Карл Нильсеннің Бесінші Симфониясы

Кіріспе

Карл Нильсеннің симфониясы № 5, Op. 50, FS 97 – 1920-1922 жылдар аралығында Данияда Карл Нильсен жазған симфония. Ол алғаш рет 1922 жылғы 24 қаңтарда Копенгагенде композитордың дирижерлігімен орындалды. Бұл Нильсеннің алты симфониясының ішінде аталымы жоқ екеуінің бірі, екіншісі – оның № 1 симфониясы. Бесінші симфонияның құрылымы ерекше, ол әдеттегі үш немесе төрт бөлімнен тұрмай, екі бөлімнен құралған. Қазіргі заманғы музыка тілімен жазылған бұл шығарма қарама-қарсылық және оппозиция тақырыбын көтеріп тұрады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жазылған композиция соғыс элементтерін де қамтиды.

Құрамы

Нильсеннің Бесінші симфониясын жазуға не түрткені немесе оны қашан бастағаны туралы ешқандай құжаттама жоқ, бірақ көбінесе бірінші бөлімі 1921 жылдың қысы мен көктемінде Хумлебекте жазылған деп есептеледі. Ол жаздың басында Скайгендегі жазғы үйінде болды. Шілде айының соңында ол Фюндегі «Көктем» кантатасын жазу үшін Дамгаардтағы досының үйіне көшті, сондықтан симфонияның екінші бөлімін жұмыс істеуге қыркүйек айында ғана мүмкіндік алды, Гётеборгтағы дирижерлік жұмысынан бос уақытында. Толық симфония 1922 жылдың 15 қаңтарында аяқталды, партитурада көрсетілгендей. Ол жаңа симфонияны достары Вера мен Карл Йохан Майкаелсенге арнады. Репетицияға жеткілікті уақыт болмағандықтан, премьера тоғыз күннен кейін Копенгагендегі Musikforening музыкалық қоғамында композитордың өзі дирижерлік етті.

Ұпай

ХХ ғасырдың басындағы Бесінші симфония – модернистік музыкалық шығарма деп есептеледі. Симфония Джеймс Хепокоскидің музыкалық модернизмге қатысты ұсынған барлық "деформация процедураларын" пайдаланады: жаңашылдық деформация, кіріспе-кодалық құрылым, даму кеңістігіндегі эпизодтар, түрлі строфикалық/сонаталық гибридтер және бір бөлімде көп бөлімдік формалар. Оның фрагменттелген сипаты мен болжаусыздығы саналы модернистік эстетикаға нұсқайды, бірақ Нильсеннің ерте және орта кезеңдеріндегі көптеген шығармаларындағыдай, модернистік емес элементтер – организм және диатонизм де маңызды рөл атқарады. 1926 жылғы түпнұсқа партитурасында көрсетілгендей, Бесінші симфония 3 флейтаға (үшіншісі пикколоны екі еселенген), 2 гобой, 2 кларнет, 2 фагот, 4 валторна, 3 труба, 3 тромбон, туба, литавра, тарелка, үшбұрыш, тамбурин, кіші барабан, челеста және скрипкалар тобына арналған. 1950 жылғы Эмиль Тельмани мен Эрик Туксен қайта жөндеген партитура басылымына бірнеше қосымша аспаптар енгізілді: G флейтасын екі еселенген үшінші флейта және контрафаготты екі еселенген екінші фагот. Бұл қосымша аспаптар 1998 жылғы Карл Нильсен басылымының соңғы партитурасынан алынып тасталды, ол Дания Корольдік кітапханасы мен Вильгельм Хансен басылымының бірлескен жобасы ретінде жарық көрді. Бесінші симфония әдеттегі төрт емес, екі бөлімнен тұрады, Нильсен осы құрылымды тек бір рет қолданды. Нильсен бір сұхбатында симфонияның алғашқы үш бөлімін жазу оңай болғанын, бірақ финалға келгенде көптеген композиторлар идеяларынан айырылып қалатынын әзілмен айтқан. Бірінші бөлім оркестр мен наразы кіші барабаншы арасындағы шайқаспен аяқталады, оны тек соңғы такттарда әріптестерінің күшімен тоқтатуға болады. Екінші бөлімде үрейлі күрескерлік жалғасады, қайталаулар мен ауытқулар арқылы соңғы жеңіске апарып соқтырады.

Тенпо giusto Адагио нон тропио

Бірінші бөлім виолалардың С және А ноталары арасында жұмсақ тербелісімен басталады; төрт такт бойында минималды интонацияланған жеке сызықтан кейін, бастапқы тақырыпты екі фагот орындайды. Нильсен зерттеушісі Роберт Симпсон бұл бастаманы "сыртқы кеңістікте" секілді деп сипаттады; ал кейінгі толқын тәрізді сызық "ештеңеден пайда болады, адам уақытты өлшем ретінде кенеттен сезінгендей". Бірінші тақырып 20-ші тактта төмендейтін гаммамен аяқталады, одан кейін виолалардың фортиссимо үзілісі және мүйіз бен флейтаның келесі диалогы болады. Аспаптар жұптастыруының ерекшелігі тұрақты тақырыптық немесе текстуралық тұрақтылыққа алып келмейді, керісінше, текстуралық сиретілгендікке ұласады. Эмоциясыз скрипкалық бөлімнен кейін, виолалардың тағы бір қысқа ескертуін қамтиды, сосын жырлы аспаптар перкуссиялық фонда айқайлайды. Снаре барабанының монотонды ырғағы жалғасқанда, скрипкалар қиындықпен жауап береді, бірақ "жабайы және құрылымды бұзуға ұмтылған" (Симпсонның сипаттамасы) кларнет пен флейтаның көңіл-күйіне басылып қалады. Бас тонынан (С) доминантқа (G) көтерілуге тырысқан күрес кезінде, соққылармен жаңа қақтығыс туындайды; бас G-ді жеткізе алмай, бүлдірген скрипка мелодиясының бұрмалануы мен ыдырауынан әрекет сәтсіз аяқталады. Гармониялық және мелодиялық параметрлердің үлкен үйлесімсіздігі музыканы жарылу мен құлау қаупіне ұшыратады. Әр түрлі жырлы аспаптардың мұңды фразаларынан кейін, музыка баяулап, әлсіз пульсті D нотасы мен перкуссияның ұсақ үнін қалдырады. Содан кейін обойдың триоль фигурасы Adagio non troppo бөлімінің G мажордағы жылы тақырыбын ашады, бұл алдыңғы суық пейзажға қарама-қайшы келеді. Толық скрипкалар дереу ағаштан жасалған үрмелі аспаптардың "жаман" мотивімен бұзылады, ол шығарманың басындағы дірілдеу элементін ойнатады; желді және скрипкаларды арасындағы шиеленіс аспаптық топтардағы тоналдық өзгерістермен күшейеді. Тағы бір қақтығыс кезінде, музыка оркестрдің темпінен (тоқсандық нота ♩=116) жылдам барабанның қаупіне тап болады, ал шыңында композитор барабаншыға "оркестрдің ілгерілеуін тоқтатуға бар күшімен тырысқандай" импровизациялауды бұйырады. (Бұл нұсқау 1950 жылғы ноталар жинағында жоқ, оның орнына бірнеше такттан кейін жазбаша ырғақты жол және "cad. ad lib." деген нұсқау берілген. "Кім ойлаған болар, бос кеңістіктегі жұмсақ тербелген виола сызығынан соншама көп нәрсе туады деп?")

The first movement begins with violas softly oscillating between the C and A notes; after four bars of the single, minimally inflected line, a pair of bassoons enters with the initial theme. The beginning has been described by Nielsen scholar Robert Simpson as like being "in outer space"; the subsequent wave like line "appears from nowhere, as if one were suddenly made aware of time as a dimension". The very first theme ends at b. 20 with a descending scale, followed by a fortissimo interruption from violas and a subsequent horn and flute dialogue. The prominent feature of instrumental pairing does not lead to any permanent thematic or textural stability, but contrarily grows into a persistent textural sparseness. After an emotionless string passage which encloses another brief warning from violas, woodwinds cry out amid a percussive background. While the monotonous rhythm of snare drum continues, violins respond tortuously, only to be overwhelmed by the mood of the "savage and destructively egotistical" (Simpson’s description) clarinet and flute. The turmoil continues as the bass struggles to rise from the tonic (C) to the dominant (G), invoking a new clash with the percussion; the attempt at struggle fails as the bass is foiled at G flat when the ominous violin melody is distorted and disintegrates. The huge incongruity between harmonic and melodic parameters threatens the music with fracture and collapse. After gloomy phrases from various woodwinds, the music fades, leaving a feebly pulsing D with tiny hints of percussion sounds. An oboe triplet figure then reveals the warm theme in G major of the Adagio non troppo section, a contrast to the prior cold landscape. The full strings are soon disturbed by an "evil" motif on woodwinds, playing the shivering element from the work's opening; tension between wind and strings intensifies as tonality shifts within instrumental groups in their respective directions. With a further clash, the music is menaced by the snare drum at a tempo (quarter note ♩=116) faster than that of the orchestra, and at its climax comes the composer's instruction to the snare drummer to improvise "as if at all costs he wants to stop the progress of the orchestra". (This instruction is not included in the 1950 edition of the score, being replaced by a written rhythmic line and instruction "cad. ad lib." after a few bars. "Who would have thought that so much could have come out of a gently waving viola line in empty space?"

Аллегро! Тез! Аман жүріңіз!

Төрт бөлімнен тұратын екінші бөлім "экспозициядан", жылдам фугадан, баяу фугадан және қысқа кодадан тұрады. Музыка (A мажорлық кілтәңбасына қарамастан B мажорда) күшпен басталып, аспаптар арасындағы зор қақтығыстармен жалғасады, сонан соң баяу фугада кең, тыныш әуен табылады. Соңында B-бемольге бұрылады, ол E-бемоль мажор доминанты болып табылады; түрлі элементтер соқтығысып, "бірігіп", көтеріңкі 23 тактік қорытындыға келеді. Роберт Симпсон бұл бөлімді бірінші бөлімдегі қақтығыстың қалдықтарынан туған деп сипаттады. Кітабының алғашқы басылымында ол осы бөлімді талдауға екіленгенін айтты, себебі оған терең талдау қажет немесе оны мүмкіндігінше аз сөзбен сипаттау керек деп ойлады. Ұлыбританиядағы Карл Нильсен қоғамының негізін қалаушы және президенті Джек Лоусон екінші бөлімде тыңдаушының "алғашқыда тыныш, бірақ жаңа күрестер мен қауіптер тудыратын, жаңадан туған әлемде" сезінетінін, сондай-ақ "тыңдаушыны стандартты музыкалық сезімдердің тереңдігіне немесе биіктігіне" жеткізетінін атап өтті.

Интерпретация

Бесінші симфонияның атауы болмаса да, Нильсен өзінің бұрынғы симфониялары сияқты, «музыканың соңында білдіре алатыны – белсенді күштерге қарсы тұратын тыныш күштер ғана» екенін айтты. Өзінің студенті Людвиг Доллериске берген мәлімдемесінде Нильсен симфонияны «қараңғылық пен жарықтың бөлінісі, жамандық пен жақсылық арасындағы күрес» және «Арман мен Іс-қимыл» арасындағы қарама-қарсылық ретінде сипаттады. Хьюго Селигманға симфониядағы «өсімдік» және «белсенді» сана жағдайларының контрастын түсіндірді. Симфония қарама-қарсылық пен оппозиция туралы туынды екені жиі айтылады. Композитор симфонияны жазатын кезде Бірінші дүниежүзілік соғыстың ықпалын сезінбегенін мәлімдеді, бірақ «соғысқа дейін біздің ешқайсымыз сол күйімізде қалған жоқпыз» деп қосты. Бұл Нильсеннің соғыс симфониясы ретінде танылды. Нильсен Доллериске симфонияның бірінші бөліміндегі «жамандық» мотивінің болуы туралы да жазды:

Содан кейін «жамандық» мотиві – ағаш-үйлер мен скрипкалар ішінде – араласады, ал қанатты барабан күштірек және агрессивтірек болады; бірақ табиғат тақырыбы мыс құбырларында бейбіт және әсерсіз өседі. Ақырында жамандық жол беруге мәжбүр, соңғы әрекеттен кейін ол қашып кетеді, ал содан кейін сол кларнеттің жұбатушы мажорлық үнмен орындалған үлкен идиллиялық бөлім аяқталады, бұл өсімдік (жайсыз, ойсыз) Табиғаттың көрінісі. Музыканттардың пікірлері екіге бөлінді. Нильсеннің музыкасы ондаған жылдар бойы Даниядан тыс жерлерде танылмады. Алғашқы жазу 1933 жылы жасалды: Георг Хёеберг Дания радиосының симфониялық оркестрімен Dancord үшін. Алғашқы тікелей жазу 1950 жылы Эдинбург фестивалінде Эрик Таксенмен бірге жасалды. Халықаралық табысқа 1962 жылы Леонард Бернштейн Нью-Йорк филармониясымен CBS үшін симфонияны жазғанда ғана қол жеткізілді. Бұл жазу Нильсеннің музыкасына туған елінен тыс жерде танылуға көмектесті және симфонияның ең жақсы жазылған нұсқаларының бірі саналады.