Кіріспе

Пунт – шағын өзендер мен сайлау суларда пайдалануға арналған, төменгі бөлігі жалпақ, ал алдыңғы жағы тік бұрышты қайық. Пунтинг – пунтпен қайық сүру; пунтты жүргізуші ұзын таяқпен өзен төселінен итеріп жылдырады. Пунттар бастапқыда жүк тасымалдауға, сондай-ақ құс аулау және балық аулау (мысалы, жеңгешпен балық аулау) үшін пайдаланылды. Ал қазір пунтинг көңіл көтеру үшін қайық сүру мақсатында қолданылады. "Пунт" термині жағалаудағы ұзақ мерзімді жұмыс қайықтарының кіші түрлеріне де қатысты, мысалы, Deal galley punt – бір жақты желкені бар, төрт бұрышты корпусты, ашық қайық, ол жағалаудан құтқару және апаттан құтқару жұмыстары үшін қолданылады. Жағалаудағы елді мекендерде "пунт" термині клинкерлік құрастырылған, ашық сабақты, көп мақсатты қайықты білдіреді. Канадада "пунт" термині қайықтың мақсатына, құрылыс материалына және қозғалтқыш түріне қарамастан, алдыңғы жағы тік бұрышты кез келген шағын, төменгі бөлігі жалпақ қайықты білдіреді. Австралияда "пунт" термині кабельдік паромдарды атау үшін қолданылады. Мэн штатында "пунт" және "катер" сөздері бір-бірінің орнына қолданылуы мүмкін.

Құрылыс

Дәстүрлі өзендік шұңқыр – келі, тұғыр немесе кормасы жоқ, саты тәрізді ағаштан жасалған қайық. Негізгі құрылымы екі жақ панельдерден тұрады, олар "тезек" деп аталатын, ені кең және арақашықтығы шамамен 30 см (0 м) болатын көлденең тақтайшалармен байланысқан. Шұңқырдың келісі болмағандықтан, қайықтың суға бату тереңдігі толық жүктелген кезде де бірнеше сантиметрді құрайды, бұл қайықты өте маневрлі етеді және сайы суларға жарамды. Қайықпен екі бағытта да бірдей оңай басқаруға болады, сондықтан ол тар арналарда қайықты бұру қиын болғанда тиімді. Шұңқырдың тік кесілген мұрты берілген ұзындықтағы, дәл осындай ені бар, бірақ тар немесе сүйір мұрты бар қайыққа қарағанда, жүк көтеру қабілетін арттырады. Тік кесілген мұрт шұңқырды өте тұрақты етеді, ол жолаушыларды тасымалдауға ыңғайлы. Алғашқы шұңқырлар Англиядағы Темза өзенімен байланысты, олар шағын жүк қайықтары және балықшыларға арналған платформа ретінде салынған. Көңіл көтеру үшін арнайы салынған ойын-сауық шұңқырлары 1860 және 1880 жылдар аралығында Темзада танымал болды. Кейбір басқа қайықтар да дәстүрлі шұңқырға ұқсас пішінге ие – мысалы, Optimist жаттығу қайығы немесе Эверглейдсте қолданылатын әуе қайықтары, бірақ ең ұқсас қайық – Еуропалық Вейдлинг, бұл қайықтың түрі кельт қайықтарына дейін жетеді. Англияда әлі де Оксфорд пен Кембридждегі туристік сауданы қамтамасыз ету үшін немесе жарыстарға қатысу үшін шұңқырлар жасалады. Көптеген шұңқырлар үшін таңдалған құрылыс материалы – ағаш. Жеңіл және тар жарыс шұңқырлары үшін шыны талшығы қолданылады. Борттары, ұштары, "хафтар" деп аталатын және "тилл" әдетте махоган сияқты қатты ағаштан жасалады. Тезектер көбінесе тектен жасалады. Түбі жұмсақ ағаштан жасалады және қайықтың қызмет ету мерзімі ішінде бірнеше рет ауыстырылуы мүмкін. Дәстүрлі шұңқырдың ұзындығы шамамен 7 метр, ені 1 метр. Борттары шамамен терең. Қайықтың мұрты мен кормасы тік кесілген, ал астыңғы жағы алдыңғы және артқы жағында өте жұмсақ еңіске ие. Кішкентай және кең шұңқырлар да жасалады. Кембриджде паромдық шұңқырлар деп аталатын аса үлкен және кең шұңқырларды көруге болады, олар су арқылы жүргізілетін туристік көлік ретінде қолданылады. Бір орындық Темза шұңқырлары әдетте ені 1 метр ғана және стандартты шұңқырлардан сәл қысқа болды; олардың өте аз бөлігі әлі де жүзіп жүр. Темзаның төменгі ағысында әлі де бірнеше мамандандырылған клубтар қолданатын жарыс шұңқырлары тіпті тарырақ болуы мүмкін. Темза шұңқырлары кейде басқа қозғалтқыш құралдарға: желкендерге, сүйрейтін арқандарға және ескек дөңгелектеріне бейімделген. Темір дөңгелектер мен кенептен жасалған шатырлар да қолданылды. Ұзын, тар тақтайлар алдыңғы және артқы жағында орналасқан, олар жалпақ жақтары мен тезектерге бекітіледі. Ағаш суға толып, кеңейген кезде, тақтайлар бір-бірінен аз қашықтықта орналастырылады (дәстүрлі түрде ескі тиынның ені, шамамен 1–2 мм). Ауыстар герметикпен жабылады; әдетте бұл герметизацияны жыл сайын жаңарту қажет. Тезектер екі жағынан да тік немесе бұрышты ағаштан жасалған кішкентай "тізелермен" бекітіледі. Тезектер арасындағы кеңістіктер жолаушылардың аяқтарын құрғақ ұстауға мүмкіндік беретін торлармен жабдықталған. Орындықтар әдетте жай ғана тақтай, бортына орнатылған тіреулерге сүйеніп тұрады, және оларға жастықшалар қойылады. Шұңқырмен екі бағытта да бірдей оңай басқаруға болады, сондықтан жаңадан бастаушы үшін қай жағы мұрт екенін, қай жағы корма екенін анықтау қиын; алайда қайықтың бір ұшы шамамен 2 метрге созылатын қысқа палубамен нығайтылады, ол әдетте "қосқыш" немесе "тилл" (жинақ жасау терминдері) деп аталады. Темза шұңқырларын жасау дәстүрі бойынша, диаграммада көрсетілгендей, тилл жағы корма болып саналады. Тилл қосымша бұрылуға төзімділікті қамтамасыз етеді және әдетте жабылады; кейде оған шкаф орнатылуы мүмкін. Оксфордтағы Магдален колледжінде шыны талшықтан жасалған сияқты, кейбір шұңқырларда әдеттегі мағынада бір тилл болмайды, оның орнына екі шетінде өте кішкентай тиллдер болады. Ойын-сауық шұңқырларының алдыңғылары, балық аулау шұңқырлары әдетте "құдық" деп аталатын қосымша бөлікке ие болды, ол тиллдің алдындағы ені бойынша созылды. Бұл бөлік су өткізбейтін етіп жасалып, оның төменгі немесе бүйірінде су толып кетуі үшін тесіктер болды. Ол ауланған балықтарды сақтауға арналған.

Пунт бағаналары

Дәстүрлі шұңқырдың рулі, ескіші, желкені немесе моторы болмайды; оның орнына ол бағанамен жылжытылады және бағытталады. Демалыс үшін қолданылатын шұңқырлар әдетте қайрағай ағашынан немесе алюминий қорытпасынан жасалады. Қалыпты бағананың ұзындығы шамамен 5 метрге жуық, ал салмағы 5 килограмм шамасында болады. Оксфорд пен Кембриджте көбінесе 5 метрлік бағаналар ғана қолданылады. Бағананың төменгі жағында металлдан жасалған "табандық" бекітіледі – бағана ұшын қорғау үшін дөңгелек металл бөлік, кейде табандық қарлығаш құйрығының пішінде жасалады. Көптеген тәжірибелі шұңқыр жүргізушілер дәстүрлі ағаш бағаналарды артық көреді; олар қолға ыңғайлырақ (әсіресе жақсы күйде болса; сынып қалған беті керісінше) және алюминий бағанаға қарағанда өзеннің түбіне немесе шұңқырға тигенде аз шу шығарады. Алюминий бағаналар әлдеқайда арзан және берік, сондықтан тәжірибесіз жүргізушілерге жалдауға арналған шұңқырларды ұсынатын шұңқыр станциялары оларды жиі таңдайды; алайда, көбінесе екі түрдің біреуін таңдауға болады. Жарыс бағаналары көңіл көтеру үшін қолданылатын бағаналардан әлдеқайда жеңіл, алюминий олар үшін артықшылықты материал болып табылады. Жарыста бір немесе екі қосалқы бағана алып жүру қалыпты жағдай, егер бағана тұрып қалса немесе түсіп кетсе, жүргізуді жалғастыру үшін. Шұңқыр бағанасы Фенланд квантынан жоғары жағында көлденең бөлігінің болмауымен, ал жалпы қолданылатын орнату бағанасынан тек бір жағында металл табандығының болуымен ерекшеленеді.

Сырлау техникасы

Қайықпен суға түсудің негізгі әдісі – қайықты өзен немесе көлдің түбіне тікелей итеріп, полюс (таяқ) көмегімен жылжыту. 1870 жылдары, ойын-сауық үшін қайықпен жүру кең таралған кезде, әдетте жолаушылар арқалыққа қарсы жастықтарға отырып, ал қайық жүргізуші қайықтың қалған бөлігін пайдаланатын. Қайық жүргізуші мұрын бөлігінен бастап, полюсті орнатып, содан кейін кормаға қарай басып, қайықты алға жылжытатын. Бұл "жүргізу" деп аталады. Бұл ауыр балық аулау қайықтарын жылжыту үшін қолданылатын әдеттегі техника болды. Ойын-сауық үшін қолданылатын қайықтар жеңілдеген сайын, қайық жүргізуші тұрып, көбінесе кормаға қарай итеруді қалай бастады. Бұл "тебу" деп аталады. Тебудің артықшылығы – қайық жүргізушінің қатысырақта (қайықтың шетінен) түсіп кету қаупі азаяды және қайықтың көбірек бөлігін жолаушыларды тасымалдауға пайдалануға болады. Ойын-сауық үшін қайықпен жүруді үйренудің ең жақсы жолы – тәжірибелі қайық жүргізушімен бірге қайыққа отырып, оның жұмысын бақылау. Содан кейін өзеннің әртүрлі бөліктерінде көптеген тәжірибелік жаттығулар жасау қажет. Жарыс үшін клубқа қосылып, тепе-теңдікті жақсартуға жұмыс істеген жөн. Кейбір жарысқа қатысушылар каноэмен қайық жүргізуді жаттығу ретінде пайдаланады. Қайықпен жақсы жүрудің кілті – рульдік басқаруды полюстің көмегімен жасау, оны ескек немесе руль ретінде пайдаланбау. Осылай басқару үшін қайық жүргізуші қайықтың ортасында тұрса (немесе кем дегенде жолаушыларды сулатпауға болатын жерде) аз күш жұмсалады. Қайық жүрген кезде, салмақты бір жаққа жинап, қайықты сәл еңкейтіп, кіл жасау арқылы тура бағытта ұстап тұру оңайырақ. Сондықтан жарыс кезінде алдыңғы аяқ қайықтың ортасынан немесе одан сәл алға қарай орналасқан "тізеге" қарсы бір жаққа қойылады және одан жылжымайды; тек артқы аяқ жүріс кезінде қозғалады. Ойын-сауық үшін нақты поза соншалықты маңызды емес; қайық жүргізушінің сергек болуы және тым күшті итермеуі маңызды. Оксфорд пен Кембриджде екі түрлі дәстүр қалыптасқан: Кембриджде көптеген қайық жүргізушілер арқалықта тұрып, ашық ұшын алға қарай бағыттайды, ал Оксфордта олар қайық ішінде тұрып, арқалықты алға қарай бағыттайды. Екі қаладағы өзендер тар және көбінесе толғандықтан, "толық жылдамдықпен" жүру мүмкіндігі сирек, және позаның бұл өзгерулерінің практикалық маңызы аз. Алайда, Оксфорд өзенінің түбі Кембриджге қарағанда көбірек лайлы, бұл полюстің тұрып қалу ықтималдығын арттырады; төменгі орналасу, ұзын аяқ жолы және ашық ұшымен ұсынылатын жақсырақ ұстаным мұндай жағдайларда тиімді. Оксфорд пен Кембридж студенттері көбінесе өздерінің стилі ғана дұрыс деп жариялайды, сондықтан арқалық ұшы көбінесе "Кембридж соңы", ал екіншісі "Оксфорд соңы" деп аталады.

Тәжірибелілер үшін

Тәжірибелі ойыншылар руль ретінде штанганы пайдаланбастан, итеру кезінде басқарады. Бұл үшін олар алға қарай тұрып, қайықтың бір жағына жиналады. Ойыншы бет алған жаққа қарай бұрылу үшін таяқты итеру кезінде қайыққа жақын жерге тастап, итеру барысында өзіне қарай тартады (бұл "қысып алу" деп аталады); ал қарсы жаққа бұрылу үшін таяқты сәл әрі лақтырып, аяқтарын таяққа қарай тартады (бұл "итеру арқылы бұру" деп аталады). Кейбір тәжірибелі ойыншылар бір қолмен итереді. Бұл техника екі қолмен итеруден гөрі баяу және меңгеруге қиын, және таяқтың "шелек" тәрізді қалпына келтіруінен тұрады, мұнда таяқ тек жоғары тартылмай, алға лақтырылады, бірақ бұл қалпына келтіру бір қолмен жасалады. Сондай-ақ, бір қолмен итеру кезінде таяқ бағанын дөңгелек тәрізді айналдыруға болады. Бұл ойыншыға таяқты қайық төбесіне ойыншының орнына қарағанда алға қарай бұрыштап түсіруге мүмкіндік береді, ал қайықтың инерциясы сақталады. Таяқ тік тұрғанда, қайықты алға жылжыту үшін бірден қысым жасауға болады. Бұл стильді итеру әсіресе жылдам ағысы бар өзендерде немесе қайық жылдам қозғалғанда үнемі қуат беру үшін тиімді. Бұл әдісті көлденең өзендерде оңай орындауға болады. Жарысқа қатысатын ойыншылар қайықтың ортасында тұруға бейім, өйткені бұл тиімдірек. Шын мәнінде, көптеген жарыс қайықтары алдыңғы және артқы жағында кенеппен жабылған қиылыс тіректерге ие, сондықтан тек ортада тұру мүмкін. Демалыс үшін итерушілер ортадан итеруге тырысуы мүмкін, бірақ алдымен орындықтар мен жолаушыларды алып тастау ұсынылады. Сондай-ақ, тандемдік итеруге болады, яғни екі ойыншы қайықтың ортасында бір-бірінен кейін тұрып, әдетте бір жақтан итеруге болады. Кейбір жарыстар жұптық тандемдік итеру үшін ұйымдастырылады.