Кіріспе

Либерия мемлекеті мен үкімет басшысы – Либерия Республикасының Президенті. Президент атқарушы биліктің басшысы және Либерия Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы болып табылады. Либерияның 1847 жылы тәуелсіздік алғанға дейін, Либерияның атқарушы билігін Америка отарлау қоғамы тағайындаған Либерияның губернаторы жүзеге асырды. 1847 жылғы Конституция губернатордың атқарушы билігін Президенттікке ауыстырды, ол көбінесе АҚШ Президенттігінің үлгісімен жасалған. 1847-1980 жылдар аралығында Президенттікке тек америкалық либериялықтар, Либерияға алғашқы қоныстанған американдықтар мен олардың ұрпақтары ғана ие болды. Республикалық партия мен Шынайы виг партиясы құраған алғашқы екі партиялық жүйе 1878 жылы Антони В. Гардинердің сайлануымен аяқталды, бұл Шынайы вигтардың 102 жылдық бір партиялық үкімшілігінің басталуын білдірді. 1980 жылы Самуэль Доу басқарған наразылық білдірген әскери шенділер мен сарбаздардың төңкерісінен кейін, Шынайы вигтардың бір партиялық үкімшілігі аяқталды және 1985 жылғы жалпы сайлауда Доу сайланғанға дейін Президенттік лауазымы бос тұрды. 1990 жылы оны құлатып, өлтіргеннен кейін, Президенттік лауазымы бірінші Либерия азамат соғысы кезінде тағы жеті жылға, ал 2003 жылы екінші Либерия азамат соғысы аяқталғаннан кейін тағы екі жылға бос тұрды. 1986 жылғы Конституцияға сәйкес, Президентті сайлау құқығы бар азаматтар тікелей сайлайды және ол бес жылға сайланады, бір рет қайта сайлануға құқығы бар. Барлығы 25 адам Президент қызметін атқарды, оның ішінде Африкадағы алғашқы сайланған әйел мемлекет басшысы Элен Джонсон Сэрлиф. 2024 жылдың 22 қаңтарында Джозеф Боакай Либерияның жиырма алтыншы және қазіргі Президенті болып ант берді.

Тарих

1838 жылы Либерия одақтастығы құрылғаннан кейін атқару билігі Либерия губернаторына берілді, ол Америка отарлау қоғамы тағайындап, олардың қалауынша қызмет етті. Алғашқы губернатор Томас Бьюкенен 1838 жылдан 1841 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті. Оның орнын Либерия губернаторы қызметін атқарған алғашқы африка текті адам – Джозеф Дженкинс Робертс басты. 1847 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Робертс Либерияның бірінші президенті болып сайланды. 1847 жылғы Конституция сайлаушылардың жылжымайтын мүлікке ие болуын талап ету арқылы халыққа сайлау құқығын бермеді. Осының салдарынан 1980 жылға дейін президенттік лауазымды америкалық либериялықтар ғана атқарды, сол кезде этникалық крахн Самюэл Доу бастаған әскери төңкеріс президент Уильям Толбертті құлатып, өлтірді. 1980 жылдан 1986 жылға дейін президенттік лауазым бос болды, ал атқару билігін Халықты құтқару кеңесінің төрағасы Доу атқарды. Кейін Доу 1985 жылғы жалпы сайлауда президент болып сайланды, ол америкалық либериялық элитасынан тыс алғашқы президент болды. Доу 1990 жылы бірінші Либерия азамат соғысы басталғаннан кейін құлатылып, өлтірілді, осы кезеңде президенттік лауазым бос қалды. 1997 жылғы жалпы сайлаудан кейін Чарльз Тейлор 2003 жылдың 11 тамызында екінші Либерия азамат соғысын аяқтау мақсатындағы бейбіт келісімнің аясында отставкаға кеткенге дейін президенттік лауазымды атқарды. Оның орнын басты Мозес Блах, ол сол жылдың 13 қазанында атқару билігін Либерия Ұлттық Кеңсесінің төрағасы Гюде Брайантқа тапсырды. 2005 жылғы сайлауда Еллен Джонсон Сэрлифтің алғашқы әйел президент болып сайлануынан кейін 2006 жылдың 16 қаңтарында президенттік лауазым қайта жаңартылды. Жорж Вей 2017 жылы Либерияның 25-ші президенті болып сайланды. Қазіргі президент Еллен Джонсон Сэрлиф №91 жарлыққа қол қойды, осылайша Президенттік ауысу жөніндегі бірлескен комиссия құрылды, себебі Либерия "70 жылдан астам уақыттан бері демократиялық жолмен сайланған президенттен демократиялық жолмен сайланған президентке биліктің ауысуын бастан кешірген жоқ".

Құзыреті мен міндеттері

Либерия президенттігі көбінесе АҚШ президенттігі үлгісінде салынған.

Атқарушылық функциялар

1986 жылғы Конституция президентке Сенаттың кеңесі мен келісімімен барлық министрлерді, судьяларды, елшілерді, шерифтерді, округтік шенеуніктерді және әскери офицерлерді тағайындау өкілеттігін береді. Президент сонымен қатар, өзінің қалауынша барлық тағайындалғандарды қызметтен босатуға құқылы. Президент кешірім беруге немесе сот үкімдерін және айыппұлдарды жоюға да құқылы. Президент сыртқы саясат мәселелерін жүргізеді, бірақ барлық шарттар мен халықаралық келісімдер екі палаталы заң шығарушы органның ратификациясын қажет етеді. Бұдан бөлек, президент Либерия Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы болып табылады. Конституция президентке соғыс немесе азаматтық тәртіпсіздік кезінде төтенше жағдай жариялау және қажет болған жағдайда, хабеас корпусты қоспағанда, төтенше жағдай кезінде азаматтық құқықтарды шектеу өкілеттігін береді. Төтенше жағдай жарияланғаннан кейін жеті күн ішінде президент заң шығарушы органға жариялау себептерін хабарлауы тиіс, оны екі палата да үштен екі көпшілік дауыспен бекітуі керек. Әйтпесе, президент төтенше жағдайды жоюға міндетті.

Заң шығару функциялары

Президент Өкілдер палатасы мен Сенат қабылдаған барлық заңдарға қол қоюға міндетті. Президент кез келген заңға вето қою құқығына ие, бірақ бұл вето екі палатаның үштен екісінің көпшілік дауысымен күштен шығарылуы мүмкін. Сонымен қатар, егер заң жобасына қол қою үшін берілген жиырма күндік мерзім заң шығарушы орган демалыста болған кезде аяқталса, президент оған қол қоймау арқылы «қалталық ветоны» қолдана алады. Президент заң шығару сессиясын оның аяқталу күнінен кейін ұзарта немесе ұлттық мүдделерді қорғау үшін қажет деп танылған жағдайда, төтенше сессия шақыруға құқылы. Президент сондай-ақ жыл сайын заң шығарушы органға елдің жағдайы туралы есеп ұсынуға тиіс.

Міндетті мерзім және сайлау

1847 жылғы Конституция бойынша президент екі жылдық мерзімге сайланды, бұл мерзім 1907 жылдың 7 мамырында төрт жылға ұзартылды. Бұл түзетуге сәйкес, жаңа президент сегіз жыл қызмет ететін болды және төрт жылдық мерзімге шексіз рет қайта сайлана алатын еді. Уильям Толберт президенттігі кезінде Конституцияға президенттің қызмет мерзімін бір сегіз жылмен шектеуге түзетулер енгізілді. 1976 жылға қарай заң шығарушы органда бұрынғы жүйеге оралу туралы пікірлер көбейді, бірақ Толберт қолданыстағы жүйені қолдағанын мәлімдеді және мерзімді шектеуді алып тастауға бағытталған кез келген конституциялық түзетутерге вето қоятынын уәделеді. Қазіргі таңда президент халықтың басымен алты жылға сайланады және екі мерзіммен шектеледі. 1986 жылғы Конституцияға сәйкес, президенттік сайлау екі кезеңді жүйе бойынша өткізіледі, егер бірінші кезеңде ешбір кандидат көпшілік дауысқа ие болмаса, ең көп дауыс жинаған екі кандидат арасында екінші кезең өтеді. Әр мерзім сайлаудан кейінгі жылдың қаңтар айының үшінші жұмыс күнінде сағат 12-де басталып, аяқталады. Конституцияға сәйкес, қызметке кіріскен кезде әр президент Конституцияны сақтауға және қорғауға, сондай-ақ заңды адал орындауға міндеттеме беретін президенттік ант қабылдауы тиіс. Антты Либерияның бас судьясы заң шығарушы органның бірлескен отырысының алдында өткізеді.

Тұрғылықты жері

2006 жылы атқарушы сарай шілде айында ғимараттың бір бөлігіне келген өрт салдарынан жөндеуден өтті. Осының нәтижесінде президент кеңсесі жақын жердегі Сыртқы істер министрлігі ғимаратына көшірілді. 2022 жылдың 14 ақпанында атқарушы сарай қайта ашылды.