Кіріспе

Кристофер Присттың 1995 жылғы романы «Престиж» – британдық жазушы Кристофер Присттың 1995 жылғы ғылыми-фантастикалық романы. Онда 1800 жылдардың соңындағы Англияда екі сахналық әдемістеушінің арасындағы ұзаққа созылған антагонизм тарихы айтылады. Романның құрылымы басты кейіпкерлердің өзі сақтап, кейін біріктірген күнделіктер жинағынан тұрады. «Престиж» атауы романның сахналық иллюзиялардың үш кезеңін қамтитын практикасынан алынған: дайындық, көрсетілім және эффект (нәтиже). Роман үздік көркем әдебиет үшін Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығымен және үздік роман үшін «Дүниежүзілік Фэнтези» сыйлығымен марапатталды.

Сюжет

Өткен оқиғалар ХІХ ғасырдағы сиқыршы Руперт Анжиер мен Альфред Борденнің күнделіктері арқылы баяндалады. Күнделіктерді олардың шөберелері Кейт Анжиер және Эндрю Уэстли (туған Николас Борден) оқиды, олар қазіргі кезде кездеседі, екі күнделік есебі Кейт пен Эндрюдің романның негізгі оқиғаларымен араласады. Эндрюдің тарихы балалық шағына, асырап алуына және қазіргі журналистік жұмысына байланысты. Кейттің оқиғасы 5 жасында болған, оның көзіне жас баланың әкесімен өлтірілгенін көрген оқиғамен байланысты. Бұл оны Андрейді іздеуге итермелейді, ол оның өлгенін көрген баланың егіз інісі деп санайды. Күнделіктерді оқыған кезде Эндрюдің егіз інісіне не болғаны туралы шындық Анжиер мен Борденнің тарихымен түсіндіріледі. Орталық сюжет сиқыршылардың арасындағы алауыздыққа назар аударады, ол олардың мансабының алғашқы жылдарында, Борден Анжиер мен оның жүкті әйелі Джулияның алдыңғы сеансын өткізгеннен кейін, олардың сеансын бұзғанда басталды. Борден оны шынайы деп танытқандарына ренжіді, өйткені ол бұл әуесқойлық екенін түсінген. Ұрыс кезінде Джулия жерге құлап, түсік тастайды. Екі адам көп жылдар бойы өзара қақтығысып, әлемге әйгілі сахналық сиқыршыларға айналады, ал алауыздық олардың отбасыларының кейінгі ұрпақтарына, соның ішінде Кейт пен Эндрюге де әсер етеді. Борден "Көшірілген адам" деп аталатын телепортация әрекетін жасайды, кейіннен оны "Жаңа көшірілген адам" деп аталатын жақсартылған нұсқасын жасайды, ол оны бір жабық шкафтан екіншісіне көзді жұмып тастау арқылы аралық кеңістіктен өтпегендей етіп жылжытады. Бұл әрекет физика заңдарын бұзып, бұрынғы барлық сиқырлы әрекеттерді масқара етеді. Оқырман Альфред Борденнің бір адам емес, екі адам екенін біледі: Альберт және Фредерик есімді біртекті егіздер "Альфред Борденнің" жеке басын жасырын түрде бөлісіп, "Жаңа көліктік адам" атты кәсіби табыстарына қол жеткізеді. Анжиер Борденнің дубльді пайдаланғанын күдіктенді, бірақ бұл идеяны тым оңай деп жоққа шығарады. Осы уақыт аралығында Анжиер өзінің жеке номерін жасап, әйелінен ажырасып, сахналық көмекшісі Оливиямен бірге болады. Борденнің әуесқойлығы қалай орындалатынын білу үшін Анжиер Оливияны Борденді тыңдауға жібереді. Алайда, Оливия Борденге ғашық бола бастайды, және олар Анжиерді танымал өнертапқыш Никола Тесланың технологиясына сүйенеді деп ойлап, оны бос қууға жібереді. Анжиермен байланысқаннан кейін Тесла ақырында Анжиер "In a Flash" деп аталатын акт жасау үшін пайдаланатын машинаны құрастырады. Тесланың құрылғысы адамды бір жерден екінші жерге телепорттайды, нақты физикалық дубликатты нақты мақсатта жасайды, онда адамның санасы бірден беріледі, ал бастапқы дене артта қалады, тірі емес. Осы әдіс арқылы Анжиер амал орындалған кезде түпнұсқалық денелерді жасырудың жолын ойлап табуға мәжбүр болады. Ол осы тіршіліксіз қабықтарды күнделігінде "престиждер" деп атайды. Анжиердің жаңа әні Борденнің әні сияқты сәтті орындалды. Ашулы және мазасыз Борден "In a Flash" әнінің қалай орындалатынын анықтауға тырысады. Бір спектакль кезінде ол сахна артына кіріп, Анжиердің құрылғысының қуатын өшіреді, оны қоректендіретін генератор отқа тұнып, театрды өртеп жібереді деп қате ойлайды. Кейінгі телепортация толық емес және дубликатталған Анжиер мен "престижді" Анжиер осы оқиғадан кейін жеке тұлғалар ретінде өмір сүреді, бірақ дубликат физикалық заттан айырылған сияқты, ал түпнұсқа физикалық жағынан әлсіреп барады. Бастапқы "престижді" Анжиер өзінің өлімін бұрынғы жоспардың бір бөлігі ретінде жасалмалайды, өзінің сиқыршы тұлғасын артта қалдырады және өзінің отбасылық мүлкі Калдлоу үйіне мұрагер ретінде қайтып келеді. Ол жерде ол өлімге бара жатқан науқасқа шалдығады. Анжиер Борденнің құпиясын оның дубликатын жаратқан апат алдында егіз ретінде ашқан. Анжиердің дубликаты өзінің арбақты пішінімен әлемнен алшақтап, кек алу туралы ойлармен толғандықтан, спектакль алдында Борден егіздерінің біріне шабуыл жасайды. Алайда Борденнің денсаулығы нашар, жасы ұлғайған, Анжиердің қайталанбаған моральдық сезімі оны егіз баланы өлтіруден бас тартады. Бұл белгілі бір Борденнің егіз баласы бірнеше күннен кейін қайтыс болады және денесіз Анжиер бастапқы "престижді" Анжиермен кездесуге барады, қазір ол Колдердейлдің 14-ші графы ретінде өмір сүреді. Олар ақшаға мұқтаж наразы үшінші тараптың кеңесімен Борденнің күнделігін иеленеді, бірақ егіздердің құпиясын жасыра отырып жариялайды. Содан кейін денелі Анжиер қайтыс болады және оның арбақты дубликаты Тесланың құрылғысын соңғы рет пайдаланып, өзіне телепортталып, денесін жаңартып, қайтадан толық бола ма, әлде өлімімен бірігіп, өзін-өзі өлтіре ме деп үміттенеді. Романның соңғы бөлімінде Кейт пен Эндрюдің құпиясы ашылады. Эндрю Уэстли Анжиер отбасының мазартасына кіріп, Руперт Анжиердің жартылай тірі денелерін (престиждерін) олардың жасалған күні мен орнымен бірге табады. Эндрю сондай-ақ Николас Юлиус Борден деп белгіленген кішкентай баланың престижін табады, оның жасалған орны Калдлоу үйі болып тіркелген. Содан кейін Эндрюдің егіз інісі болмағаны түсініледі. Кейт пен Эндрю бала кезінде олардың отбасылары алауыздықты жазып, келісуге тырысқан. Алайда, дау кезінде Кейттің әкесі жас Николас Борденді Тесла құрылғысына лақтырып, "престижді" Николас Борденді тірі емес қылып, кейін Эндрю Уэстли болған дубликатын жасайды. Кейт Анжиер мен Эндрю Уэстлиге Анжиердің толыққанды болуға жасаған әрекеті сәтті болғаны және Руперт Анжиердің кейбір түрі Калдлоу үйінде қазіргі күнге дейін тірі қалғаны да белгілі болады.

Сыни қабылдау

Дэвид Лэнгфорд 1996 жылғы шолуда былай деп жазды: "Кристофер Присттің соңғы романы сахналық сиқыршылық пен сиқыршыларды ортаға салуы толыққанды логикалық көрінеді. Театрлық көріністің жүрегінде жатқан адастырудың ерекше түрі – Присттің әдеби тәсілінің сүйікті бөлігі. Көрермендерді одан әрі алдамай, оларды өздерін-өздері алдауға ынталандыру өнері. Соңғы бөлім шынымен де таңғажайып, ғылыми фантастикадан гөрі готикалық стильде, метафоралық күшпен салмақталған. Жаңа ашылулар бар, және Анжиер/Тесла эффектісінің ерекше табиғаты туралы, немесе «престиж» туралы – осы мағынада екі сиқыршы да қолданған термин – көбірек меңзеледі. Трюк орындалды; бұрын да, кейін де Прист екі жеңін шығарып көрсетті; қолы бос, және ол сізге шыншыл көзқараспен қарайды. Дегенмен, «Престижді» қайта оқу қажет екенін түсінесіз. Бұл – керемет қойылым, оның соңғы жылдардағы ең жақсы кітабы, тіпті ең жақсысы болуы мүмкін. Қанаттандырады". Publishers Weekly басылымы былай деп жазды: "Бұл өте күрделі әңгіме, оны дәл ретімен айту өте қиын болған, сонымен бірге соңына дейін күтпеген жағдайларды сақтап қалу қажет. Прист оны зор қиялмен және шеберлікпен орындады. Дегенмен, кітаптың айқын тартымдылығы оның басты артықшылығы екенін айту әділ болар. Кейіпкерлер мен оқиғалар готикалық сипатқа ие, және оқиғаның баяндалуындағы шектеулер ғана оны дұрыс жолмен ұстап тұрады". Элизабет Хэнд былай деп жазды: "«Престижде» қарапайым юмордың белгілі бір мөлшері бар, «Сіз менің бұрынғыдан жақсырақ жасай аламын ба?» деген мағынадағы бәсекелестік, ғасыр соңындағы Лондонның сұлу көрінісінде өтетін екі сиқыршының қақтығысы. Роман сонымен қатар құпияның ләззатын да сыйлайды, өйткені оқырман перде артындағы адамды (немесе адамдарды) табуға және Эндрю Уэстлидің шынайы тегін анықтауға тырысады, ол Борденмен байланысты болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Бірақ негізінен «Престиж» – қорқынышты роман, және әсіресе қорқынышты, өйткені оның құпиясы өте баяу ашылады, және осындай керемет тілмен. «Престиж» – бір уақытта алаңдатады және құлқытады – кітапты жабып, қалай жасалғанын таңғалады; және шебер иллюзионист келесі трюгі үшін не дайындағанын көруге құштар". Адам Киркман романды "көп бағаланбаған" деп атады. "Прист ғасырдың басындағы екі қарсыласатын сахналық сиқыршының әңгімесін тоқиды, екі адамның маңдайына еніп, ақырында оларды құртқан қараңғы, бірақ таңғажайып оқиға. Фильм соңғы ашылу туралы мәліметтермен сізді шамадан тыс мазалайды, тіпті қайта қарағанда ұялуға дейін жетеді, ал Присттің романы әлдеқайда нәзік, бірақ ақылды оқырман әуенді басынан-ақ түсінеді. Бұл романның нағыз сұлулығы – кейіпкерлер, олар экрандағы қарастырылған нұсқасынан гөрі толыққанды бейнеленген, ал әңгіменің сиқырлы элементтері фантастикалық, қорқынышты атмосфераға ие. Егер сізге фильм ұнады болса, Присттің романы ауқымдырақ және қорқыныштырақ, және назардан тыс қалмауы керек бағалы туынды". The Guardian журналында: "Барлық сыртқы айла-шарғылардың артында иллюзия мен құпияның табиғаты туралы, сондай-ақ осындай қауіпті құпияларды сақтап қалушыларға келтірілген зиян туралы ақылды және ойлы роман жатыр" делінген. Саймон Вэнс баяндаған аудиокітап нұсқасы Kliatt журналында "керемет және толыққанды түпнұсқа неоготикалық триллер" деп сипатталған, ол тыңдаушыны шеберлікпен сахналық иллюзия әлемінен басқа дүниеге, тарихи оқиғалардан қорқынышты оқиғаларға және олардың арасындағы көптеген таңғажайып тоқталымдарға жетеледі. Сюжет күрделі және кейде техникалық, ұрпақтарды қамтиды және бірнеше баяндаушы мен көптеген кейіпкерлерді қамтиды. Төмен деңгейдегі аудиокітап баяндаушысы оқиғаны қате түсінуі мүмкін, бірақ Вэнс әдеттегідей, өзінің тапсырмасына сай келетін драмалық және дауыстық диапазонды көрсетеді. Ол Присттің романын керемет темп пен өте сенімді дауыстар мен акценттермен жақсартады.