Кіріспе

Фредерик Форсайттың 1972 жылғы романы 1974 жылғы кинобағдарламасы Одессалық файл - ағылшын жазушысы Фредерик Форсайттың 1972 жылы алғаш рет басылып шыққан, жас неміс репортерінің бұрынғы СС концентрациялық лагерінің командирі орналасқан жерді анықтауға тырысқан оқиғалары туралы триллері. ОДЕССА атауы неміс тіліндегі "Organisation der ehemaligen SS Angehörigen" сөзінің қысқартылған нұсқасы. Романда ОДЕССА нацистік Германия жеңілгенге дейін соғыстан кейін СС-тің бұрынғы мүшелерін қорғау мақсатында құрылған халықаралық нацистік ұйым болған деп айтылады.

Сюжет

1963 жылы қарашада Джон Кеннедидің өлтірілуінен кейін көп ұзамай, неміс бостандық қылмыс репортері Питер Миллер өзін-өзі өлтірген Холокосттан аман қалған Соломон Таубердің пәтеріне жедел жәрдем машинасымен барады. Келесі күні Миллерге Гамбургер полициясы досы өлген адамның күнделігін береді. Таубердің өмірбаянын оқып, Таубердің "Риганың қасапшысы" Эдуард Рошманның қолбасшылығындағы Рига геттосында болғанын білгеннен кейін, Миллер Рошманды іздеуге шешім қабылдайды. Миллердің назарын әсіресе бір күнделікті үзіндіге аударды, онда Таубер Рошманның ерекше әскери награда киген неміс армиясының капитанын атып жатқанын көргенін айтады. Миллер оқиғаның артынан жүгіріп, мемлекеттік бас прокурордың кеңсесіне және басқа да кеңселерге барады, онда бұрынғы нацистерді іздеуге немесе соттауға ешкім дайын емес екенін біледі. Бірақ оның тергеу жұмыстары оны әйгілі соғыс қылмыстарын тергеуші Саймон Визентальға апарады, ол оған "ОДЕССА" туралы айтады. Миллер Моссадпен байланысы бар еврей қазғыштар тобының қасына келеді, олар неміс соғыс қылмыскерлерін іздеп, өлтіруге уәде берді және ОДЕССА-ға кіруге тырысты. Олардың өтініші бойынша Миллер ОДЕССА-ға өз бетімен кіріп, СС-ның бұрынғы мүшесі арқылы бұрынғы СС сержанты ретінде танылуға үйретіледі. Миллер ОДЕССА үшін жұмыс істейтін заңгерге барады және қатаң тексеруден өткеннен кейін қашып кетуді қалаған мүшелерді қамтамасыз ететін паспортты жалғанға шығарушымен кездесуге жіберіледі: Миллер кейін жалғанның үйіне кіріп, оның сейфінен "Одесса файлын" алады. Бірте-бірте Миллер бүкіл жүйені ашып көрсетеді, бірақ оның бүркемесі, оның өз ерекше спорттық машинасын пайдалануды талап етуімен, ол журналист Миллермен байланысты, ол СС адамы емес, және ОДЕССА өзінің ең жоғарғы мердігерін Миллер жолына қояды. Миллер бір тұзақтан тек сәттілікпен құтылады: мердігер кейіннен Миллердің машинасына бомба орнатады, бірақ машинаның қатты аспасы оны жарылтудан сақтайды. Ақырында Миллер Рошманға қару ұстап, оны Таубердің күнделігін оқуға мәжбүрлейді. Рошман өзінің әрекеттерін "арийлік әріптесіне" ақтауға тырысады, бірақ Миллер Рошманның еврейлерді жаппай өлтіргенін іздемегенін айтқанда, ол таңғалады. Керісінше, Миллер оны Рошманның әскер капитанын өлтіргенін сипаттайтын үзіндіге бағыттады, Миллер оның әкесі Эрвин болғанын айтады. Рошманның барлық менмендігі мен батыллығы оны тастап кетеді, ол өз өмірі үшін жалбарынады. Алайда, оны өлтірудің орнына Миллер Рошманды шатырға шынжырмен бұғаулап, оны тұтқындап, соттауға жоспарлап отырғанын айтады. Миллер Рошманның жансакшысы үйге оралғанда, оны қарусыздатып, есінен танып қалады. Жансакшы көмекке шақыру үшін Миллердің көлігімен ауылға барады, бірақ қармен қапталған бағанаға қарай бара жатып өлді, сонда бомба іске қосылады. Рошманн қашып құтылып, Аргентинаға ұшып кетеді. Миллерді өлтіруге жіберілген мердігерді оның орнына "Жозеф" өлтіреді, ол Миллерді аңдып тұру үшін қастандық тобының құрамына тағайындалған Израиль агенті. Миллер ауруханада емделіп жатқанда, оған есінен танып қалған кезде не болғаны туралы айтылады. Жозеф оған бұл туралы ешкімге айтпауды ескертеді. Ол Аргентинадағы Рошманның (кодтық атауы "Вулкан") Батыс Германия билігі (израильдіктердің талабы бойынша) Египет армиясы үшін зымыран бағыттау жүйелерін өндіретін өнеркәсіптік зауытын жабатынын жариялады. ОДЕССАның бүкіл романдағы Израиль мемлекетін жою жөніндегі жоспары неміс технологиясын египеттік биологиялық қарумен біріктіру арқылы бұзылып қалды. Сонымен қатар, Миллер ақпараты жұртшылыққа жетеді және Батыс Германияның билігін көптеген ОДЕССА мүшелерін тұтқындап, соттауға жеткілікті қыспақтайды, дегенмен кітапта ОДЕССА әлі де бар екендігі және әдетте бұрынғы СС мүшелерін сот алдында ұстап қалуды қолдайды. Жозеф - шын мәнінде майор Ури Бен Шаул, Израиль армиясының десантшы офицері - Израильге жауап алу үшін оралады және соңғы міндетін орындайды. Ол Таубердің күнделігін өзімен бірге алып кетеді және күнделіктегі соңғы өтініш бойынша Ури Яд Вашемге барып, Соломон Таубердің жаны үшін қадис айтады.

Фильмнің бейімделуі және СС капитаны Эдуард Рошман

1974 жылы Джон Войт пен Максимилиан Шеллдің қатысуымен "Одесса файлы" кинофильмі жарық көрді. Оны Рональд Ним режиссерлік етті, музыкасын Эндрю Ллойд Вебер жазды. Ол кітапқа негізделген, бірақ ол "Риганың касапаны" Эдуард Рошманның шынайы өмірін ашты. Фильм көпшілікке тарағаннан кейін, ол Аргентина полициясымен тұтқындалды, кепілден бас тартты және Парагвайдың Асунсьон қаласына қашты, ол 1977 жылы 10 тамызда қайтыс болды.

Романдағы шынайы өмірдегі СС мүшелері

"Одесса файлында" ОДЕССА басшысы ретінде СС генералы Ричард Глюкс берілген, ол Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін екі онжылдыққа жуық уақыт өткеннен кейін Израиль мемлекетін жоюға бел буған, ал Германиядағы ОДЕССА басшысы - бұрынғы СС офицері "Werwolf" деп аталады, ол СС генералы Ханс Адольф Пруцман деп аталады. (Егер шынайы Глюкс әлі тірі болса, ол 74 жаста, ал Пруцман 1963 жылы 62 жаста болар еді. 1974 жылы шыққан фильмде Глюкс рөлін Ханнес Мессемер ойнады).

Қабылдау

Романның алғашқы шығарылымын қарап, The Guardian "Форсайттың қолында "құжаттық триллер" өзінің ең күрделі түрін қабылдады" деп жазды. Басқа пікірлер бойынша, бұл кітап 1963 жылы жазылған болса да, сол кездегі Таяу Шығыстағы оқиғалар бойынша уақытылы жазылған.