Кіріспе

Кастилиялық әскербасы және 1094-1099 жылдардағы Валенсияның ханзадасы Родриго Диас де Вивар (шамамен 1043 – 10 шілде 1099) – ортағасырлық Испанияның кастилиялық рыцарі және билеушісі. Өмірі бойы христиан және мұсылман әскерлерімен күрескен ол арабша құрметті атауға ("Мырза" немесе "Бастық") ие болды, ол кейіннен El Çid (el ˈθið, ) және испанша El Campeador ("Чемпион") атауына айналды. Ол Бургос қаласына жақын Вивар ауылында дүниеге келген. Сенімді рыцарьларының басшысы ретінде ол 11 ғасырдың соңында Иберия түбегіндегі Леванте аймағына үстемдік етті. Реконкиста кезінде ол Валенсия тайфасын мұсылмандардың билігінен қысқа мерзімге қайтарып алды және 17 маусым 1094 жылдан 1099 жылы қайтыс болғанға дейін Валенсия Сеньориосы ретінде князьдыққа билік етті. Оның әйелі Химена Диас қаланың мұрагері болды және 1102 жылға дейін оны сақтап тұрды, содан кейін маврлар оны қайта басып алды. Диас де Вивар христиан және мұсылман билеушілерінің әскерлеріндегі қызметімен танымал болды. Оның өлімінен кейін Эль-Сид Испанияның ең танымал ұлттық батыры және ең маңызды ортағасырлық испандық эпикалық поэманың басты кейіпкері атанды, ол оны ортағасырлық идеал рыцарь ретінде бейнелейді: күшті, батыл, адал, әділ және сосын діндар. Оның отбасы тарихына қатысты түрлі теориялар бар, бірақ ол әлі де нақты емес; алайда, ол Наварра королі Гарсия Рамирес де Памплонаның, оның қызы Кристина Родригестің тұңғыш ұлының атасы болды. Бүгінгі күнге дейін Эль-Сид Испанияның халықтық батыры және ұлттық символы болып табылады, оның өмірі мен ерліктері халық мәдениетінде есте сақталады.

Этимологиясы: Сид және Кампеадор

Родриго Диас өмірінде "Кампеадор" құрметті атағымен танылды, бұл туралы 1098 жылы ол қол қойған құжат куәландырады, онда ол латынша "ego Rudericus Campidoctor" деп қол қойған. Осылайша, "Кампеадор" атағы латын тіліндегі Campidoctor сөзінен шыққан, сөзбе-сөз "даланың мұғалімі" деген мағынаны білдіреді, бірақ оны "жауынгерлік майданның шебері" деп аударуға болады. 11-ғасырдың соңы мен 12-ғасырдың басындағы араб деректері оны الكنبيطور, القنبيطور деп атайды, одан бұрын немесе одан кейін келетін бұл атаулар оның аты мен атағының арабшаланған түрі болып табылады. "Эль Сид" деген лақабы "Мырза" дегенді білдіреді, бұл, әдетте, түпнұсқа араб тілінен (السَّيِّد) алынған, және басқа да христиан басшыларына берілген атақ еді. Родриго Диас 1081 және 1086 жылдар аралығында Сарагоса тайфасының патшасының қызметіндегі жеңістері үшін Сарагосада құрметті атақ пен құрметпен күтім көрген болуы мүмкін; алайда, ол бұл лақапты 1094 жылы Валенсияны бағындырғаннан кейін алған болуы ықтимал. Бұл атақ алғаш рет 1147 және 1149 жылдар аралығында жазылған "Poema de Almería" поэмасында Meo Çidi түрінде кездеседі. "Cid Campeador" тіркесі 1195 жылы "Linaje de Rodrigo Díaz" (Родриго Диас руы) шығармасында, Наварро-Арагон тілінде, "Liber regum" кітабының бір бөлігі ретінде mio Cit el Campiador түрінде, сондай-ақ "El Cantar de mio Cid" шығармасында кездеседі.

Қорытынды

Кіші дворяндықтың мүшесі болып туған Эль-Сид Фердинанд Ұлының сарайында тәрбиеленді және Фердинандтың ұлы Леон мен Кастилияның Санчо II-ге қызмет етті. 1065 жылы Санчо билікке көтерілгенде, Кастилияның қолбасшысы және корольдік ту көтерушісі (armiger regis) болды. Эль-Сид Санчоның ағалары Альфонсо VI Леон және Гарсия II Галисияға қарсы, сондай-ақ аль-Андалустағы мұсылман мемлекеттеріне қарсы Кастилияның әскери науқандарын басқарды. Ол осы жорықтарда әскери шеберлігімен танымал болды, бұл мұсылмандар мен Санчоның бауырларының мемлекеттері есебінен Кастилияның аумағын кеңейтуге көмектесті. 1072 жылы Санчоны өлтірген кезде, Эль-Сид қиын жағдайға түсті. Санчоның баласы болмағандықтан, таққа оның інісі Альфонсо ие болды, оны Эль-Сид биліктен құлатуға көмектескен еді. Эль-Сид патшаға қызмет етуді жалғастырса да, жаңа сарайдағы мәртебесінен айырылды, оған күдікпен қарады және оны жақын жібермеді. Ақырында, 1081 жылы ол жер аударылды. Эль-Сид Сарагосаның мұсылман билеушілері үшін күресіп, оларды дәстүрлі жауы Арагоннан қорғады. Жер аударылғанда, ол стратегиялық және қайратты әскери басшы ретінде беделін қайта жаңартты. Ол Лериданың мұсылман билеушілері мен олардың христиан одақтастарына қарсы, сондай-ақ Арагон патшасы Санчо Рамирес басқарған үлкен христиан әскеріне қарсы шайқаста бірнеше рет жеңіске жетті. 1086 жылы Солтүстік Африкадан келген Альморавидтер әскері Кастилияға ауыр жеңіліс сыйлады, бұл Альфонсоны Эль-Сидке деген наразылығын жеңуге мәжбүр етті. Эль-Сидтің христиандық қызметке оралу шарты оған жеткілікті тартымды болғандықтан, ол көп ұзамай бұрынғы қожайыны үшін күресіп жүрді. Бірақ келесі бірнеше жылда Эль-Сид Валенсия қаласына көз тікті, Альфонсодан тәуелсіз жұмыс істеді, саяси тұрғыдан Бану Худты және Альморавидтерге қарсы басқа мұсылман династияларын қолдады. Ол Валенсияны біртіндеп бақылауға алды; ислам билеушісі Яхья аль-Кадир 1092 жылы оның салық төлеушісіне айналды. Альморавидтер көтеріліс ұйымдастырып, Аль-Кадирдің өліміне себеп болғанда, Эль-Сид қалаға қоршау салды. 1094 жылы Валенсия түсті, Эль-Сид Иберияның Жерорта теңізі жағалауында тәуелсіз княздық құрды. Ол христиандар мен мұсылмандардың қолдауымен көп мәдениетті қоғамды басқарды. Эль-Сидтің соңғы жылдары Альморавид берберлерімен соғысқа жұмсалды. Ол 1094 жылы Валенсияның жанындағы Каурте жазығында оларға алғашқы ірі жеңілісті сыйлады және өліміне дейін оларға қарсы күресті. Эль-Сид Валенсияда жеңілмегенімен, оның жалғыз ұлы және мұрагері Диего Родригес 1097 жылы Альфонсоның қызметінде Альморавидтерге қарсы шайқаста қаза тапты. 1099 жылы Эль-Сид қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Химена Диас Валенсияның билеушісі болды, бірақ ол 1102 жылы княздықты Альморавидтерге беруге мәжбүр болды.

Атау

Эль Сид (el ˈθið) есімі – қазіргі испан тіліндегі «the» деген мағынаны білдіретін «el» артиклі мен «Cid» сөздерінен құралған атау. «Cid» сөзі ежескі кастиль тілінен алынған, араб тілінің диалектілік «سيد sîdi» немесе «sayyid» сөзінен қарыз сөз ретінде келген. Бұл сөздер «мырза» немесе «еге» деген мағынаны білдіреді. Мосарабтар немесе оның қатарында қызмет еткен арабтар оны осылай атаған болуы мүмкін, ал христиандар бұл атауды көшіріп алып, өздеріне қабылдаған болар. Дегенмен, тарихшылар Родригоны «Сид» деп атаған заманауи жазбаларды әлі тапқан жоқ. Араб деректерінде оның орнына «Рудрик», «Людрик әл Канбиятур» немесе «әл Канбиятур» (Родриго эль Кампеадор) деген атаулар қолданылады. «Кампеадор» деген лақап сөз латын тіліндегі «campi doctor» сөзінен шыққан, ол «жауынгерлік дала шебері» дегенді білдіреді. Ол бұл лақапты, мүмкін, Кастилия патшасы Санчо II-нің ағалары Леон патшасы Альфонсо VI мен Галисия патшасы Гарсия II-ге қарсы жорықтары кезінде алған. Оның замандастары оны «Сид» деп атаған тарихи деректерді қалдырмағанмен, көптеген христиандық және араб жазбаларын, тіпті оның қолтаңбасы бар құжаттарды қалдырды, онда ол «Кампеадор» деп аталған, бұл оның христиандық лақабын өзі қолданғанын көрсетеді. «Cid Campeador» деген толық атау алғаш рет 1195 жылы «Navarro Aragonese Linaje de Rodrigo Díaz» еңбегінде, «Liber Regum» кітабында «mio Cid el Campeador» формуласы бойынша тіркелген.

Шығу тегі

Эль Сид Родриго Диас шамамен 1043 жылы Кастилияның астанасы Бургостан солтүстікке қарай он шақырымдай (немесе алты миль) жерде орналасқан Виварда, басқаша айтқанда Кастиллона де Бивар деген шағын қалада дүниеге келді. Оның әкесі Диего Лайнес сарайдағы қызметкер, бюрократ және бірнеше шайқаста соғысқан атты әскер болған. Ел Сидтің анасының туыстары аристократтар болғанымен, кейінірек шаруалар оны өздерінің бірі санайтын. Дегенмен, оның туыстары жоғары лауазымды сарай шенеуніктері болған жоқ; құжаттар көрсеткендей, Ел Сидтің әкесінің әкесі Лайн Фердинанд I-нің бес құжатын ғана растаған, анасының әкесі Родриго Альварес Санчо II-нің екі құжатын ғана куәландырған, ал Ел Сидтің әкесі бір құжатты ғана растаған.

Санчо II тұсында қызмет ету

1057 жылы жас шағында Эль-Сид морилердің Сарагоса бекінісіне қарсы күресіп, оның әмірі әл-Мұқтадирді Санчоның қарауына алды. 1063 жылдың көктемінде Эль-Сид Граус шайқасына қатысты, онда Фердинандтың жартылай бауыры Рамиро I Арагон морилер орналасқан Граус қаласын қоршады. Аль-Муқтадир, кастилиялық әскерлермен бірге, Эль-Сид те ішінде, арагондықтарға қарсы шайқасты. Олар Рамиро I-ді өлтіріп, арагондық әскерді қуып жіберіп, жеңіске жетті. Аңыз бойынша, шайқас барысында Эль-Сид арагондық рыцарьды жекелеген айқаста жеңіп, «Кампеадор» деген құрметті атақты алған. Фердинанд қайтыс болғаннан кейін Санчо өзінің жерін кеңейте берді, христиан бекіністерін де, морилердің Замора және Бадахоз қалаларын да бағындырды. Санчо Альфонсоның оның жерін иелену үшін оны тақтан құлатуды жоспарлап отырғанын білгенде, Санчо Эль-Сидті Альфонсоны әкеліп, онымен сөйлесу үшін жіберді.

Альфонсо VI-дің тұсында қызмет ету

Санчо 1072 жылы әпкесінің Замора қаласын қоршау кезінде қаза тапты. Санчо үйленбеген және баласыз болғандықтан, оның барлық билігі ағасы Альфонсоға өтті, ол дереу Толедодан жер аударылудан оралып, Кастилия мен Леонның патшасы болды. Дегенмен, ол Санчоның өліміне қатысы бар деген күдік туды. 11 ғасырдағы "Cantar de mio Cid" дастанында Кастилия ақсүйектері, Ел Сид бастаған және онға жуық "анткелгендері" Альфонсоны Санта-Гадеа (Агата) шіркеуінің алдында қасиетті реликвияларға бірнеше рет ант беруге мәжбүр етті, оның інісін өлтіру жоспарына қатыспағанын айтуға. Алайда, бұл туралы 12 ғасырдағы сенімді "Historia Roderici" жылнамасында ештеңе айтылмаған. Ел Сидтің "armiger regis" лауазымы алынып, оның жауы граф Гарсия Ордонеске берілді. 1079 жылы Альфонсо VI, Ел Сидті Севильяға, аль-Мутамид сарайына, Леон-Кастилияға тиіс "пария" жинау үшін жіберді. Ол онда болғанда, Гранада, басқа кастильдық рыцарьлардың көмегімен Севильяға шабуыл жасады, ал Ел Сид және оның әскерлері христиан және гранадтық шабуылшыларды Кабра шайқасында, патшаның алымдарын қорғап тұрмын деп (мүмкін, жаңылысқан) ойлап, кері қайтарды. Бұл шайқастан кейін, Ел Сидтің басшылығындағы мұсылман әскерлері оны "Саййиди" деп атады. Граф Гарсия Ордонес және басқа кастильдық көшбасшылар тұтқынға алынып, үш күннен кейін босатылды. Альфонсоның Ел Сидтің өзінің вассалының аумағына санкциясыз басып кіргеніне ашуланып, оны жер аударып жіберді. Бұл Ел Сидтің жер аударылуының жалпы қабылданған себебі, бірақ басқа да себептер болуы мүмкін, олар да осы жағдайға ықпал еткен болуы керек: қызғанышпен қараған ақсүйектердің Ел Сидке қарсы Альфонсоны айнытқан сот интригалары және Альфонсоның Ел Сидке деген жеке қарсылығы. Ел Сид жөніндегі ән мен кейінгі әңгімелерде Альфонсо мен оның сарайының Родригоға деген ашуы рыцарьлардың Леоннан қуылтуының басты себебі болды, сондай-ақ Ел Сидтің Севильядан алған кейбір алымдарды теріс пайдаланғаны да болуы мүмкін. Бірінші кезде ол Барселонаға барды, онда Рамон Беренгер II оның қызмет ету ұсынысын қабылдамады.

Шет елден шақыру

Алфонсо ойсырап жеңілгеннен кейін, Ел Сидті еске алды және оған Гормаз бекінісі сияқты жерлер мен иеліктерді жомарт түрде сыйлады. 1087 жылы Альфонсо оны күш алған тайфалық мемлекеттермен келіссөздер жүргізу үшін жіберді. Эль-Сид Альфонсоға оралды, бірақ енді оның өз жоспары болды. Ол қысқа ғана уақыт қалды да, Сарагосаға қайтып кетті. Эль-Сид Альморавид әскерлерінің және Альфонсоның әскерлерінің өз күшімен күресуіне рұқсат беруге дайын болды, тіпті Альморавидтер Альфонсоны жеңіп, оның барлық жерлерін басып алу қаупі болғанда да. Эль-Сид екі әскердің де әлсіреуін күтіп, соғыспауды жөн көрді.

Валенсияны жаулап алу

Осы шамада Эль-Сид христиан және мавр әскерлерімен бірігіп, Валенсия маврлық Жерорта теңізі жағалауындағы қалада өз феодалын құру үшін маневр жасауға кірісті. Оның жолында бірнеше кедергілер тұрды. Біріншісі – Барселонаның жанында билік еткен Беренгер Рамон II. 1090 жылдың мамыр айында Эль-Сид Тебар шайқасында (қазіргі Пинар-де-Тевар, Монройо, Теруэль маңында) Беренгерді жеңіп, тұтқынға алды. Кейін Беренгер босатылып, оның сіңілі ұлы Рамон III болашақ қақтығыстардың алдын алу үшін Эль-Сидтің кіші қызы Марияға үйленді. Валенсияға жол тартқанда Эль-Сид басқа да қалаларды бағындырды, олардың көпшілігі Валенсияға жақын орналасқан, мысалы Эль-Пуиг және Квар де Поблет. Эль-Сид Валенсияда біртіндеп ықпалын арттырды, ал қала сол кезде Хавара бербер Зульнунид әулетінен Яхья әл-Кадир билік етіп тұрды. 1092 жылдың қазан айында Валенсияда қаланың бас судьясы Ибн Джахаф және Альморавидтердің ықпалымен көтеріліс болды. Эль-Сид Валенсияны қоршауға алды. 1093 жылдың желтоқсанында қоршауды бұзуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. 1094 жылдың мамырында қоршау аяқталған соң Эль-Сид Жерорта теңізі жағалауында өз княздығын құрды. Ресми түрде Эль-Сид Альфонсоның атынан билік етті, бірақ іс жүзінде толық тәуелсіздікке ие болды. Қалада христиандар мен мұсылмандар бірге өмір сүрді, және мордвалар мен христиандар әскерде де, басқаруда да қызмет етті. Перигорлық Жером епископ тағайындалды.

Өлім

Альморавидтер қаланы қоршағанға дейін Эль-Сид әйелі Химена Диаспен Валенсияда тыныш өмір сүрді. Бірақ ол оларды жеңіп, 5 жыл өткен соң 1099 жылдың 10 шілдесінде қайтыс болды. Кейін 1102 жылдың 5 мамырында Валенсия Маздали тарапынан басып алынды. Химена 1101 жылы Кастилиядағы Бургосқа қашып кетті. Ол өзінің сүйіктілерімен және Эль-Сидтің денесімен бірге қалаға кірді. Бастапқыда Кастилиядағы Сан-Педро-де-Карденя монастырында жерленген, қазір оның денесі Бургос соборының ортасында жатыр.

Өлімнен кейінгі жеңіс туралы аңыз

Оның қайтысынан кейін, бірақ Валенсия қоршауы кезінде, Химена Ел Сидтің мәйітін оның қару-жарағымен кигізіп, Бабиека аттысының үстіне отырғызып, әскерлерінің рухын көтеруді бұйырғандығы жөнінде аңыз бар. Оқиғаның бірнеше нұсқасында, қайтыс болған Родриго мен оның жауынгерлері Валенсияны қоршағандарға қарсы керемет шабуыл жасап жеңіске жетеді, нәтижесінде соғыс жеңіліспен аяқталады, бірақ шайқаста жеңіс туады, бұл христиан испандықтарының келер ұрпақтары үшін бір түрлі рухани тазаруға айналады. Бұл аңыз Химена Бургосқа кіргеннен кейін пайда болды деп саналады және Хименаның қалаға кірген процессиясы – яғни, қайтыс болған күйеуінің қасында аттанғанынан туындағандығы айтылады.

Жауынгерлік тактика

Ол өзінің жорықтары кезінде өзінің және әскерлерінің алдында классикалық римдік және грек авторларының әскери тақырыптағы кітаптарын дауыстап оқып беруді бұйырды, бұл оларды көңіл көтеруге және шайқас алдында шабыттандыруға арналған еді. Эль-Сид әскері стратегия жоспарлауда да жаңа тәсіл қолданды, әр шайқастан бұрын тактиканы талқылау үшін "миға шабуыл" сессияларын өткізді. Олар көбінесе күтпеген стратегияларды пайдаланды, қазіргі заманғы генералдар психологиялық соғыс дейтін нәрсені жасады – жаудың үрейге түсіп қалғанда күтіп, содан кейін кенеттен шабуылдады; жауды шағын топ сарбаздармен алаңдату сияқты амалдар қолданды. (Эль-Сид осы амалды Кастежон қаласын басып алу кезінде қолданды, бұл туралы "Cantar de mio Cid" ("Менің Сид әнім") кітабында баяндалған). Эль-Сид әскерлерінен түскен ұсыныстарды қабылдады немесе оларды енгізді. Әншіде оның ең жақын кеңесшісі оның вассалы және туысы Альвар Фанез "Миная" болды ("Миная" – "Менің бауырласым" деген мағынаны білдіреді, бұл испан тіліндегі "Mi" (Менің) және баск тіліндегі "Anaia" (бауырлас) сөздерінің қосындысы), бірақ тарихи Альвар Фанез Альфонсо VI-мен бірге Кастилияда қалды.

Бабика

Бабика немесе Бавиэка – Эль-Сидтің соғыс аты. Эль-Сид пен Бабика туралы бірнеше әңгіме бар. Эль-Сид туралы кең таралған аңыздың бірінде ол жылқыны қалай алғаны айтылады. Бұл аңыз бойынша, Родригоның тәрбиешісі Педро Эль Гранде – картузиандық монастырдағы монах болған. Педро Эль-Сидке жасаған сыйы – Андалусиялық жылқы тобынан кез келген атты таңдау мүмкіндігі. Эль-Сид өзінің тәрбиешісі нашар деп ойлаған атты таңдады, соның салдарынан монах «Бабика!» (ақымақ!) деп айғайлады. Осылайша, ол Эль-Сидтің атына айналды. Тағы бір аңыз бойынша, Санчо патшаның «Кампеадоры», яғни чемпионы болу үшін жарыс кезінде, атты әскердің бірі Эль-Сидке шақырды. Патша теңдік күресті қалады және Эль-Сидке ең жақсы атын – Бабиканы немесе Бавиэканы сыйлады. Бұл нұсқада Бабика Севильядағы патшалық ат шаруашылығында өсіп, ақымақ бие емес, жақсы жаттығудан өткен және адал соғыс аты болған делінеді. Атының Испаниядағы Леон аймағындағы Бабиядан шыққан болуы мүмкін. «Кармен Кампидокторис» поэмасында Бабика «жабайының» Эль-Сидке сыйлаған аты ретінде бейнеленген, сондықтан оның аты «Барбиэкадан» немесе «жабайының атынан» алынған болуы мүмкін. Қай жағдайда болсын, Бабика ұлы соғыс атына айналды, христиандар арасында танымал болды, Эль-Сидтің жаулары одан қорқып, ал Эль-Сид оны өте жақсы көрді және Сан-Педро-де-Карденя монастырында оны өзімен бірге жерлеуді өтінді деген әңгіме бар.

Қалқандар

Дәстүр бойынша Эль-Сидтің қылышы ретінде танылған Тизона қаруы, Толедодағы Әскери мұражайда (Museo del Ejército) көрсетіліп тұрды. 1999 жылы қылыштың кішкентай бөлігі металлургиялық сараптамадан өтті, ол қылыштың 11 ғасырда Мавр Кордобасында жасалғанын және құрамында Дамаск болаттың бар екенін растады. 2007 жылы Кастилия және Леон автономиялық қауымдастығы қылышты 1,6 миллион еуроға сатып алды, қазір ол Бургос мұражайында қойылған. Эль-Сидтің Колада деп аталатын қылышы да болған.

Әйелі мен балалары

1070-ші жылдардың ортасында Эль-Сид Астуриядан шыққан аристократиялық отбасының мүшесі Химена Диазға үйленді. "Родерики тарихы" оны граф Диего Фернандес де Овьедоның қызы деп көрсетеді. Әңгімеге қарағанда, Эль-Сид оны алғаш көрісімен-ақ оның айрықша сұлулығына ғашық болды. Эль-Сид пен Хименаның екі қызы – Кристина мен Мария, және бір ұлы болды. Ұлы, Диего Родригес, 1097 жылы Консуэгра шайқасында Солтүстік Африкадан келген мұсылман Алморавидтерге қарсы шайқас кезінде қаза тапты. Эль-Сидтің қыздары Кристина Родригес пен Мария екеуі де мәртебелі отбасыларға үйленді. Кристина Монсонның лорды және Наварраның Гарсия Санчес III-нің немересі Рамироға үйленді. Оның ұлы, Эль-Сидтің немересі, Наварра тағына Гарсия Рамирес патша ретінде отырды. Екінші қызы Мария (Соль есіммен де белгілі) алдымен Арагон ханзадасына, шамасы, Пётр I-нің ұлына үйленді, сосын Барселона графы Рамон Беренгуер III-ге тұрмысқа шықты. Поэма мен жылнамада бұрынғы неке туралы да айтылуы мүмкін, бірақ бұл некелер тарихи факт емес және поэма құрылымының маңызды бөлігі болып табылады.

Әдебиет, музыка, бейнеойындар мен кино

Эль-Сид тұлғасы көптеген әдеби шығармалардың бастауы болды, соның ішінде 12 ғасырдағы "Cantar de mio Cid" атты эпикалық поэма бар, ол оның өмірін жартылай ойдан шығарылған түрде баяндайды және ертедегі рыцарлық романстардың бірі еді. Бұл поэма, "Mocedades de Rodrigo" сияқты ұқсас кейінгі туындылармен бірге, Эль-Сидті Реконкистаның батыр рыцары ретінде көрсетуге көмектесіп, оны Испанияда аңызға айналдырды. Эль-Сид – Мигель де Сервантестің "Дон Кихот" (1605-1615) романында дін қызметкері ресми мойындаған рыцарлық ерліктердің сирек мысалы. 17 ғасырдың басында испан жазушысы Гийлен де Кастро "Las Mocedades del Cid" атты пьеса жазды, ал француз драматургы Пьер Корнель өзінің ең танымал трагедиялық комедиясы "Le Cid" негізін осы пьесаға құрды. Ол сондай-ақ Романтизм дәуіріндегі испан жазушыларына, мысалы, "La Jura de Santa Gadea" немесе Эль-Сид туралы ұзақ поэма жазған Хосе Зоррильяға шабыт берді. 2019 жылы Артуро Перес Реверте "Sidi: Un relato de frontera" атты романын жариялады. Герман Мелвилл "Марди" (1849) кітабының 21-тарауында Самоа кейіпкерін таныстырғанда Эль-Сидке сілтеме жасайды: "Ол біз тұрған жерден шамамен алты қадамдай жерге түсіп, қаруын теңестіріп, Сидтей бізге батырлықпен қарады". Жорж Бизе 1873 жылы "Дон Родриге" жұмысын бастады, бірақ оны аяқтамай қалдырды. Жюль Массене 1885 жылы Корнельдің осы аттас пьесасы негізінде "Le Cid" операсын жазды. Клод Дебюсси 1890 жылы "Родриг пен Химена" операсын бастады, бірақ оны өзінің темпераментіне сай емес деп танып, тоқтатты. 1993 жылы Эдисон Денисов оны орындау үшін оркестрге түсірді. Эль-Сидті американдық актер Чарльтон Хестон Энтони Манн режиссерлік еткен 1961 жылғы эпикалық фильмде ойнады, онда Дона Химена рөлін итальяндық актриса София Лорен сомдады. 2020 жылы Amazon Prime Video испандық телесериалды көрсетті, онда Хайме Лоренте Эль-Сид рөлінде ойнады. 1979 жылы Испанияның ең танымал прогрессивті рок тобының бірі – Crack өзінің алғашқы және жалғыз альбомын "Si Todo Hiciera Crack" шығарды, оның ішінде Эль-Сидтің аңызға толы өміріне арналған "Marchando una del Cid" әні де бар. 1980 жылы "Руй, Кішкентай Сид" – Эль-Сидтің балалық шағына негізделген анимациялық сериал, оны Nippon Animation жасады. Эль-Сид Ферниге испандық тегі туралы "The Legend of Raloo" сериалының 1-ші маусымының 16-шы бөлімінде шабыттандырды ("Пигли Винкстің оқиғалары", 2004 жыл). Age of Empires видео ойынының екінші бөлімі, "The Conquerors" кеңейтуі, Эль-Сид Кампеадордың қатысуымен кампанияны ұсынады. "Medieval: Total War" ойынының бірінші және екінші бөлімдерінде Эль-Сид Валенсия қаласының қамалындағы күшті тәуелсіз генерал ретінде пайда болады. 2003 жылы испандық анимациялық фильм "El Cid: The Legend" шықты. "Уақыт министрлігі" атты испандық ғылыми-фантастикалық телесериал Эль-Сидті 2-ші маусымның 1-ші сериясында көрсетті. Эль-Сид – "Rise of Kingdoms" мобильді/компьютерлік ойынында ойналатын кейіпкер. Эль-Сид – "Crusader Kings II" және "Crusader Kings III" ойындарында Валенсиядағы тарихи билігіне сәйкес келетін бастапқы күндерде ойналатын кейіпкер.

Екіншілік (есептелмеген)

Саймон Бартон мен Ричард Флетчер. Эль-Сид әлемі, испандықтардың қайта басып алуы туралы хроникалар. Манчестер: Университет баспасы, 2000. Гонсало Мартинес Диес, "El Cid Histórico: Un Estudio Exhaustivo Sobre el Verdadero Rodrigo Díaz de Vivar", Editorial Planeta (Испания, 1999 жылдың маусым айы). С. Мелвилл мен А. Убайдли (ред. және ауд.), Испаниядағы христиандар мен маврлар, т. III, араб дереккөздері (711–1501). (Уорминстер, 1992). Жозеф Ф. О'Каллахан. Орта ғасырлардағы Испания тарихы. Итака: Корнелл университетінің баспасы, 1975. Питер Пирсон. Испания тарихы. Ред. Джон И. Финдлинг пен Фрэнк В. Тачерэй. Веспорт, Коннектикут: Гринвуд Пресс, 1999. 34–36 беттер. Бернард Ф. Райли. Король Альфонсо VI тұсындағы Леон-Кастилия Корольдігі, 1065–1109. Принстон, Нью-Джерси: Университет баспасы, 1988. Стивен Томас. 711–1492: Аль-Андалус және Реконкиста. М. Дж. Троу, "Ел Сид: Аңыздың пайда болуы", "Саттон" баспасы, 2007. Генри Эдвардс Уоттс. "Эль-Сид тарихы (1026–1099)" "Испанияның христиандық қалпына келтіруі: Маврлардың жаулап алуынан Гранаданың құлауына дейінгі Испания тарихы (711–1492)" еңбегінде. Нью-Йорк: Путнам, 1894. 71–91 беттер. Т. Й. Хендерсон. "Валенсияны жаулап алу". Ж. И. Гарсия Алонсо, Ж. А. Мартинес, А. Дж. Криадо, "ICP MS металл талдауымен Эль-Сидтің қылышының шығу тегі анықталды", Spectroscopy Europe, 11/4 (1999).