Кіріспе

Зайандеруд немесе Зайандехруд (Zāyanderūd,زاینده رود; زاینده "өнімді" немесе "өмір беруші" және رود "өзен"), сондай-ақ Зайандеруд немесе Зайандеруд, , - Иранның орталық жағалауындағы ең үлкен өзен.

География

Зайандех Шахармахал мен Бахтияри провинциясындағы Загрос тауларының Зард-Кух суранжиінен басталады. Ол шығысқа қарай ағады да, Исфахан қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан Gavkhouni батпағында аяқталады. Зайанде өзені Иранның көптеген маусымдық өзендерінен айырмашылығы, жыл бойы айтарлықтай ағынды болды, бірақ бүгін ол Эсфахан қаласына жету алдында суды алудан құрғап кетеді. 2010 жылдардың басында өзеннің төменгі ағысы бірнеше жыл бойы маусымдық құрғақшылықтан кейін толығымен құрғап қалды. Зайандех өзенінің алабының ауданы , биіктігі , орташа жауын-шашын мөлшері және айлық орташа температурасы 3 ° C (37 ° F) -тен 29 ° C (84 ° F) аралығында . Зайандех өзенінің бассейнінде суармалы жерлер бар, оның сулары Зайандех өзенінің тоғыз негізгі гидравликалық бірліктерінен, құдықтардан, қанаттан және жағалаудағы аңғарларда орналасқан бұлақтардан алынады. Зайандех өзенінің суы негізінен Исфахан мен Язд провинцияларындағы орталық Иран халқына өмір берді. Судың кептіруіне дейін бір адамға шаққандағы су айналымы қалаларда күніне 240 литр, ал ауылдарда 150 литр болатын. 1970 жылдары өзеннің ағысы жылына немесе секундына есептелген.

Тарих

Зайанде өзенінің жағасында мыңдаған жылдар бойы адамдар өмір сүрген. Зайандех өзенінің жағалауында біздің заманымыздан бұрынғы VI мыңжылдықта ежелгі доисторикалық мәдениет, Зайандех өзенінің өркениетінің өркендеуі. Зайанде Иранның Исфахан қаласы арқылы өтеді. 17 ғасырда Шейх Бахай (Сафави әулетінің ғалымы және кеңесшісі) Исфаханның маңындағы қалаларға Зайандех суын тарату үшін арналар жүйесін (мади) жобалап, салдырды. Зайанде өзенінің төбесіне Сафави дәуіріндегі көпірлер салынған, өзен бұрын саябақтар арқылы ағатын. Америка археологтары мен парсы өнерінің тарихшылары Артур Уфэм Поуп пен оның әйелі Филис Акерман өзен жағалауындағы шағын мавзолейде жерленген. Ричард Н. Фрай (Иран және Орталық Азия зерттеулерінің американдық ғалымы) да сол жерге жерлеуді сұрады.

Суды пайдалану және бөлу

1960 жылға дейін Исфахан провинциясында суды бөлу Томарға сәйкес жүргізілді. Томар Зайандех өзенінің ағысын 33 бөлікке бөліп, кейіннен аймақтың сегіз негізгі ауданына бөлінді. Аудандық деңгейде су ағыны уақыт негізінде немесе айнымалы бөгеттер арқылы бөлінді, сондықтан ағынның биіктігіне қарамастан пропорцияны ұстауға болады. Зайанде өзенінің төменгі ағысының кептіруіне құрғақшылық себеп болғанмен, оның негізгі себептері адам қолымен жасалған. Кемел жоспарлау мен популистік саясат жылдар бойы дұрыс басқаруға және шамадан тыс пайдалануға әкелді, бұл маусымдық құрғақшылыққа әкелді және ақыр соңында Исфаханға жетпей тұрып өзеннің толығымен кеуіп кетуіне себеп болды.

Зайандеруд өзенінің құрғап кетуі

Зайендеруд өзені 2006 жылдан бері өз ағысын жоғалтып, ауыл тұрғындары мен шаруалар су тапшылығына тап болды. Жаңбыр мен қардың жетіспеушілігіне байланысты судың жетіспеушілігімен қатар, Зайендхрудтың құрғауына себеп болған негізгі себептер адам қателіктерімен байланысты, оларды мынадай жағдайларда қорытындылауға болады: Шахармахал және Бахтиари провинциясында және Фаридан аймағында Зайендхруд өзенінің жоғары ағысында табиғи ресурстар жайылымдарының 180 000 гектарын бақтарға айналдыру. Су бөгеті аймағында ауыл шаруашылығын дамыту үшін су бөгеттері мен су қоймаларын құру. Зайандех өзенінің жағалауында Исфахан темір балқыту зауыты, Исфахан мұнай өңдеу зауыты, Исфахан мұнай химиясы, химия өнеркәсібі, Мобарах болат компаниясы, Сефахан мұнай компаниясы және көптеген суды көп пайдаланатын өндірістер, мысалы, электр станциялары және т.б. сияқты ірі өндірістерді құру. Өзеннің құрғап кетуі жүздеген мыңдаған өзен бойы тұрғындарының жұмыссыз қалуына себеп болды және олардың маусымдық немесе толық басқа провинцияларға немесе Исфахан қаласына көшіп кетуіне әкелді. Бұл шаруаларға үлкен зиян келтірді, сондықтан осы жылдар ішінде Исфаханның шаруалары әр түрлі уақытта көтеріліске шығып, наразылық білдірді.

Өзенді жауып , бағытын өзгерту

2023 жылдың қарашасына қарай Иран үкіметі 20 жылдан астам уақыт бойы Кохранг сумен жабдықтау туннелін әзірлеуде. Үкімет Энергетика министрі өзен 2024 жылдан бастап бес жыл ішінде ашылатынын айтты. 2015 жылы үкімет өзенді 2018 жылы толық ашуға уәде берді, содан кейін 2021 жылы 2023 жылы жүзеге асыруға уәде берді. 1980 жылдан бастап үкімет өзен суын басқа провинциялардың қалалары мен өнеркәсіптеріне қайта бөлді. Су үлесін бөлу үшін деректер базасы ұсынылды.

Демалыс

Зайандех өзенінің Эсфаханды кесіп өтетін бөлігінде көпірлер, саябақтар, құмыралы қайықтар және дәстүрлі кафелер мен мейрамханалар Эсфаханның қалған мәдени мұрасы арасында Ирандықтар мен халықаралық келушілер үшін басты туристік орындар болып табылады.