Кіріспе
Джордж Генри Эндрюс (1926 – 3 қыркүйек 1997) – Либериялық спорт журналисі және кейін Либерияның Туризм және Мәдениет министрі. Ол 1990 жылдардағы шешуші сайлауға төрағалық етті.
Өмір
Эндрюс 1926 жылы Либерияның Палмас қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Лоренс Эндрюс, жергілікті қызды жүкті қылғаннан кейін, баланың әкесі екенін мойындауға ұялды. Лоренс қызды жалғаншы деп айыптады және сол жерден кетіп қалды. Ол ұлын шамамен 40 жыл көре алмады. Эндрюс өте кедейлікте өсті, бірақ әкесінің қаны арқылы ақ терілі болғандықтан, америкалық либериялықтардың ұрпағы ретінде, жоғары мектепке оқуға түсу үшін әлеуметтік беделін пайдалануға тырысты. Эндрюс мектепте жақсы оқыды. Әкесінің толыққанды қабылдамауының орнын толтыру қажеттігін сезінгендіктен, ол өзін дамытып, түскен әрбір академиялық сыныпта үздік оқушы болды. 1941 жылы анасы қайтыс болды, ол кейіннен өзінен ұялғандығын айтты, себебі оның бір бөлігі анасының білімі жоқ, этникалық және әлеуметтік жағдайы төменгі тапқа жататындығына ұялды. 1945 жылы Эндрюс журналистика мектебіне түсіп, Либерияның ең танымал спорт комментаторы болды. Оның тікелей эфирдегі хабарлары соншалықты танымал болды, бүгінгі күнге дейін либериялықтар оның әзіл-қалжыңдары мен сөйлеу стилі туралы құрметпен әңгімелейді. 1949 жылы Эндрюс спортты хабарлаудан жалықты. Ол Либерия амбициялы жас адамға жеткілікті мүмкіндіктер бермейді деп ойлады, сондықтан АҚШ-тағы университетке түсуге өтініш берді және Огайо штатының Цинциннати университетінде журналистиканы оқыды. Америкада ол оқуда жақсы жетістіктерге қол жеткізді, бірақ сәл еркелейтін болды. 1954 жылы оқуын аяқтағаннан кейін, ол жас афроамерикалық студенттен ұл тапты. Джордж әкесінің істегенін қайталамауға ант бергенімен, баланың әкесі екенін жоққа шығарды және анасы баланы күтіп-бағуға мәжбүрлемеу үшін АҚШ-тан кетіп қалды. Либерияға оралғаннан кейін Эндрюс Америкада жұмыс істеп жүргенде жинаған ақшасына жарнама бизнесін ашты. Бірақ шағын және артта қалған африкалық елде перспектива болмағандықтан, бизнес тез арада құлады. Бірақ осы бизнестің арқасында ол кейіннен әйелі болатын әйелдің әкесі Р.Д. Уреймен танысты. Урей кішкентай бойлы, бірақ үлкен билікке ие адам еді. Ол сол кезде Либерияның екінші қаласы Карисбургтің мэрі болды және Firestone Rubber Company компаниясына жалға берілген үлкен резеңке ағаш алқаптарына иелік етті. Жас Жорж білімге деген құштарлығымен және жігерімен үлкен Урейге әсер етті. Көп ұзамай Эндрюс Уреймен бірге Либерияның жалғыз саяси партиясы – «Нағыз вигтер» партиясының отырыстарына қатыса бастады. Эндрюс радио хабаршысы ретінде жақсы дайындықтан өткендіктен, өте жақсы сөйлейтін адам еді және партияның жетекшілеріне әсер етті. 1958 жылы ол жаңадан құрылған мемлекеттік телеарнаға жаңалықтарды оқушы болып жұмысқа орналасты. Оның стилі мен теледидардағы көрінісі жас Эндрюске үлкен атақ әкелді. 1960 жылы Р.Д. Урейдің жеті қызының төртіншісі Эстер Урейге үйленді. Кейбіреулер күйеу жігіт тойда жүкті болған деседі, бірақ Эндрюс бала екі ай ерте дүниеге келгенін әрқашан айтты. Енді тұрмысқа шығып, Либерияның консервативті қоғамында құрметке ие болғаннан кейін, Жорж Ақпарат министрлігінде жоғары лауазымдарға көтерілді. 1973 жылы Уильям Р. Толберт сайланғаннан кейін Эндрюс президент кабинетіне Ақпарат, мәдениет және туризм министрі болып тағайындалды. Оның сегіз баласы болды, бірақ барлығы да әйелінен емес. Оның адалсыздығы оның әйелі мен оның күшті отбасысы арасындағы қарым-қатынасты нашарлатты. Бірақ оның әйелі оны жақсы көріп, қорғады, себебі Урей бұл ерке жігіттің мақтанышын төмендету керек деп шешті. Эндрюс енді өзінің қуатына ие болды. Ол Монровияның сәнді ауданында үш қабатты сарай салып, әйелі мен барлық сегіз баласымен бірге көшіп кетті. Осыдан бастап Жоржтың президенттік лауазымға ие болу мүмкіндігі туралы әңгімелер тарады. Эндрюс өзінің үкіметте кез келген лауазымды атқаруға қабілетті екенін жасырмады.
Артқы нүкте
1976 жылы әйелінің ынтасымен Эндрюс Пенсильванияда (АҚШ) тұратын әкесімен байланыс жасады. Бұл жағдай оны түбін іздеуге жетеледі, сондықтан ол Либериядағы туған жеріне, Палмас мысығына саяхат жасады. Бұл оқиға оны түбірінен өзгертті. Ол кеткеннен кейін, дамудан қалысқан адамдарды көрді. Олар үнемі қиын жағдайда, жанға батқан кедейлікте өмір сүрді. Кейін ол әйеліне барлық қателіктері сол кезде есіне келгенін, әсіресе бірінші баласының анасына қатысты қарым-қатынасын айтты. Туризм және мәдениет министрі ретінде ол туған қаласына көмектесе алды, жақын арада үкіметтік жобаларды және көмекті сол жаққа бұрды. Ол бірінші баласының анасынан кешірім сұрады және АҚШ-тағы ұлын Либерияға, өзімен бірге тұруға шақырды. Эндрюс енді туған жерінің кедейлігімен алаңдады. Әкесіне жазған хатында: "Мен енді ғана оянғандаймын, осы кедейлікті және азапты алғаш рет көріп отырмын. Адамдардың осылай өмір сүретініне, немесе басқалардың оған рұқсат ететініне сенбеймін." Ол саяси жүйедегі өз орнынан және рөлінен ұялды, оны енді жаман деп ойлады. Бірақ 8 баласы мен әйелі бар ол жаңа мұратына және отбасын асырау қажеттілігінің арасында қалды. 1980 жылдың қаңтар айында Эндрюс министрліктің хабар тарату бөліміне жұмысқа алынған жас Джонатан Раффлмен сұхбат берді. Елдегі жағдайға қатысты Эндрюстің жаңа ойларын білетін жас жігіт одан ел экономикасын Ливандағы соғыстан қашып, Либерияға көшіп келген ливандық саудагерлердің бақылап отырғанын қалай ойлайтынын тікелей сұрады. Ливандықтардың президентке өздерінің артықшылықтарын сақтап қалу үшін ақша бергені елде жақсы белгілі болды. Эндрюс бұл сұрақтан қашпау керектігін сезінді. Ол өз халқын қысымға алған, шетелдік паразиттерді қорғап, "халықтың қанын сорғызатын" үкіметке қарсы ашық айтылған сөздерін жеткізді. Бұл сұхбат елде сенсация тудырды. Ливандықтар мен билеуші топ үшін ол Яһуда, жеке даңқ пен билік іздеген сатқын болды. Жергілікті тұрғындар үшін ол бірден-ақ батыр атанды, Африкада шындықты ашық айтуға батыл болатын сирек кездесетін адам. Ливандықтардың қысымымен президент Ақпарат министрінен пікірін қайтарып алуды және кешірім сұрауды талап етті. Эндрюс бас тартты және екінші сұхбатта "ақиқат үшін кешірім сұрау өтірік айтудан да жаман" деді. Президент Толберт ашуланып, оны келесі күні жұмыстан шығарды. Ол кішкентай елде қара тізімге енгізіліп, жұмыс іздеу үшін елден кетуге мәжбүр болды. 1980 жылдың маусым айында оның барлық отбасы көршілес Кот-д'Ивуарға көшіп, Африка даму банкінің хатшылығының басшысы болып жұмыс істеді. Осы кезде ұлына жазған хатында Эндрюс оны ең көп ренжіткен нәрсе – министрліктегі жасөспірім кезінен танысқан достарының ешқайсысы оны қолдамағаны екенін айтты. Жеті айдан соң президент өз бөлмесінде азаптап өлтірілді, оның 13 министрін Либерия армиясының сержанты Сэмюэл Доу бастаған әскерилер тобы қатарға тізіп атып өлтірді. Билікті басып алған төңкерісшілердің делегациясы Кот-д'Ивуарға барып, бұрынғы министрге Либерияның АҚШ-тағы елшісі лауазымын ұсынды, бірақ Эндрюс, олардың бұрынғылардан ешқандай айырмасы жоқ деп ойлағандықтан, бас тартты. Ел азаматтық соғысқа ұласты. Принс Джонсонның INPFL соғысқан тобы Доуды Монровия еркін портында тұтқындап, Монровиядағы Колдуэллде атып өлтірді. 1992 жылы соғысқан күштер бейбіт келісімге келді. Осымен Эндрюс үйіне оралды, ол шындықты айтушы ретінде оның беделі артып, өскенін көрді. Ел сайлау өткізуге шешім қабылдағанда, оның ақыл-парасаты мен адалдығы бар жалғыз адам ретінде қарастырылды. Көптеген тарихшылар Либерияның демократияға бейбіт көшуін оның басшылығымен байланыстырады. Эндрюс 1997 жылдың 3 қыркүйегінде Либерия сайлауын ішінара қаржылаған Нигерия үкіметіне артық ақшаны қайтарғаннан кейін жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның ақшаны қайтару шешімі биліктегілердің көпшілігіне ұнамады және оның өлімі табиғи емес деген әңгімелер әлі де айтылып жүр. Эндрюс өзінің кемшіліктерінен жоғары көтеріліп, халқының жақтасы болған адам ретінде еске алынады. Ол Монровиядағы Палм-Гроув зиратында жерленген.
It's like I have only just awakened and am seeing all this poverty and suffering for the first time. I cannot believe people live like this, or that others allow them to. He felt uncomfortable with his part and place in the cabinet of a political system he now thought of as evil. But with 8 children and a wife, he was torn between following his new ideals and the reality of having to support his family. In January 1980, Andrews gave an interview to Johnathan Raffle, a young man he had recruited into the ministry's broadcasting wing. The young man, knowing of Andrews' new thinking on the situation in the country, asked him point blank what he felt about the fact that the economy of the country was controlled by Lebanese traders who had settled in Liberia after fleeing war in Lebanon. It was common knowledge in the country that the Lebanese community paid off the President to keep their favored position. Andrews felt that he could not dodge the question. He expounded a startlingly frank diatribe against the evils of a government that oppressed its own people and kept foreign parasites protected so that they could continue to "suck the blood of the people." The interview caused a sensation in the country. For the Lebanese community and the ruling class, he was a Judas, a turncoat seeking personal fame and power. To the indigenous masses, he was an instant hero, the rare man in Africa who is willing to speak the truth in public. The president, under pressure from the Lebanese, demanded a retraction and apology from his Information Minister. Andrews refused, and in a second interview, said that "it would be as evil to apologize for truth, as it would be to lie." President Tolbert was incensed, and fired him the next day. He was blacklisted in the tiny nation and had to leave the country to find employment. In June 1980 his entire family moved to neighboring Côte d'Ivoire where he took a job as head of the secretariat for the African Development Bank. Writing to his son at this time, Andrews said what hurt him most was that through it all, not one of the friends in the cabinet he had known since his teenage years stood up to back him or support him. Less than 7 months later, the president was dead, tortured and assassinated in his own bedroom, and the 13 ministers of his cabinet lined up and shot by a group of military men led by Samuel K. Doe, a master sergeant in the Liberian Army. A delegation from the coup leaders who had taken control of the government went to Côte d'Ivoire to offer the former minister the position as Liberian Ambassador to the United States, but Andrews declined, not wanting to work with people he believed were as oppressive as the ones they removed. The country slowly degenerated into civil war. Prince Johnson's warring faction, the INPFL, captured Doe at the Monrovia Freeport and executed Doe in Caldwell in Monrovia.[1https://www. bbc. co. uk/programmes/p00k69lp] The fighting forces signed a peace deal in 1992. With that, Andrews returned home to find that his stature as an honest speaker of truth had grown. When the country decided to hold elections, it was near unanimous that he was the only person viewed by the people as having both the intelligence and the integrity to run the elections. Most historians attribute Liberia's peaceful transition into democracy to his leadership. Andrews died on September 3, 1997, of a heart attack right after returning excess money to the Nigerian government which had partly financed the Liberian election. His decision to return the money was not viewed favorably by many in positions of power and rumors persist today that his death was not natural. Andrews will be remembered as a man who rose above his faults to become a champion of his people. He was buried at Palm Grove Cemetery in Monrovia.