде Кастилия мен Гранада арасындағы соғыс басталғанда және Арагон тажы да Гранадаға соғыс жариялағанға дейін, Мурсия патшалығының жолдары Алмогаварларға толы болды. Патшалықты басқарған Педро Лопес де Аяла, Гранада патшасының елшілері Джеймс II сарайынан оралғанда, олардың жолына шығуға кеңес бермеді, олардың міндетті түрде тұтқынға алынатынын айтты, тіпті олармен жетекші болса да. Алмогаварлар барлау және қадағалау қызметтерінде де жұмыс істеді, бұл қызметтер муниципалитеттерге немесе патшалық шенеуніктерге бағынышты болды және сарациндермен шекараны қорғауда маңызды рөл атқарды. Шекараны қадағалау екі тұрақты желіге негізделген: бірі Ориуэла әкімшілігінде, екіншісі – Валенсияда, Жукардан тыс, бұрынғы Валенсия патшалығының шекарасында, яғни Бусот – Биар сызығына жақын жерде, тауларда, жақсы көрініспен. Алмогаварлардың барлаушыларының міндеті – жаудың болуын байқау және күндіз түтінмен, ал түнде отпен ескерту беру. Бұл сигналдар бір барлаушыдан екіншісіне беріліп, қысқа уақыттан кейін бүкіл елге хабарланды. Басқа бақылау пункттері негізгі жолдарда орналасқан, онда жаяу жүргіншілерді тонаудың көптеген жағдайларына қарсы күзет жасау міндеті жүктелді. Олар сондай-ақ тау өткелдерін және өзендердегі броды, әсіресе Сиеза маңындағы Канаверал-дель-Сегура бродын күзетті, онда партизандар немесе әскерлер өзеннен өтіп кететін. Кейде муниципалитеттер Гранадалық қарақшыларды іздеу үшін Алмогаварлардың қызметтерін пайдаланды, олар христиандық жерге кіргенде тыныш қалуды жақсы білді; олар темір ат тұяқтарын эспарто тұяқтарымен ауыстыратын, бұл іздер қалдырып, көбінесе осы киім материалының бірегей бөліктері болды. Алмогаварлардың еркін іс-әрекеті Гранадамен көптеген дипломатиялық жанжалдарға әкелді, өйткені олар қол қойылған бейбітшілікті сақтамады. Валенсиялық Алмогаварлар Кастилия тажымен де шиеленіс тудырды, өйткені Валенсиялық немесе Мурсиялық Алмогаварлар көршілес аумаққа зиян келтіргендіктен, Валенсиялық Алмогаварлардың шабуылынан кейін Гранада жиі жазалау шараларын қолданды.