Кіріспе

Жан Сибелиус тастап кеткен симфониясы. №8, JS 190 – фин композиторы Жан Сибелиустың соңғы маңызды композициялық жобасы. Ол 1920 жылдардың ортасынан бастап шамамен 1938 жылға дейін үзіліспен жұмыс істеді, бірақ оны жариялаған жоқ. Осы кезеңде Сибелиус өзінің даңқының шыңында болды, туған Финляндиясында ұлттық тұлға, ал әлемдік деңгейде танымал композитор атанды. Кем дегенде, бірінші бөлімінің нұсқасы жасалды, бірақ Сегізінші симфонияның қанша бөлігі аяқталғаны белгісіз. Сибелиус оны концерттік орындауға бірнеше рет қарсылық білдірді, алайда, кейінірек отбасы мүшелерінің мәліметтеріне сәйкес, 1945 жылы ноталар мен оған байланысты материалдарды өртегеніне қарамастан, жұмыстың үстінде екенін айта берді. Сибелиус өмірі бойы және одан кейін симфония жазушы ретінде танымал болды. Оның 1924 жылғы жетінші симфониясы симфониялық форманың дамуындағы маңызды кезең ретінде мойындалды, және сол кезде инновациялық оркестрлік туындылар ағыны тоқтамайды деп ешкім күмәнданбады. Дегенмен, 1926 жылы аяқталған «Тапиола» симфониялық поэмасынан кейін оның шығармашылығы көбінесе шағын шығармалармен және бұрынғы туындыларын қайта қараумен шектелді. 1930 жылдары Сегізінші симфонияның премьерасы Серж Куссевицкийге және Бостон симфониялық оркестріне бірнеше рет уәделенді, бірақ тағайындалған күн жақындаған сайын Сибелиус шығарманың орындалуға дайын емес екенін мәлімдеді. Ұлыбританиялық дирижер Базиль Камеронға және фин Георг Шневойтқа берген уәделер де сөздерімен келіспеді. Сибелиус өте жоғары талаптарға ие болғандықтан және оның беделінің арқасында симфонияны өзінің қанағаттануына жеткізе алмады деп есептеледі; ол оны жетінші симфониясынан да жақсы жазуды қалады. 1957 жылы Сибелиус қайтыс болғаннан кейін Сегізінші симфонияның жойылғаны туралы хабар тарады, және ол туынды мәңгілікке жоғалып кетті деп есептелді. Бірақ 1990 жылдары композитордың көптеген жазбалары мен эскиздері тізімделген кезде, ғалымдар жоғалған симфонияның музыкалық фрагменттері сақталған болуы мүмкін деген болжам жасады. Содан бері сегізінші симфонияға қатысты бірнеше қысқа қолжазба эскиздері анықталды, олардың үшеуі (үш минуттан кем музыкадан тұрады) 2011 жылы Хельсинки филармониялық оркестрімен жазылды. Кейбір музыка зерттеушілері қосымша фрагменттер табылса, туындының толық нұсқасын қайта құру мүмкін екенін болжады, ал басқалары қолда бар материалдың күмәнділігіне байланысты мұның қиын екенін айтты. Сибелиус өзі қабылдамаған музыканы көпшілік алдында орындаудың дұрыстығы да күмәнда тудырады.

Өмірбаян

Жан Сибелиус 1865 жылы Финляндияда дүниеге келді, 1809 жылдан бастап Ресей империясының құрамындағы автономиялы ұлы княздық болды, ал бұрын көп ғасырлар бойы Швецияның билігінде болған. Ел мәдени тұрғысынан үстемдік құратын швед тілінде сөйлейтін азшылық – Сибелиус отбасы, және ұлттық сезімі күшті фин тілінде сөйлейтін, немесе «фенноман» деп аталатын көпшілік арасында бөлінген. Шамамен 1889 жылы Сибелиус болашақ әйелі Айньо Жэрнефельтпен танысты, ол фенномандық көзқарастары берік отбасынан шыққан. Сибелиустің Жэрнефельттермен байланысы өзінің ұлттық сезімін оятуға және дамытуға көмектесті; 1892 жылы, Айньоға үйленген жылы, ол өзінің алғашқы ашық түрде ұлттық туындысын – симфониялық сюита «Куллервоны» аяқтады. 1890 жылдары княздыққа Ресейдің бақылауы күшейіп, қысым артқан кезде Сибелиус финдердің шетелдік үстемдікке қарсылығын бейнелейтін бірқатар шығармалар жазды, олардың ең ірісі – «Финляндия» атты симфониялық поэма. Сибелиустің ұлттық беделі 1897 жылы оған шығармашылықпен айналысу үшін мемлекеттік зейнетақы тағайындалғанда мойындалды. 1904 жылы ол Айньомен бірге Жэрвенпээдегі Туусула көлінің жағасында салған «Аинола» атты шағын үйге қоныстанды, және қалған өмірін осы жерде өткізді. «Аиноладағы өмір әрдайым тыныш және алаңсыз болмаса да – Сибелиус көбінесе қарызға батып, ішімдікке құмар болатын – ол келесі 20 жылдың ішінде оркестрлік шығармалар, камералық музыка, фортепиано туындылары мен әндер, сондай-ақ жеңіл музыка жазды. Оның даңқы Еуропаға, тіпті АҚШ-қа жетті, онда 1914 жылы сәтті гастрольдік сапарда Йель университеті оған құрметті доктор дәрежесін берді. Отанында оның мәртебесі соншалық болды, 1915 жылы өткен 50 жылдық мерекесі ұлттық деңгейде тойланды, оның басты оқиғасы – оның Бесінші симфониясының Хельсинкидегі тұңғыш қойылымы болды. 1920 жылдардың ортасына қарай Сибелиус тірі ұлттық ескерткіш ретінде танылды және 1917 жылдан бері тәуелсіздік алған елдің басты мәдени елшісіне айналды. Оның өмірбаяуын жазған Гай Рикардсқа сәйкес, ол 1898 мен 1924 жылдар аралығында жазған жеті симфониясына «өзінің ең маңызды шабытын» салған. Сибелиус зерттеушісі Джеймс Хепокоски 1924 жылы Сибелиус аяқтаған, біртұтас, бір бөлімді Жетінші симфонияны композитордың ең көрнекті симфониялық жетістігі деп санайды, «форманы жаңаша қарастыру стилінің толыққанды көрінісі».

Басталуы

Сибелиус күнделігінде Сегізінші симфонияға алғашқы сілтеме 1926 жылдың қыркүйегіндегі датасы жоқ жазбада: «Мен Америка үшін бір нәрсе жасауды ұсындым». Дегенмен, жаңа симфонияның кейбір бастапқы идеялары одан бұрын жазылған болуы мүмкін, себебі Сибелиус композиторлық әдеті бойынша кейінірек жобаларда қолдануға арналған тақырыптар мен мотивтерді бөліп қоятын. Осылайша, 1923–24 жылдары жұмыс істеген оның жетінші симфониясының сақталған эскиздерінің бірінде «VIII» деп белгіленген сақиналы мотив кездеседі. 1927 жылдың күзінде Сибелиус Нью-Йорк Таймс газетінің музыка сыншысы Олин Даунс – өзінің ең үлкен құрметтеушілерінің біріне – Сегізінші симфонияның екі бөлімін қағазға түсіргенін, ал қалғанын ойында құрастырғанын айтты. 1928 жылдың басында Сибелиус Берлиндегі музыкалық өмірді сезіну және композиция жасау үшін әдеттегі сапарына шықты. Ол Айноға жұмыстың жақсы барып жатқаны туралы хабарлады: симфония «тамаша» болады деді. Бірақ 1928 жылдың желтоқсанында оның дат баспашысы Вильгельм Хансен жұмыстың қалай дамып жатқанын сұрағанда, Сибелиус көп мән бермеді; симфония, деді ол, әзірге тек ойында ғана бар. Содан бері Сибелиус симфонияның прогресі туралы берген хабарлары екіұшты, кейде қайшылы және түсінуге қиын болды. 1931 жылдың жазында Сибелиус Даунске Сегізінші симфония баспаға дайын екенін, сонымен қатар бірнеше жаңа шығармаларының да бар екенін айтты. Осыған ынталанған Куссевицкий 1931 жылдың желтоқсанында «Бостон кешкі транскрипті» газетінде оркестрдің 1931–32 жылғы маусымда орындайтын жұмысын жариялады. Бұл Сибелиустан дереу телеграмма келтірді, симфония сол маусымға дайын болмайтынын хабарлайтын. Алайда, бұл жоспарлар Бостон премьерасының иллюзиясына ұшырап, сәтсіз аяқталды. Куссевицкиймен келісімдер кезінде Сибелиус симфонияда жұмыс істеуді жалғастырды. 1931 жылы ол тағы да Берлинде болды, 1931 жылдың мамырында Айноға «симфония жылдам қарқынмен дамуда» деп жазды. Прогресс ауруға байланысты тоқтап қалды, бірақ жыл соңына қарай Сибелиус сенімді түрде: «Мен сегізінші симфониямды жазып жатырмын және мен жастыққа толымын. Мұны қалай түсіндіруге болады?» деді. 1933 жылдың мамырында, Куссевицкийге жоққа шығаруын жалғастыра отырып, Сибелиус күнделігінде композицияға терең бойлап кеткенін жазды: «Мен үйге келгендеймін, мен бәрін басқаша, тереңірек сезінемін. Менің ішімдегі цыган. Романтикалық». Әр түрлі хабарлар симфонияның жақын арада жарық көретінін растады. Фин композиторы Ливи Мадетоя 1934 жылы шығарманың дерлік толық аяқталғанын айтты; швед журналисі Курт Нордфорстың мақаласында екі бөлімнің толық аяқталғаны және қалғандарының эскиздері бар екені көрсетілді. Бірақ The Times тілшісі жұмыстың барысы туралы сұрағанда, Сибелиус ашуланды. Даунс одан ақпарат сұраған кезде ол ашуланып, бірде «Ich kann nicht!» деп айқайлады («Мен айта алмаймын!»). Сибелиус қағаздарының арасынан табылған қолхатта 1938 жылдың тамызында «Weilin & Göös» фирмасы «Симфония» деп аталатын жұмыстың кітапқа оралғанын көрсетеді. Бұл операцияның Сегізінші симфониямен байланысты екені анықталмаған, бірақ Сибелиус зерттеушісі Кари Килпеляйненнің атап өтуінше, бұрынғы симфониялардың ешқайсысы «Симфония» деген нөмірсіз тақырыпты тасымайды және ол: «Ол енді аяқталған Сегізінші туралы жаңалықтың таралуын болдырмау үшін нөмірді алып тастаған болар? Әлде ол жұмысты қанағаттандырмағандықтан, оған нөмір бермеген болар?» дейді.

Жою

Айнолаға оралған Сибелиус ескі әндерді қайта жұмысқа салумен айналысты. Дегенмен, оның ойы жиі осы қазірде тоқтап қалған сияқты көрінетін симфонияға оралып тұрды. 1943 жылғы ақпан айында ол хатшысы Сантери Левасқа өмір бойында "үлкен туындыны" аяқтауға үміттенедін айтты, бірақ соғысты өзінің ілгерілемей жатуына кінәлады: "Бұл туралы ойласам, түнде ұйықтай алмаймын". Сибелиус пен Айно Айноладағы асханадағы пеште композитордың көптеген қолжазбаларын өртеп жіберді. Өртегендердің тізімі жоқ; көптеген зерттеушілер Сегізінші симфонияның жойылған туындылардың арасында болғанын болжайды, бірақ Килпеляйнен осы туындының кем дегенде екі қолжазбасы – түпнұсқасы мен Войгттың көшірмесі, сондай-ақ ертерек нұсқалардың эскиздері мен фрагменттері болғанын атап өтті. Килпеляйненнің айтуынша, Сибелиус олардың бәрін өртеп жібермеген болуы мүмкін. "Филадельфиялық инквирердің" музыка сыншысы Дэвид Патрик Стернстің пікірінше, оның осы әрекетіне ең оңтайлы түсіндірме – ол симфонияның ескі нұсқаларынан құтылып, жаңа бастама үшін ойын тазартуға тырысқан. 1953 жылы ол хатшысы Левасқа симфонияны "ойында" жасап жатқанын айтты, ал 1954 жылы ғана досы Адольф Паульдің әйеліне жазған хатында оны ешқашан аяқтамайтынын мойындады. Сибелиус 1957 жылдың 20 қыркүйегінде қайтыс болды, ал ертесі күні оның қызы Ева Палогейм Сегізінші симфонияның жоқ екенін жариялады. Қолжазбаның өртелуі кейіннен белгілі болды, осы туралы Айно композитордың өмірбаянын жазған Эрик В. Тавастстьернаға мәлімдеді. Сыншылар мен зерттеушілер Сибелиус симфониядан неліктен бас тартқанын зерделеді. Өмір бойы ол депрессияға бейім болды және жиі өзіне сенімсіздік дағдарысына ұшырады. Алекс Росс "The New Yorker" журналында композитордың 1927 жылғы күнделігінен, Сегізінші симфония жұмыс істеп тұрған кездегі жазбаны келтіреді: "Бұл жалғыздық мені ақылдан шығарып жіберді. Тіршілік ету үшін маған алкоголь керек. Шарап немесе виски. Міне, мәселе осыда. Жәбірленген, жалғыз, ал менің барлық жақын достарым қайтыс болды. Еліміздегі қазіргі беделім төмен деңгейде. Жұмыс істеу мүмкін емес. Егер де бір шешім болса ғой". Жазушылар оның қолының дірілінен жазудың қиын болғанын және өмірінің көптеген кезеңдерінде оны мазалаған алкоголизмді атап өтті. Тарихшы Марк МакКенна Сибелиустің кемелділікке ұмтылу мен өзін-өзі күмәнданудың біріктіруі салдарынан қиын жағдайға түскенін айтады. МакКеннаның сөзіне сүйенсек, 15 жылдан астам уақыт бойы Сибелиус симфонияны аяқтауға тырысып жатқаны туралы аңыз – қасақана жалғандық: "Ол тоқтағанын мойындау – ол енді композитор емес екенін мойындау болар еді". Арнольд Шенбергтің музыкасын қолдайтын Рене Лейбовиц Сибелиусті "дүниедегі ең нашар композитор" деп сипаттаған памфлет жариялады, ал басқалары оны атональдыққа қарайғысы келмейтін қозғалыс ретінде біраз уақыт бойы танылған нәрсеге қатысы жоқ деп есептеді. Бұл жағдай 20 ғасырдың соңына дейін Сибелиус Сегізіншісінің материалдарына деген қызығушылықты азайтты, содан кейін композиторға деген қызығушылық қайта жанданды. 1995 жылы Хельсинки университетінің кітапханасында сақталған Сибелиус қолжазбаларына шолу жасаған Килпеляйнен Сегізінші симфониямен байланысты болатын бір ғана бет және жетінші симфонияның эскиздеріндегі "VIII" деп белгіленген сазды фрагмент болғанын жазды. Алайда, ол кітапханада 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басындағы Сибелиус эскиздері бар екенін, олардың кейбіреулері сақиналы фрагментке ұқсас екенін және олар Сегізінші симфонияға арналған болуы мүмкін екенін қосты. Килпеляйненнің айтуынша, "жақында ғана ешкім де ойламаған түрлі құжаттар табылды. Мүмкін, 8-ші симфонияның әлі де жасырын іздері бар, оларды зерттеушілердің бірі ғана таба алады". Өзінің күмәніне қарамастан, 2011 жылдың қазан айында Виртанен тағы бір ғалым Веса Сиренмен бірлесіп, үш фрагментті орындау үшін дайындады. Эскиздер көшіріліп, реттелді, бірақ материалға Сибелиус жасамаған ештеңе қосылмады. Сибелиус құқықтарының иелерінен рұқсат алынды, ал Хельсинки филармониясының бас дирижері Джон Сторгардс 2011 жылдың 30 қазанында оркестрдің репетициясында осы үзінділерді ойнатуға және жазуға келісті. Бұл шығармалар шамамен бір минуттық ашылу бөлігін, шекерцоның бөлігі болуы мүмкін сегіз секундтық фрагментті және тағы да шамамен бір минуттық оркестрлік музыканың соңғы үзіндісін қамтиды. Сирен музыканы "көрнекі, күшті және батыл, дәмді гармониялармен" сипаттап, тіпті Тапиола мен "...".

Болжамдау

Тек Войгт көшірген бірінші бөлім ғана толыққанды аяқталғаны мойндалса да, Сегізінші симфонияның жоспарланған көлемі мен жалпы мінезі бірнеше дереккөздерден болжануы мүмкін. Сибелиус 1933 және 1938 жылдары Войгтпен және оның нота басып шығарушыларымен айырбастасқан хаттары, едәуір үлкен жұмыс болу мүмкіндігін көрсетеді. Қолжетімді музыкалық үзінділерден Виртанен де, Gramophone журналының Эндрю Меллоры да Тапиоланың іздерін анықтайды, әсіресе үш үзіндінің біріншісінде.