Кіріспе

Шошон басшысы, сондай-ақ Колороу бас Уолкара (шамамен 1808 – 1855 жж., сондай-ақ Вакара, Вахакара, Шеф Уокер немесе Колороу деп те аталады) – Юта индейлерінің Тимпаного және Санпете тобы деп аталатын шошон басшысы. Юта немесе Тимпаного индейлерінің қандай мәдени топқа жататыны толыққанды белгісіз, бірақ олар шошон тайпасы ретінде тіркелген. Ол дипломат, атқа мінгіш және жауынгер ретінде танымал болды, сонымен қатар Вакара соғысында шабуыл жасаушы топтардың әскери жетекшісі болды. 1847 жылы Мормон пионерлері келген кезде ол Юта аймағындағы ең белгілі американдық басшы болған. Бір бақылаушы 1843 жылы Уолкараны былай сипаттады: "оның билігі зор байлығына байланысты. Ол жақсы саудагер, ақтармен сауда жасап, өз тайпасының сауда-саттыққа нашар дағдылыларына тауарларын қайта сатады". 1865 жылы, оның қайтысынан он жыл өткен соң, Тимпаного тайпасы бас Табби То Квананың басшылығымен Уинта резервациясында тұруға келісіп, Солтүстік Шошондармен бірікті. Уолкараны көбінесе юте тайпасынан деп атайды, бірақ бұл дұрыс емес. Юте – көптеген тайпалардың жалпы атауы. Шошондардың мәдени және тілдік мұрасы уто-ацтек тілдері отбасының нумик тармағының бір бөлігі болып табылады. Уолкара – шошон тайпасынан, ал оның аты, Уолкара, шошон тілінде "Бүркіт" дегенді білдіреді.

Тимпаногос басшысы

Уолкара шамамен 1808 жылы Юта штатындағы Испан бұрылысы өзенінің жанында дүниеге келген. Ол Тимпаногос тайпасының басшысының бес ұлының бірі еді. Ол көп уақытын қазіргі Прово мен Вайнеярд аймақтарындағы Юта көлінің жағалауында балық аулаумен өткізген. Уолкара испан, ағылшын және туған тілдерінде сөйлей білген. Оның бауырлары: Арапеен бас, оның құрметіне Юта штатының Стерлинг қаласының жанындағы Арапеен аңғары аталған; Санпете округінің атымен аталатын Сан Пич бас; қалаға атын берген Канош бас; және Совиет бас. Ол Ұлы Аңғар тайпаларынан – юта, пайют және шошон тайпаларынан жауынгерлерді жинап, көбінесе бауырларымен бірге шабуылдар жасаған. Оның жасағы Ұлы Аңғарда және Нью-Мексико мен Калифорния арасындағы Ескі испан жолы бойындағы шаруашылықтарға шабуыл жасап, саяхатшыларға шабуылдаған. Аймақтағы кіші тайпалар мен тайпалар оған қорғау мен көмек үшін сыйлықтар берген. Уолкара көбінесе жүзіне сары бояу жағу арқылы ерекшеленген. Әсіресе Калифорнияда Уолкара 1840 жылдары Оңтүстік Калифорнияда шамамен 3000 жылқы ұрлағандықтан, ірі жылқы ұрысы ретінде танымал болған. Каджон өткеліндегі Атбашы каньоны мен Кішкентай Атбашы каньоны Уолкараның ерліктерінің құрметіне аталған. Екі каньонда да бірнеше адам қаза тапқан.

Мормон дәуірі

Мормон пионерлері 1847 жылы қазіргі Ютаға келгенде, олар шошон және уте тайпаларының арасында қалды: екі тайпа да Тұз көлі аңғарына құқық таластады. Қоныс аударушылар шошондарға жер үшін ақы төлеуден бас тартты, себебі олар утелерге де төлеуге тура келетінін білді. Соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің (СҚҚ шіркеуінің) президенті Бригам Янг мормон қоныс аударушыларына үнді тайпаларымен сауда жасаудан аулақ болуды кеңес берді. Сол кезде уте тайпалары біртұтас болмады, бірақ Валкара бастаған тайпа ең беделдісі болды. Валкара оралмандармен сауда жасаса, оның тайпасының күші артатынын түсінді. Дегенмен, мормондар аймаққа тұрақты қоныс салғаннан кейін, утелер ашуланып, Валкара оларды күшпен шығарып жіберуді жоспарлады. Янг Исаак Морли басқаруымен 225 қоныс аударушыдан тұратын отрядты жіберді. Қоныс аударушылар қараша айында қазіргі Манти қаласының орнына келді, қыстау үшін базалық лагерь құрып, LDS шіркеуінің Манти Юта ғибадатханасы тұрған төбенің оңтүстік беткейіне уақытша баспаналар қазды. Бұл орын ең жақын мормон қонысынан кем дегенде төрт күндік сапар болатын. Мормон қоныс аударушылары мен жергілікті уте үндістерінің арасындағы қарым-қатынас өте жақсы және ынтымақтас болды. Морли және оның серіктері өздерінің мақсатының бір бөлігі – үндістерге Евангелиені жеткізу деп санады. Морли былай деп жазды: «Біз осы дүниелік байлыққа ие болу үшін келдік пе? Жоқ. Біз жергілікті халықты байыту және ұзақ жылдар бойына қысым көргендердің жүрегін жұбату үшін жіберілдік». Ауыр қыс мезгілінде қызылша эпидемиясы тарады. Мормондар аз ғана дәрі-дәрмектерін үндістерді емдеуге жұмсады, ал мормондықтардың азық-түлігі таусылғанда, утелер өздерінің тағамын бөлісті. 1850 жылы Валкара ұлымен бірге СҚҚ шіркеуіне суға шомылдырылды. Валкара әйелдер мен балаларды құл ретінде жылқы, қару және оқ-дәріге сатумен айналысты. Мормон қоныс аударушылары бұл әдетке тоқтау салуға тырысты, бірақ олардың әрекеті тайпаны олардың үнді құл саудасына араласуы үшін ашуландырды. Сонымен қатар, Орталық және Оңтүстік Юта арқылы мормон емес сауда экспедициялары мен қоныс аударушылардың саны артып, су және ресурстар үшін бәсекелестік күшейді. Кейбір оқшауланған үндістер өлтірілді, ал Валкара және басқа да көшбасшылар мормондарға да, «мерикаттарға» да наразылық білдірді – жергілікті тайпалар мормон қоныс аударушыларын мормон емес американдықтардан ажырату үшін қолданған атау.

Уокер соғысы

Мормон қоныс жайлаушылары мен юта индейлері арасындағы қарым-қатынастың шиеленісуі Уокер соғысына әкеп соқты. Соғыс 1853 жылдың 17 шілдесінде Юта аңғарындағы Спрингвилл қаласында Джеймс Андерсон Айвимен болған қақтығыстан басталды. Бұл оқиға Уолкараның туысы, «Шоуэр О Кэтс» атты топ мүшесінің қазасына әкелді. Индейлер Айвидің үйіне жақын жерде тауар саудалағысы келген, сол кезде Айви юталық пен оның әйелі арасындағы саудаға байланысты туындаған дауға араласуға тырысты. Айви бірнеше индейді жаралады, ал біреуі көз жұмды. Айви өзін-өзі қорғағандықтан, индейлердің өтемақы талаптарын қабылдамаған соң, мормон қоныс жайлаушылары мен юталықтар арасындағы шиеленіс ең жоғары нүктеге жетті. Әскери жасақ Валкараның Пейсон қаласындағы лагеріне бейбіт шешім табу үшін барды, бірақ ешқандай келісімге қол жеткізілмеді. Юталықтар еуропалық американдықтан кек алуды талап етіп, жазалауды сұрады. Мормондар қарсылық білдірген соң, 1853 жылдың 18 шілдесінде Пейсон қаласында юталықтар Александр Килді атып өлтірді. Бұл оқиға екі топ арасындағы қарым-қатынастағы шешімді нүкте болды. Индейлер жақын жердегі қалаларға шабуылдар жасауды бастады. 25 шілдеде Уалкараның юталықтарды соғысқа дайындап жатқаны хабарланды. Мормон полковниктері Питер Коновер мен Стивен Маркхэм ер адамдарды жинап, еріктілерді шақырып, юталықтарды қууға шықты, ал отбасыларға үйлерін нығайтуға, астықтарын сақтауға және малдарына көз жеткізуге кеңес берілді. Қорғаныс мақсатында Бригам Янг қоныс жайлаушыларды шеткері шаруашылықтар мен ранчолардан көшіріп, орталықтандырылған бекіністер құруға бұйрық берді. Уолкара мен оның жауынгерлері Ютаның орталық және оңтүстік бөлігіндегі мормондық бекіністеріне шабуыл жасады, ал пионерлік жасақтар жауап қайырды. Бірде 1853 жылдың 30 қыркүйегінде төрт қоныс жайлаушы Матиден Солт-Лейк-Ситиге өгіздер жеккен арбамен бара жатқанда Уинта Спрингс қаласының жанында шабуылға ұшырап, қаза тапты. Уокер соғысы Янг пен Уолкара арасында жеке келісіммен аяқталды, бұл келісім 1854 жылдың мамыр айында Юта штатының Нефи қаласының жанындағы Леван қаласында бекітілді. Уолкара 1855 жылдың 29 қаңтарында Юта штатының Медоу-Крик қаласында «өкпе қабынуынан» қайтыс болды. Пайсон қаласындағы Естелік саябақта соғыста қаза тапқан қоныс жайлаушының құрметіне ескерткіш орнатылды. Тағы бір ескерткіш Юта штатының Испан Форк қаласындағы Ескі Пальмира бекінісі орнында салынды.

Түпкүллі адамдары ХІХ ғасырдағы шіркеуге шомылдыру рәсімінен өтеді

Уокер соғысы аяқталғаннан кейін, 1854 жылдың 27 шілдесінде, қазық президенті Уэлкамен Чепменнің басшылығымен, Уокара тайпасының 120 мүшесі (103 еркек, 17 әйел) Мантидің Сити-Крик өзенінде LDS шіркеуінің мүшелері ретінде суға батыру арқылы дұға ету рәсімінен өтті. Уокара бұл кезде қайтадан суға батыру арқылы дұға ету рәсімінен өткен болуы мүмкін. Рәсімнен кейін оның есімі Жозеф Уокер болып өзгертілді. Уокараның Ұлы Аймақта құл саудасымен айналысқан деген күдік бар. Ют тайпаларының салты бойынша, олар әйелдер мен балаларды азық-түлік пен жылқыға сатуға құқылы болған, оларды жеген. Кейбір балалар соғыс шабуылдары арқылы сауда үшін алынып, кейін Калифорнияға немесе Мексикаға құл ретінде сатылған мексикалық саудагерлерге сатылды. Ұл бала әдетте 100 долларға, ал қыз бала 150-ден 200 долларға сатылатын. Бастапқыда шіркеу басшылары Уокараның құл саудасын қолдады. Апостол Джордж А. Смит оған «Капитан Уокер мен Пититнитті достар ретінде қарауды қалаймын, және олар жылқы, былғары және пиде балаларын саудалағысы келсе, оларға сәттілік, өркендеу және тиімді келісімдер тілейміз» деп жазылған құжаттарды берді. Бригам Янг қасиеттілерді «ламандық балаларды мүмкіндігінше көптеп сатып алуға» шақырды, оларды білім беру және мормондық сенімге көндіру мақсатында. 1906 жылы Суза Янг Гейтс Уокараны Бригам Янгтың қызы Салли Янг Каношты ұрлаған деп айыптады. Алайда, бұл оқиғаның болғанына дәлелдер аз.

Бала құрбандығы

Валкара адам құрбандығына қатысқан деген әңгіме бар. Юта тайпасының салты бойынша, жақында қайтыс болған адамға қызмет ету үшін балаларды тірідей жерлеуші еді, олар сондағы өмірінде серігі болу үшін. Валкара өзінің қайғысын жеңілдету үшін екі тұтқын баласын өлтірген болуы мүмкін. Уокер соғысы аяқталғанда Валкараның қызы ауырды; ол баласы өлсе, оның жаны рухтар әлемінде жалғыз болмас үшін бір үнді әйелін құрбандыққа шалу керектігін айтты. Валкара қайтыс болғаннан кейін, онымен бірге екі үнді әйелі, үш өлген бала, жиырма жылқы және бір тірі бала салтанатты түрде құрбандық ретінде жерленді.

Өлім

Уолкара 1855 жылғы 28 қаңтарда Юта аймағындағы Медоу-Крикте ұзаққа созылған аурудан, мүмкін пневмониядан қайтыс болды. Тимпаногос уттерінің басшысы ретінде, оған едәуір әсем жерлеу рәсімі жасалған, ол жануарлар мен адамдар құрбандықтарымен бірге таулардағы шағын шатқалға жерленді. Бұл жерлеу рәсіміне оның денесін жылқыға тік отырғызып, тасты қабірге жеткізу кірді. Оның қару-жарағы мен оқ-дәрісі оның қасына қойылды, ал жеке аттары өлтіріліп, ол басқа өмірге жолға шықты. Оның қолында Бригам Янгтың хаты болды. Қабірдің үстіне тірі ұл мен қыз қойылып, олар Уолкара өлгеннен кейін басқа өмірге өткенге дейін оның қабірін күзету үшін тағайындалды. Ұл бостандыққа шығып, көмекке шақырып айқайлады. Жақын жердегі қоныс аударушылар оның даусын естігенімен, үнді тайпасының атысы оларды араласпауға ескертті. Оның көп жылдық досы Исаак Морли Уолкараға жерлеу рәсімінде сөз сөйлейтінін уәде берген еді. Морли кейіннен осы қорқынышты оқиғаны сипаттап, Уолкараның бауырлары мен ақ қоныс аударушылар арасындағы нәзік қарым-қатынасты бұзудан қорқып, рәсімге қарсылық білдіруге батылы келмегенін айтты.