Кіріспе

8 ғасырдағы вестготтар патшалығы мен Омейяд халифаты арасындағы шайқас

Гуадалете шайқасы – 711 жылы қазіргі Испанияның оңтүстігіндегі нақты орны белгісіз жерде вестготтардың королі Родерик бастаған әскері мен Омейяд халифатының, негізінен берберлер мен бірқатар арабтардан құралған, Тарик ибн Зияд басқаруындағы шабуыл жасаушы күштері арасында болған Иберия түбегін мұсылмандар басып алған алғашқы маңызды шайқас. Бұл шайқас берберлердің бірнеше шабуылының нәтижесі және Аль-Андалус тарихының бастауы болды. Родерик, көптеген вестготтар ақсүйектерімен бірге шайқаста қаза тапты, бұл вестготтардың астанасы Толедоны жаулауға мүмкіндік берді.

Өмірбаян

Родериктің билігі дәстүрлі түрде 710–711 жылдарға белгіленсе де, 754 жылғы Мозараб шежіресінің тікелей оқылуы 711–712 жылдарды көрсетеді. Дегенмен, Родерик қарсылықсыз билік еткен жоқ. Витизаның табиғи себептерден немесе өлтірілуінен кейін оның билікке келуінің мәні көздерде нақты көрсетілмеген. Мүмкін, Родерик таққа отырмас бұрын Баетиканың дуксы болған. Археологиялық дәлелдер мен сақталған екі патшалар тізімі сол кездегі патшалықтың солтүстік-шығысында Ахилла II билік еткенін көрсетеді, бірақ оның Родерикпен байланысы белгісіз. Олар, әлдебір қарсыластар болған, бірақ Родериктің билігінің қысқа мерзімі мен мұсылман шабуылдарына ден қоюынан ашық қақтығысқа түспеген. Родериктің ықпал ету аймағы (оңтүстік-батыс) және оның астанасы Толедо болғанымен, ол «басып алудан» (Мозараб шежіресі оны «шабуыл» деп атайды) кейін де қарсылықсыз қалған жоқ. Гуадалете шайқасы оқшауланған бербер шабуылы емес, Солтүстік Африкадан Гибралтар бұғазы арқылы жасалған бірқатар шабуылдардан кейін болды, нәтижесінде бірнеше оңтүстік Иберия қалалары тоналды. Бербер күштері 705–706 жылдары Танжерді басып алғаннан бері түбіртекке шабуыл жасап келген болуы мүмкін. Кейбір араб және христиан деректері 710 жылы Тариф деген тұлға жасаған ертерек шабуыл туралы айтады, ал Альфонсо III шежіресінің Ad Sebastianum нұсқасы Уамба (672–680) билігі кезінде Эрвигтің араб шабуылын қоздырғанын көрсетеді. Шешуші шайқасқа дейін бір жыл бойы оңтүстікке екі үлкен әскер келді. Оларға Тарик ибн Зияд және Мұса ибн Нүсәйрдің басшылығымен басқа да қолбасшылар жетекшілік етті. Көптеген араб және бербер деректері Тариктің Солтүстік Африкадан шыққан бербер әскери қолбасшысы болғанымен келіседі. Игнасио Олагуэ «Батыстағы ислам революциясы» еңбегінде Тариктің гот және Тингитанияның номиналды губернаторы болғанын айтады. Басқалар Тариктің еврей, парсы немесе түрік тегінен шыққандығын жорамалдайды. Барлық деректерге сәйкес, ең ертедегі дерек – Пауыл Диакон, Тарик Сеутадан (Септем) шығып, кейіннен Гибралтар аталған Кальпе жартасына қонды, араб деректері бұл атауды Джебель Тариктен, «Тариктің жартасынан» алған. Әл-Идриси алғаш жазған аңыз бойынша, Тарик әскерінің дезертирлік жасауына жол бермеу үшін жағаға қонғаннан кейін қайықтарын өртеп жіберді. Гибралтардан ол Алхесирас аймағын басып алып, содан кейін Севильяға апаратын римдік жолмен жүрді. 860 жыл шамасында жазған Ибн Абд әл-Хакамның мәліметтеріне сәйкес, Тарик, Танжердегі бербер гарнизонының қолбасшысы, Юлиан (арабша Илья) графтың кемелерімен (Сеута мен «Альхадра» (Алхесирас) иесі) бұғаздан өтіп, Картахенаға жақын жерге қонды, оны басып алып, штаб-пәтерін құрды. Мозараб шежіресінде Муса 711 жылы Gaditanum fretum (Кадис бұғазы) арқылы үлкен күшпен өтіп, он бес ай бойы Испанияда болды делінеді, бірақ оның Гуадалете шайқасынан бұрын немесе кейін келгені туралы деректер нақты емес. Оның түбіртекте болу кезінде азаматтық соғыс (мозараб шежірешісі үшін «ішкі ашу») болды, қалалар қиратылды және көптеген адамдар жалпы қырғын кезінде қаза тапты. Әл-Маққаридің айтуынша, Родерик басқыншылармен соғысып жатқанда, оңтүстікке шақырылып, шабуылға қарсы тұруға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Визигот патшалығының құлауынан бірнеше жыл бұрын Теодимер тарап кеткен Византияның Иберияның оңтүстігіне жасаған шабуылы туралы мәлімет бар. Бұл бербер шабуылдары Византия операциясымен байланысты болуы мүмкін деген теорияларға әкелді, және арабтар бастапқыда Византияның Испанияның жоғалған провинциясын қайтарып алудағы пайдалы одақтастары болған шығар. Кейінгі Астурия шежіресінің авторы (883) Испанияға жасалған алғашқы шабуылды «752 жылғы қарашаның Иддері», яғни 714 жылдың 11 қарашасы деп белгілейді. Ол сондай-ақ екі шабуылды анықтады, біріншісі Әбу Зубраның, екіншісі бір жылдан кейін Тариктің; мүмкін, ол тарихи тұлға Тарик ибн Зиядты екі адамға бөлген.

Күні мен орны

Салт бойынша шайқас 711 жылы болған, бірақ бұл Мозараб шежіресінде көрсетілген күн емес. Шежіреде ол 711 жылы Мусаға байланысты Толедоның жаулануынан бұрын, 712 жылы деп көрсетілген. Егер осы қарама-қайшылық шежірешінің мерзімін, оның күніне қарағанда басым деп есептесек, онда шайқас 712 жылы болған, ал Толедо сол жылдың соңында түскен. Кейінгі араб деректерінде шайқас 25 немесе 26 шілдеде болғаны нақты айтылған. Ал, шамамен 19-23 шілде аралығында болған. Дэвид Левиринг Льюис айтуынша, шайқас 711 жылы 19 шілдеде болған. Шайқасқа дейін Ла-Янда көлінің жанында, Барбате өзенінен Гуадалете өзеніне дейінгі жазықта бір апта бойы нәтижесіз шайқастар болған. ʿAbd al Ḥakam мәлімдемесіне сәйкес, Ṭāriq Картагенадан Кордобаға қарай жол тартқанда, оны тоқтатуға тырысқан гот әскерін жеңген соң, Родерикті Шедуния маңындағы шайқаста кездестірген, бұл қазіргі Медина Сидония болуы мүмкін. Кейінгі араб деректері, олардың көпшілігі әл-Хакамнан шыққан, шайқасты Медина Сидония маңында, "көлдің жанында" немесе Вадилакка (Лакка өзені) деп сипаттайды, көбінесе бұл Гуадалете өзені, Ла-Янда көлі, "Бека" арнасы немесе Барбат өзені (яғни, олармен байланысты аңғарлар) деп түсіндіріледі. Ең ертедегі христиандық дереккөз, оқиғаға ең жақын уақыттағы мәліметтерге сәйкес, шайқас белгісіз "Трансдуктиналық мүйістерде" (Transductinis promonturiis) болған деседі. Хоакин Валве топонимиканы зерттей келе, шайқасты Гуадарранк жағалауында деп санайды, ол Вад аль Ринк (Родерик өзені) деген сөзден шыққан болуы мүмкін.

Қиындық

Испаниядағы гот патшалығының тағдырын шешкен күні шайқасқа шыққан әскерлер туралы қолға түскен деректерде сенімді мәліметтер жоқ. Глик мұсылман әскерінің басым бөлігі бербер атты әскерінен тұрғанын, оларға бербер басшылары басшылық еткенін болжайды. Бұл көрсеткіш өте жоғары; Альфонс III-нің "Ад Себастьян" нұсқасындағы мұсылмандардың саны 187 000-ға жуық. Тарик 7 000 атты әскермен келді және Мусадан тағы 5 000 сұрады. Осылайша, шайқаста 12 000-ға жуық мұсылман жауынгері болған болуы мүмкін. Бір қазіргі зерттеу, бастапқы дереккөздердегі мәлімдемелерді ескермей, олардың бірінде көрсетілген 7 500-дің төрттен бірін ұсынады; бұл шамамен 2 000-ға тең. Визигот әскері "мүмкін, одан көп болмаған", ал Визигот патшалығы, солтүстігіндегі Франкиядан айырмашылығы, соғысқа дайындалмаған. Родерикке сенім арта алатын әскерлер – азат ақсүйектердің шағын тобы (шамамен жиырма бес), олардың соғыс серіктері, патша мен оның жеке серіктері және патшалық қазынадан жиналған күштер еді. Мосараб жылнамасында айтылғандай, визигот әскерінің жеңілісіне патшаның қарсыластарының қашуы себеп болды. Сизиберт Родериктің оң қанатын тастап кеткені туралы әңгіме – аңыз. Дэвид Льюис визигот әскерінің құрамында 33 000-ға жуық адам болғанын айтады, мұсылман әскері шабуылдар жасап, визиготтар топ-топ болып маневр жасады. Родерикке қарсы көтеріліс жасауға жасырын уәде берген атты әскер бөлігі жауға жол ашты. Тариктің атты әскері, муджаффафа, күштің үштен бірін құрады, олар жеңіл тілмелермен қаруланған және металл бас киім үстіне оралған тюрбанмен анықталды, олар ашылған жерді пайдаланып, визигот жаяу әскеріне шабуыл жасады, содан кейін жаяу әскер де шабуылға қосылды. Христиан әскері жеңіліп, патша шайқастың соңғы сағаттарында қаза тапты. Бұл шайқас қанды соғысқа айналды: визиготтар көп шығынға ұшырады, ал мұсылмандар 3 000-ға жуық адамды, яғни күштің төрттен бірін жоғалтты. Мүмкін, оның жаулары Родерикті мұсылмандармен жеңіліп, өлтірілуі үшін ұстап тастауды жоспарлаған шығар. Бірақ олардың жоспары орындалмады, өйткені олардың көп бөлігі де қаза тапты. Мосараб жылнамасының басқа бір мәтінінде сатқындық Родериктің кінәсінде деп айтылады. Ол "жауларын өлтіру арқылы патшалығын және отанын жоғалтты". Виттизаның інісі Оппа қаланы Мүса басып алған кезде Толедода, мүмкін, патша болып сайланған күйде табылған. Бұл Оппа Родерикке қарсылық көрсетуде рөл атқарған болуы мүмкін, бірақ оның немерелері емес, олар 711 жылы билік үшін күреске қатысуға тым жас болған. Толедо митрополиті Синдерд мұсылмандар келгенде қаладан қашып, өмірінің соңына дейін Римде эмиграцияда тұрды. Мосараб жылнамасының авторы оның "шопан емес, жалғыздық таңдаған" екенін сарказммен айтады (Исаның сөздерін келтіріп, Жохан 10:12 Евангелиесі). Он жыл ішінде бүкіл түбектің тек Астурия патшалығы мен таулы Басктар мұсылмандардың билігінде болды, және олар Пиреней тауларын да басып өтті.

Мұсылмандардың жеңісінің себебі

Кейінгі араб тарихшылары жеңіске өз діндерін жатқызады. Әл-Маққари "Иістердің демі" еңбегінде Тариктың әскерлеріне шайқас алдындағы рухты көтеру үшін айтқан сөзін келтіреді, ол Родерикті өлтіру туралы ескертумен аяқталады:

Кейінгі дәстүрлерге сәйкес, христиан монархтары мен епископтарының үстемдігі кезінде біртіндеп құқықтарын жоғалтқан Ибериядағы еврейлер, мавр әскерін күшейту үшін жауынгерлермен көмектесті. "Ахбар мажмуа" жинақтаушысының мәлімдемесіне қарағанда, Каула әл-Яхуди еврейлер мен берберлердің қосымша жасағының басында шайқаста көзге түсті. Жеңіске жеткеннен кейін еврейлер бірнеше қаланы басып алды және тіпті Севилья, Кордова және Толедоны гарнизонмен қамтамасыз етуге бекітілді. Бұған қарамастан, Мосараб жылнамасында мұсылмандар тарапында еврейлердің қатысуы тіркелмеген. Визигот патшалығының жылдам құлауының дәстүрлі түсіндірмесі – құлдырау. IX ғасырдың соңында жазылған "Пайғамбарлық хроника" готтардың жеңілісіне олардың күнәлары үшін тәубе етуден бас тартуын жатқызады: "Барлық халықтарды жеңген Толедо қаласы жеңімпаз исмаилиттердің құрбаны болды және оларға бағынуға лайық болды. Осылайша Испания готтардың 380-ші жылындағы жиренішті күнәлары үшін қирады". Арабтардың Батыс Жерорта теңізінде жеткілікті теңіз күштері болғанын Балеар аралдарына жасаған шабуылдары дәлелдейді. Жүктілік (және оның қызының аты) жалпыға бірдей ескерілмесе де, араб тарихтарындағы Юлиан графы Мосараб жылнамасында кездесетін Урбан есімді бербер католигімен теңестірілген. Осы Урбан Мусаны боғаздан өткізді. Урбан аңыз бойынша Джулиан болуы мүмкін, бірақ Джулиан Урбан аңызының өзі болуы ықтимал. Урбан-Джулиан аңызының бір түсіндірмесіне сәйкес, ол 710 жылы Тарифпен бірге Иберияның оңтүстік жағалауларына шабуыл жасау үшін арабтармен біріккен Сеутаның византиялық губернаторы болған. Кейінгі христиандық көздерде жиі кездесетін "Виттизаның ұлдары" да тарихи емес. Мосараб жылнамасында мақтаған Виттиза 818 жылғы Мойсак жылнамасынан басталатын кейінгі еңбектерде көбінесе жамандалады. Айғаулардың шаңсыздығы оқиғаның хронологиялық қашықтығына пропорционал. Осылайша, он үшінші ғасырдың соңында жазған Лукас де Туй оны құбыжық ретінде бейнелейді, ал Родриго Хименес де Рада, әртүрлі есептерді түзету арқылы, Виттизаның билігін үмітпен бастап, кейіннен тиранға айналғанын көрсетеді. Силос монахы 1115 жылы Виттизаның ұлдары Родерикке қарсы Юлианға қашып, одан көмек сұрағанын жазды. Бұл шайқасқа қатысты басқа да аңыздарда Родериктің сегіз ақ есектің тартқан арбамен майданға келгені айтылады.