Кіріспе

Либерия саясаты АҚШ үкіметінің үлгісіндегі президенттік өкілді демократиялық республика шеңберінде жүзеге асырылады, онда Президент мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады; алайда, АҚШ-тан өзгеше, Либерия федерация емес, унитарлық мемлекет және АҚШ саясатына тән екі партиялық жүйеден гөрі көппартиялық жүйеге ие. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкіметке де, заң шығарушы органның екі палатасына да берілген. Либерия әлі де диктатура мен азаматтық соғыстан демократияға қарай өтуде. Либерия үкіметі үш тең дәрежелі билік тармағы бар американдық республика үлгісінде құрылған, бірақ шындығында Либерия Президенті көбінесе Либерия саясатында басым күшке ие болды. 1876 жылы Республикалық партия таратылғаннан кейін, 1980 жылғы төңкеріске дейін Нағыз Виг партиясы Либерия үкіметінде үстемдік құрды, нәтижесінде тұрақты, бір партиялық мемлекет құрылды, онда әдеттегі мағынада саясат өте аз болды. Либерия тарихында ең ұзақ қызмет еткен президент – Уильям Табман, ол 1944 жылдан 1971 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті. Ең қысқа мерзімге президенттік лауазымды Джеймс Скивринг Смит атқарды, ол 1871 жылы бар болғаны екі айға уақытша президент болды. Дегенмен, Либерияның 1847 жылы құрылғаннан бастап, кең таралған жемқорлыққа қарамастан, саяси процесі 1980 жылы Бірінші Республиканың аяқталуына дейін өте тұрақты болды. Бұл жағдай 1980 жылы америкалық либериялықтар мен олардың Нағыз Виг партиясына қарсы көтеріліспен күрт өзгерді. Қазіргі уақытта ең көп дауыс алған партия заң шығарушы органды бақылауда ұстамайды.

1980 жылдан бері саяси өзгерістер

1980-2006 жылдар аралығында Либерияда бірнеше әскери және өтпелі үкіметтер билік жүргізді. Соңғысының президенті Чарльз Тейлор 2003 жылы орнынан түсуге мәжбүр болды, ал Біріккен Ұлттар Ұйымы уақытша үкімет құрды. 2005 жылдың қазан және қараша айларында өтпелі үкіметті алмастыру үшін үкімет сайлауы өтті. (Либериядағы 2005 жылғы жалпы сайлауды қараңыз). 1980-ші жылдары Сэмюэл К. Доу үкіметі этникалық бағытты қабылдады, өйткені оның крахн тайпасының мүшелері Либериядағы саяси және әскери өмірде тез арада үстемдік құрды. Бұл этникалық шиеленісті күшейтіп, саяси және әскери жағынан үстемдік құрған крахндар мен елдің басқа тайпалары арасында жиі қақтығыстарға әкелді. Саяси партияларға 1984 жылға дейін тыйым салынды. 1985 жылдың 15 қазанында Доудың Либерияның Ұлттық Демократиялық партиясы (НДПЛ) жеңімпаз деп жарияланды. Сайлаулар кеңінен алаяқтық пен бұрмалаумен сипатталды. Сайлаудан кейінгі кезеңде адам құқықтарының бұзылуы, сыбайлас жемқорлық және этникалық шиеленістер күшейді. 1970-ші жылдары көтеріліп келген тұрмыс деңгейі күрт төмендеді. 1985 жылдың 12 қарашасында бұрынғы армияның қолбасшысы генерал Томас Кивонкпа көршілес Сьерра-Леоне арқылы Либерияға басып кірді және Сэмюэл Доу үкіметін құлатуға жайлы келді. Либерияның қарулы күштеріне билік жүргізген крахн тайпасының мүшелері Кивонкпаның шабуылын тойтарды және оны Монровияда атқылады. 1989 жылдың 24 желтоқсанында Доудың бұрынғы сатып алу басшысы Чарльз Тейлор бастаған көтерілісшілердің шағын тобы Пилдікұмырт жағалауынан Либерияға шабуыл жасады. Тейлор мен оның Ұлттық Патриоттық майдан көтерілісшілері Самуэль Доу мен оның үкіметінің репрессивті табиғатына байланысты либериялықтардың қолдауына тез ие болды. Көтерілісшілер алғашқы шабуылдан кейін алты ай өткен соң Монровияның шеттеріне жетті. Африкадағы ең қанды соғыстардың бірі болған Бірінші және Екінші Либериялық азаматтық соғыста 200 мыңнан астам либериялық қаза тауып, тағы бір миллион адам көршілес елдерде босқындар лагеріне көшірілді. Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығы (ЭКОУАС) араласып, Чарльз Тейлордың Монровияны басып алуына жол бермеді. Принс Джонсон, Тейлордың Либерияның Ұлттық Патриоттық майданының (NPFL) мүшесі болған, бірақ саясаттағы келіспеушіліктерге байланысты бөлініп, Либерияның тәуелсіз Ұлттық Патриоттық майданын (INPFL) құрды. Джонсонның күштері Доуды 1990 жылдың 9 қыркүйегінде ұстап алды және өлтірді. 1990 жылдың қазан айында Гамбияда ЭКОУАС қолдауымен Уақытша Ұлттық Бірлік Үкіметі (IGNU) құрылды және доктор Амос Сойер президент болды. Тейлор уақытша үкіметпен жұмыс істеуден бас тартып, соғысты жалғастырды. 1992 жылға қарай Либерия азаматтық соғысында бірнеше соғысып жатқан топтар пайда болды, олардың барлығы жаңа өтпелі үкіметке енді. Бірнеше бейбіт келісімдер мен әскери күшінің төмендеуінен кейін Тейлор ақыры бес адамнан тұратын өтпелі үкімет құруға келісті. АҚШ, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Африка Бірлігі және Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығы жүргізген келіссөздерде елеулі жетістіктерге қол жеткізілгеннен кейін, соғысып жатқан топтарды қарусыздандыру және демобилизациялау асығыс түрде жүргізілді және 1997 жылдың 19 шілдесінде Чарльз Тейлор мен оның Ұлттық Патриоттық партиясы жеңіске жетті. Тейлор сайлауда үлкен басымдықпен жеңіске жетті, себебі либериялықтар Тейлор жеңілген жағдайда соғысқа қайта оралудан қорқады. 2003 жылға қарай жағдай тұрақтанбады және екі көтерілісші топ Тейлордың елдегі билігіне қарсы шықты. 2003 жылдың тамызында Тейлор орнынан кетіп, елден қашып кетті, ал вице-президент Мозес Блах президент міндетін атқарушы болды. 2003 жылдың 18 тамызында соғысушы тараптар жанжалдың саяси аяқталуына әкелген Акра жан-жақты бейбіт келісіміне қол қойды. Халықаралық қауымдастық қайтадан араласып, 2005 жылғы Либерияның жалпы сайлауына дейін Гюде Брайант басқарған өтпелі үкіметті (Либерияның Ұлттық өтпелі үкіметі) құруға көмектесті. Бір жылдан астам уақыт бойы 9000-нан астам санаушылар орманды елді аралап, әрбір құрылысты картаға түсірді. 2008 жылдың 21 наурызынан бастап үш күн бойы олар әр үйге барып, тұрғындарды санады. 2011 жылдың қарашасында президент Эллен Джонсон Сэрлиф екінші алты жылдық мерзімге қайта сайланды. 2017 жылғы Либериядағы жалпы сайлаудан кейін, барлық уақыттағы ең үздік африкалық футболшылардың бірі болып саналатын бұрынғы кәсіби футбол шабуылшысы Джордж Уэа 2018 жылдың 22 қаңтарында президент болып ант берді, бұл Африкадағы төртінші ең жас президент болды. Ант беру рәсімі Либерияның 74 жыл ішіндегі тұңғыш толыққанды демократиялық үрдісін білдірді. Уэа президенттігінің басты мақсаттары – сыбайлас жемқорлықпен күресу, экономиканы реформалау, сауатсыздықпен күресу және тұрмыс жағдайларын жақсарту екенін айтты. 2024 жылдың 22 қаңтарында Джозеф Боакай Либерияның жаңа президенті болып ант берді.

Сот тармағы

Округтарда Жоғарғы Сот, қылмыстық соттар, апелляциялық соттар және уәкіл судьялардың соттары бар. Сонымен қатар, округтарда дәстүрлі және халық соттары бар. Либерияның түрлі аймақтарында сынақ арқылы сот ісі жүргізіледі.